«Wootere tan…» — Woppude Hoore Maa

Korooji dow Taabal

Karim woppiino simme gila duuɓi ɗiɗi, nde o wonnoo e duuɓi sappo e jeego. Ɗuum wonnoo aadi ɓurndi juutde ndi o hebbini hoore makko, kadi ndi o winndaano e hay kaye gooto. O haalanaani hay gooto no foti ɗum yoɓini mo: yontereuji tikkere, e buuluuji e kala jiiba. O heɓi konngol gootol, o ruttitii ngol haa ngol wonti ina yalta e hoore mum: Mi yarataa simme. Wonaa e sehilaaɓe, wonaa e kala cewgol jemma.

Caggal lewru gila janngirde fuɗɗii, sukaaɓe tato e suudu almudɓe kookli damal makko. Ɓe ngonnoo e laawol feewde fijirde karte to kafe ɓadiiɗo, tawa nayaɓo ina ŋakki ɓe. Karim wi’i: «Waktu gooto, mi ruttoo». To kafe korooji simme udditaaɗi ina ngonnoo e daande taabal, Karim jooɗii e jooɗorgal ɓurngal woɗɗude majji. Gooto e maɓɓe senndii kaayitaaji, kopooji ataaya ngari.

Waktu ɓenni, caggal ɗuum ɗiɗmawo. Karim foolaama laabi ɗiɗi, o jali ko ɓuri no o jalirnoo gila o ari suudu almudɓe. E firlitande tataɓere suka jooɗiiɗo sara makko ƴetti korooji ɗii e daande taabal, o yaltini simme gooto ngam hoore makko, caggal ɗuum o jooɗɗini korooji ɗii feewde makko: «Gooto?». Wonaano korooji koɗi; o anndi noone mum, o anndi dillere tappude simme hade huɓɓude ɗum. O miijii e ɗiin duuɓi ɗiɗi. O sikkiino yiɗde ndee maayii e majji, tee simme gooto finndintaa nde.

O wi’i: «Wootere tan». Suka o yerɓi korooji ɗii haa simme gooto yalti, Karim ƴetti ɗum.

Karim huɓɓi simme oo, o weltorii ɗum tigi rigi. Caggal yontere, e nder cewgol goɗngol, o haali konngol gootol ngol: «Wootere tan». Caggal lewru o soodi korooji timmuɗi, caggal ɗuum goɗɗi. O suuɗi korooji ɗii e nder drower gooto oo, dow bataake mo o udditaani oo. O winndi e cinndel makko: Mi soodataa goɗɗi. Jemma garoowo o udditi drower ngam ƴettude fensel, o yi’i korooji ɗii arannde.

Gollodiiɗo makko e suudu naamnii mo: «A wontii aɗa yara simme?». O wi’i: «E cewle jemma tan». Kono korooji ɗii ngonnoo jemma o ko dow taabal makko, tawa cewgol alaa e nder suudu. O ruttini ɗi e drower. E subaka o siftori konngol makko ɓooyngol; konngol «tan» alaa heennoo.

Tee ina gasa ceertugol maa wonaa simme.

Cinndel ina woni dow taabal. Waktu ina ɓadtotoo jemma hakkundeewal.

A fellitii ɗaanaade ko yaawi e ndee yontere, a dañii moƴƴere jemmaaji joy rewtindinɗi. Jemma o a udditi app gooto «mintiiji joy tan», ngam ƴeewde ɓataake, walla ƴeewde wideyo daɓɓo.

A ɓamta hoore maa, tawa waktu ko ɗiɗo subaka. Ɗoyngol wontii ko woɗɗi, hono no waynoo ko adii jemmaaji joy tigi.

Mintiiji joy ngonaano mintiiji joy hay laawol gootol. Ko yaɓɓere aranndeere e laawol ngol anndu-ɗaa ko adii ɗuum.

E subaka a yoɓataa njaru wideyo oo tan. A ummotoo leerti, a acca kacitaari, a naata e golle maa tawa hakkille maa ina yerɓi. A jannga ɓataake laabi ɗiɗi tawa a teskaaki ko naamnaa e maa. So a ruttima galle, a ɓura yaawde tikkude e ɓeen ɓe cewaano e maa kadi ɓe cuɓanaano ma. Aɗa joginoo waktu e ɓesngu maa, a naamnoo yo ɓe nduñ ɗum ngam a tampii. Nii woni «wootere tan» yaltiri gila e seŋo e nder junngo maa haa e ñalawma timmuɗo, e yimɓe ɓe ngonaano e nder pellital maa. Njaru jemma oo ina yaaji ko ɓuri waktuuji ɗaangol maa tan.

Tee ceertugol ngol ina waawi wonde kaalis pamaro mo mbonnu-ɗaa e kaalis mo kaɓɓan-noo-ɗaa ruttinde. Aɗa wi’a: Mi yoɓat hade waktu. Caggal ɗuum waktu ara a duñoo ɗum, mo ñamli ma oo heɓa sokla naamnaade hakke makko kadi. Limoore ndee ina famɗi, kono a ɓaminii jokkondiral mon yewtere tiiɗnde. Wonaa kala ferre woni timmoode laawol; kulol ngol ko suuɗde hasboore kala laawol e les konngol «tan». Ƴeew ko waɗi caggal mum. Hol ko leertii? Hol mo fadi? Hol aadi ndi wonti ko saɗti goonɗineede? Ndee ko faatiire nde feeñantaa ma nde aɗa rokka hoore maa ceertugol.

Hol ko heɓotoo hakkunde «mintiiji joy tan» e waktu ɗiɗo subaka?

«Tawa nde tawnoo mi bonnii ɗum, sendindiral alaa»

Kala etinooɗo ustaare nyaamdu, walla woppude woowle, ina anndi ndee daande nderleewre. Caggal ferre aranndeere famɗunde, nde sonyata ma: Tawa nde tawnoo a bonnii ɗum, sendindiral alaa, jokku tan.

Wiɗtoowo e janoowo Kelly McGonigal ina sifoo ngoo suura e deftere mum The Willpower Instinct (2011)¹. Ceertugol aranndewol bonnataa tiiɗnaare maa e laawol gootol, kono ina uddita damal pamaral.

Wiɗtoowo George Ainslie ina seernda hakkunde sifaa doosɗe ɗiɗi keertiiɗe². Doosgal newiingal jaɓoowal yewtere e kala nokku, hono «Mi yaray simme sahaa e sahaa e cewle». E doosgal jalbingal, laaɓngal keeri, ngal soklaani pellital kesal kala laawol, hono «Mi yarataa simme, toɓɓere».

Doosgal newiingal ina udditee ngam yewtere e kala sahaa. Tee yewtere ndee tan ina heƴi ngam majjinde nde, hay hade ndaartital fuɗɗaade e hoore mum.

Kewu Ɓennungu Taguɗo Doosgal Garoowal

Hol no simme gooto wontirta korooji timmuɗi e nder lewru?

Ngam kala ceertugol ina acca batte ɓurɗe mawnude e hoore mum. Ina wonti daliilu mo hakkille huutortoo e laawol garoowol.

Wiɗtoowo Diane Vaughan teskiima suura nannduɗo e nder juɓɓule mawɗe ƴeewtooje kisal e laaɓal. Selngo pamarngo e doosgal ngal alaa lor feeñɗo rewi heen, ina wayliree e deeƴre hono no ko jaɓaangal. Ina wonti kadi diidol tuugnorgal ngol selngo garoowol, mawngo seeɗa, etirtee e dow mum³.

Laawol tataɓol ngol soklata daliilu ko famɗi e ɗiɗmawol ngol. Laawol nayaɓol ngol soklaani hay daliilu gooto.

Ndee ko toɓɓere nde en nji’ataa nde en kuɓɓata simme arannde oo, walla udditaten app «mintiiji joy»: En pellitataa ngam ngol laawol tan, kono ngam kala laawol nanndungol e maggol.

«Mi Waɗataa» Ina Ɓura Tiidde e «Mi Waawaa»

Tee woodi sendindiral ɗemngal pamaral ngal haani ƴeeftereede.

E nder ƴeewndooji pamari, wiɗtooɓe Vanessa Patrick e Henrik Hagtvedt naamniima tawtoraaɓe potɗi e ndaartital yo ruttir ko’e mum en konngol daɓɓol: woɓɓe «Mi waawaa», woɓɓe kadi «Miin mi waɗataa».

Nde paandaale ɗee ummorinoo e neɗɗo o e hoore mum, sifaa «Miin mi waɗataa» wallitii e haɗde ndaartital ko ɓuri «Mi waawaa». Tee ɓural ngal wayliima nde ƴeewndo ngoo holliti daliilu yaasijo ngam paandaale ɗee⁴.

«Mi waawaa» ina sifoo kaɓɓol fawaangol e maa ummoraade yaasi, kaɓɓol ngol ina nodda hakkille maa ngam yewtude e maggol e sahaa gooto.

«Miin mi waɗataa» ina sifoo fiɓnde nde cuɓi-ɗaa aan e hoore maa, wonaa kaɓɓol ngol aɗa fada fartaŋŋe daɗde e maggol.

Yerondir hakkunde konnguɗi ɗiɗi: Aranndewol, Mi waawaa ñaamde ndee feccere, miɗo woni e ustaare nyaamdu. Ɗiɗmawol, Miin mi ñaamataa welnaaɗi caggal nde naange muti.

Diidol Shook

Doosgal jalbingal ko kuutorgal mahoowal, wonaa dokkal ngal woɓɓe meeɗen ndanyi. Hol no diidirtan-ɗaa diidol maa?

Mbele doosgal tiiɗngal hono ngal ɓuraani yoorde ko nguurndam baawi ɓamde? Caɗeele ɗee ngonaa e newaare ndee e hoore mum, kono ko nde nde fellitirtee. Ceertugol ngol cuɓi-ɗaa ko adii, e nder jikku woowaaɗo mo alaa faawre murtunde, hono «Mi huutortaako cinndel caggal waktu sappo, so wonaa noddaango tiiɗngo ummoraade e ɓesngu am», ina heddoo diidol laaɓngol keeri; pellital ngal taƴaama hade ndaartital arde, wonaa caggal mum. Kono ceertugol tafeteengol e nder sahaa ndaartital e hoore mum, ko ɗuum udditta damal. Tee woppude simme, nde tawnoo ko faawre murtunde, jaɓataa ceertugol ngol cuɓoto-ɗaa ko adii, hay so laawol gootol e hitaande. Ngam ballal safaara e peewnital, ƴeew ɓeyditto.

So a luuriima doosgal maa laawol gootol? Daande rewnonde e meeɗen e fuɗɗoode feccere ndee wi’at: Tawa nde tawnoo a bonnii ɗum, sendindiral alaa. Woto goonɗin nde. Diidol momtetaake e yaɓɓere yawtunde ngol; ngol momtetee ko nde pellit-ɗaa wonde ngol alaa kadi. Rutto e maggol e fartaŋŋe garoowo, naamno-ɗaa ko waɗi, tawa a hiisaaki etagol ngol fof ko fenaande.

Diidol gootol pamarol e ndee yontere ɓuri tiiɗde e diidi sappo ɗi mbinndataa tawa a hebbinaani ɗi. Fuɗɗoro doosgal ɓurngal newaade, wonaa ngal ɓuri heppude; dañde moƴƴere e maggal jannginat ma laawol hade maa fottude e doosgal ɓurngal tiiɗde.

Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Nde ceertugol ngol ndokku-ɗaa hoore maa ruttotoo e sahaa ndaartital. Sahaa kuutoragol: Mintiiji joy ngam winndude doosgal ngal, e yontere ngam ƴeewde ngal.

Inndir ngal e sifaa fiɓnde: «Miin mi waɗataa nii», wonaa «Mi waawaa waɗde nii».
Waɗ keeri maggal laaɓtu: Nde ngal gollortee, e hol ceertugol baɗɗo haaju so ina woodi. Suɓo ɗum jooni, wonaa e sahaa ndaartital. «Heewde» e «woowde» ngonaa keeri.
Heblan konngol ngol hade maa soklude ngol: Nde daande «wootere tan» sonyata ma, timmin nde e wi’de: «Miin mi suɓotaako ngam ngol laawol tan, kono ngam kala laawol nanndungol e maggol».
Winndu ngal e nokku mo yiyataa: Maande ɓilaande, walla kaye e nder mboros kaalis, wonaa e hoore maa tan.

So a yanii: Winndu ceertugol ngol udditnoo damal ngal, rutto e doosgal ngal e fartaŋŋe garoowo; woto rokku ngol doole e dow heddiiɓe yontere ndee.

Karim werlii korooji cakkitiingol e nder pooti daande laawol, tawa hay gooto alaa e laawol so wonaa kanko. O ruttii e suudu, o winndi kaye: «Miin mi yarataa simme, hay e nder jemmaaji cewgol». O fawi ɗum e mboros kaalis makko. E kikiiɗe suka suudu almudɓe holli mo simme sara damal. Karim wi’i: «Wonaa hannde». Suka o jali, junngo makko heddii ina jooɗɗii: «Hol sendindiral hakkunde hannde e jaŋngo?». Karim ɗaɓɓi jaabawol heɓaani, o ƴetti simme o. O yari feccere mum, caggal ɗuum o doppi ɗum e daande talowal laawol.

O janngi kaye o kadi. O winndinooma keerol laaɓngol, caggal ɗuum o udditi heen damal pamaral nde o wiynoo: «Wonaa hannde». O janngi diidol «So a yanii». O winndi ceertugol ngol hono no waɗiri, o winndi e les mum konngol ngol o haalata e fartaŋŋe garoowo. Nde suka o holli mo simme kikiiɗe garoore, o wi’i: «Miin mi yarataa simme». O haalani gollodiiɗo makko e suudu: «Mi suɓotaako kala kikiiɗe e kesum». O ruttini kaye o e mboros kaalis.

Nde baaba makko noddi e kikiiɗe, Karim wi’i jaŋde ina moƴƴi. O nani daande kuura e kopo, caggal ɗuum baaba makko naamnii mo ko faati e ɗaangol makko. O wi’i: «Miɗo ɗaanoo».

Doosgal Am Aranndewal

Naamnal gootal hade maa diidde diidol maa: Hol ceertugol ngol njarli-ɗaa hoore maa ko ɓooyaani, ngol mbi’noo-ɗaa heen «wootere tan»? Tee mbele ngool ko laawol aranndewol ngol kaal-noo-ɗaa ɗum?

Caggal ɗuum timmin ngoo konngol, mbinndaa ngol ɗo yiyataa kala ñalawma: «Miin mi …ataa, hay nde …».

E kikiiɗe ndeen kadi, Lina nyiffi mootaal moota mum yeeso galle baaba mum. E montor makko limoore yaɓɓanɗe hannde, e jooɗorde sara makko saak lekki. O ƴeewi damal ngal, coktirgal ina woni hakkunde kooli makko, o jippaaki tawo.