Deftere nde en udditaa — Woppude Hoore Maa

Lina ina ummotoo nde baaba makko wi’i: «Jooɗo seeɗa. Hol nde cakkiti-ɗaa jooɗaade e am waktu timmuɗo?». Pooti lekki ina wonnoo dow taabal, cinndel makko e junngo ngo ɓamaani mboros. O wi’i: «Yontere ɓennunde, baaba». Caggal ɗuum o siftori yontere ɓennunde ndee: mintiiji jeetati, lekki, e cinndel. O ruttini mboros e balbe makko, o woɗɗini pooti kaani e daande taabal. E dow ɗakkiire konngol ngol baaba makko winndunoo e binndol makko moxlingol belngol. Pootiiji ɓeebule keddiiɗi ɗii fof ina njogii ngol binndol kadi.

Baaba makko ina jogii hedde duuɓi capanɗe jeegom, omo hoɗi e woɗɗude mintiiji sappo. O rewa e makko kala balɗe ɗiɗi walla tati: o fawa lekki, o uddita frigo, o naamnoo ko faati e ƴiiƴam, caggal ɗuum o jaaboo ɓataake hade juuɗe makko yoorde. O haalaniino laawol gootol gariroowo: «Limoowo kaalis e nder fedde teddunde». Omo wonnoo e defirde ina nana mo, o feewni pooti oonyiingo dow ŋoral.

E nder moota montor makko yerɓii: yaɓɓanɗe ujunnaaje jeenay e teemedde nay e sappo e ɗiɗi. Ɗaangol ko capanɗe jeeɗiɗi e go’o e nder teemedere. E dow seŋo moota: njoɓdi petrool ɓeydiima jeetati e nder teemedere e oo lewru. O udditi suudu maandeeji, o winndi «Baaba», caggal ɗuum o darii. O anndaa limoore nde o fawata sara makko.

Ko Etootaako Ina Soororoo

E aan? Waktuuji foti deeƴɗi ɓam-ɗaa e oo lewru e yimɓe ɓurɓe ɓaditaade ma?

En ndewa e ko newii winndude, en njaŋtoo ko en ngaddanaani waktu ngam ƴeewtaade. Yaɓɓanɗe cinndel limanta ma ɗe. Waktu e mo njiɗ-ɗaa alaa limanoowo ma ɗum so wonaa aan.

Uddit yontere maa e nokku siftinde nde. A wiyii aɗa jannga kala kikiiɗe; e kikiide foti uddit-ɗaa deftere tigi? A wiyii a ustii coodguuli maa; no foti njoɓ-ɗaa e geɗe ɗe ngonaano e doggol maa? A aadiima miñiraawo maa a wallat mo; laabi foti mbi’ru-ɗaa mo «caggal seeɗa» haa o ɗaanii? Woto winndu «Miɗo etoo». Winndu ko waɗi. Saangaaji jeeɗiɗi ngam janngude e saangaaji ɗiɗi ɗi tawtora-ɗaa. Aadiiji tati ngam ballal e gootol ngol kebbin-ɗaa. Ɗee limooje ina njogii batte ɗe konngol «Miɗo heewi golle» alaa. Tee ina gasa ɗuum tigi woni ko waɗi aɗa duñoo udditde deftere ndee.

Nde battane keddortoo e niɓɓere, aɗa waawi ɓamde e hoore maa nate ɗiɗi luurooje: neɗɗo fawroowo paandaale tiiɗɗe, e neɗɗo mo heɓataa waktu ngam majje hay laawol. Hello ngoo ina renndina nate ɗiɗi ɗee. A yiyat wonde waktu oo yahi ko e huunde wonnde, e wonde ko noddanno-ɗaa ngonkaaji ina ruttotoo e ñalawma e waktu gooto. Alaa sarɗi a holla yimɓe hello ngoo. Janngu ɗum aan e hoore maa tawa faawnugol alaa. So a anndaa to aadi maa yani, hol ko aadi yontere garoore seerndirta? Limoore nde ndogataa hannde ina waawi hollude ma waylo-waylo aranndeejo mo mbaaw-ɗaa waɗde jaŋngo.

Ƴettu bi’oowo: Miɗo waɗa dille ɓanndu sahaa e sahaa. Konngol goongaawal, kono ngol maanaata hay huunde e limooje. Sahaa e sahaa ina waawi wonde laabi ɗiɗi e yontere, walla laabi ɗiɗi e lewru.

Ko etootaako majjataa e kabaaru. Ina soororoo e lefol, ñalawma caggal ñalawma, tawa en teskaaki toɓɓere waylo-waylo. Sendindiral hakkunde haŋki e hannde ina famɗi haa tesketaake, tee nde kumpit-ɗaa e timmoode, woɗɗere ndee wontii mawnde.

Kuɓɓam Goongaam

Wiɗtooɓe Teresa Amabile e Steven Kramer ndewiima e hedde 12,000 kaye ñalnde kala winndaaɗe e yimɓe 238 e nder pelle golle 26 e nder gollorɗe 7, ngam ɗaɓɓude daliilu gooto: Ko ngam ɗum ñalawma gooto ɓuri ñalawma goɗɗo moƴƴude?

Ɓe keɓi, e deftere maɓɓe The Progress Principle (2011), wonde daliilu ɓurɗo tiiɗde ko faamde ɓeydaare laaɓnde, hay so famɗunde, e huunde tiiɗnde e maa¹. Balɗe moƴƴe soklaano sahaa fof gollal mawngal; hay ɓeydaare famɗunde e golle jogiiɗe maana ina seŋinoo e weltaare ɓurnde moƴƴude.

Badiiɗo montor maa mahanii ma alluwal ngam yaɓɓanɗe maa. Kono hol mahannooɗo ma alluwal kollitoowal ɓeydaare maa e jokkondiral maa e neene maa walla baaba maa, walla e aadi ndi nduñ-noo-ɗaa gila duuɓi?

Hay gooto.

Deftere Ina Ɓeyda Batte

Ƴeewndo ganndal mawngo, ngo ganndo Benjamin Harkin e gollodiiɓe mum ardinoo, renndinii wiɗtooji 138 e dow ƴeewndoragol paandaale, ɗi hedde 20,000 neɗɗo tawtoraa².

Kattudi mum ina newii: kala ƴeeɓoowo ɓeydaare mum feewde paandaale mum heɓata ko ɓuri heen, e hakkundeewal, e mo ƴeeɓataa. Batte ɗee ina mawna kadi ina famɗa e fannu e laawol ƴeewndo; ƴeeɓagol ngol kañum tan hoolnaaki paandaale, kono ina tekka baafal.

Batte ɗee ɓurnoo mawnude ko nde ɓeydaare ndee winndaa wonaa nde resaa e hakkille, kadi ɓuri mawnude nde goɗɗo anndi ɗum. Ɗee ko ceerndiyeeji hakkunde dente wiɗtooji, wonaa aadi wonde limoore maa hebbinto laabi ɗiɗi. Kono ɗi fof ɗi kolliti bannge gooto: Winndu ɗum, kadi haalan goɗɗo.

Limoore winndaande ina fottana ma yeeso, nde accataa ma faawnude. Limoore nde goɗɗo anndi kadi ina ɓeyda ko deftere ndee tan hokkaani: goɗɗo ina naamnotoo.

Binnditagol Yontere

Ɗuum wonaa waylude nguurndam wontude kaye waktuuji jaaŋɗo: limooje ɗiɗi walla tati tan, wonaa kala huunde, wonaa kala ñalawma e fannu mum. Paandaale ko ngam a yiya suura, wonaa ngam a wuura e nder hiisaaji. Deftere ndee ɗoo ko maccel pamarel, wonaa joom ngalu.

Fuɗɗor deftere famɗunde ngam ko hay gooto limantaa ma.

E timmoode yontere Lina winndi: Mi yilloyiima baaba am laabi tati. O holli gorko makko hello ngoo, o wi’i: «No foti jooɗi-ɗaa?». O udditi kaye noddaango ngam siftorde, caggal ɗuum nate hannde, caggal ɗuum ɓataakeeji. Hay huunde wallaani mo. Njilluuji tati ɗii ina mbaawi limeede, kono waktu heddinooɗo caggal feewnude lekki o winndaani ɗum. O winndi e les njilluuji ɗii: «Ko ɓuri yontere ɓennunde». O ƴeewi diidol ngol, caggal ɗuum o ƴeewi mo. O momti konngol «Ko ɓuri», o acci nokku mum meere. Jemma garoowo o winndi mintiiji njillu nguu e sahaa gartol makko, hade makko udditde ɓataakeeji golle. Limoore ndee feeñi ko famɗi e hello yaajngo, o famɗinaani nde e binndol moxlingol hono no o waɗata so taabal njoɓdi ɓillii.

Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Nde anndu-ɗaa limooje app tawa a anndaa ko ndokku-ɗaa aadi tiiɗndi e maa. Sahaa kuutoragol: Miniti gooto kala jemma, e mintiiji joy ngam ƴeewtaade hello e timmoode yontere.

Suɓo limooje ɗiɗi walla tati tiiɗɗe e maa tigi: Waktuuji deeƴɗi e mo njiɗ-ɗaa, walla laabi ɗi noddu-ɗaa neene maa, walla jemmaaji ɗi nyiffu-ɗaa cinndel waktu gooto hade ɗaangol.
Faw ɗe e hello wooto newiingo: Ñalawma, e limoore, tawa saɗtinde alaa e tawa app goɗɗo alaa.
Winndu limoore kala jemma e diidol gootol: Woto fadu timmoode yontere ngam hiisaade e teskuya, teskuya ina waawi faawnude walla juumde.
Hollu gooto hello maa e timmoode kala yontere: Ƴeewndo feeñngo heewi ɓurde doole ƴeewndo suuɗiingo.

So a yanii: Winndu limoore ndee hono no waɗiri, hay so ko sifir (0), caggal ɗuum heblan saanga gooto ngam yontere garoore.

Caggal yontere ɗiɗi e kaye binnditagol Lina holli gorko mum hello ngoo. Waktuuji tati e baaba makko e nder yontere ɗiɗi ɗee, ko ɓuri heewde heen ko e yontere ɗiɗmere ndee. O naamnii: «Ina heƴi?». O wi’i: «Ko aan woni cuɓotooɗo». O fawi diidol e les limoore ndee, o winndi: Aset, waktu gooto tawa cinndel alaa.

E yontere tataɓere o fawi cinndel e nder moota, o naati galle baaba makko. Caggal mintiiji sappo o ummii ngam ƴeewde frigo o. O wi’i: «Lekki ina e nokku mum». O jooɗii, o woɗɗini pooti kaani e daande taabal hono no o waɗnoo laawol aranndewol, caggal ɗuum o jooɗɗini junngo makko e jiiba makko meere tawa cinndel alaa. O jali: «A majjinii huunde?». O wi’i: «Oo waktu ko maaɗa».

O naamnii mo ko faati e gollal makko aranndewal. O dilli kopo ataaya dow mbalndi makko, o wi’i: «To gorko mo meeɗaa-mi yiyde e nguurndam am junngo ɓurngo tiiɗde e junngo makko…». Lina ɓamti hoore mum, kono o ƴeewi montor. O naamnii mo: «Caggal ɗuum?». O wi’i: «Daartol juutngol. Aset garoowo». O fadi seeɗa, caggal ɗuum o ruttini ɓaawo makko e jooɗorgal.

Nde o ummii caggal waktu gooto o wi’i: «Hannde a jooɗiima». E nder moota o winndi mintiiji capanɗe jeegom. O winndaani wonde o feewnii huunde. O haalani gorko makko e kikiiɗe: «Miɗo sokli limde jooɗagol ngol e hoore mum». Caggal ɗuum o udditi kaye waktuuji cinndel makko, o heblani waktu Aset garoowo ngam heddiiɓe daartol baaba makko.

Limoore nde a anndaa

Naamne ɗiɗi tan. Aranndeere jemma hannde: Hol fannu tiiɗɗo e nguurndam maa mo a ƴeeɓataa jooni? Winndu limoore makko aranndeere hade maa ɗaanaade.

Ɗiɗmere caggal yontere gila winndu-ɗaa nde: Hol ko jiyt-ɗaa, e hol waylo-waylo mo ƴeewtat-ɗaa?