تیجا باب
«صرف ایس اک واری…»
پہلا قدم تہاڈی اُساری ہوئی ہر شے وچ چور وانگوں کینج وڑ جاندا ہے؟
میز اتے ڈبی
کریم نے دو سال پہلاں سگریٹ چھڈ دتی سی، جدوں اوہ سولھاں سالاں دا سی۔ ایہ اوہ سبھ توں لمّا وعدہ سی جو اوہنے اپنے آپ نال نبھایا، تے اکو اک وعدہ جس نوں اوہنے کسے لسٹ وچ نہیں لکھیا سی۔ اوہنے کسے نوں نہیں دسیا کہ ایہدی کیہ قیمت تاری: ہفتیاں دی چڑچڑاہٹ، تے ہر جھیب وچ چیونگم۔ اوہنے اکو جملہ یاد رکھیا سی، تے اوہنوں اینی واری دہرایا کہ اوہ آپوں ای نکلن لگ پیا: میں سگریٹ نہیں پیندا۔ نہ بیلیاں نال، تے نہ کسے محفل وچ۔
پڑھائی شروع ہون دے اک مہینے بعد، ہاسٹل دے تن منڈیاں نے اوہدا بوہا کھڑکایا۔ اوہ نیڑے دے کیفے وچ تاش دی بازی لان جا رہے سن، تے اوہناں کول چوتھے بندے دی گھاٹ سی۔ کریم نے آکھیا: «اک گھنٹہ، تے میں واپس آ جاواں گا۔» کیفے وچ میز دی کنڈھی اتے سگریٹ دی اک کھلی ڈبی پئی سی، تاں کریم اوہدے توں سبھ توں پرے والی کرسی اتے بہہ گیا۔ اک جنے نے پتے ونڈے، تے چاء دے کپ آ گئے۔
اک گھنٹہ لنگھ گیا، فیر دوجا وی۔ کریم دو بازیاں ہار گیا، تے اوہ ہاسٹل آؤن توں بعد جنا ہسیا سی اوہدے توں کتے ودھ ہسیا۔ تیجی بازی وچ اوہدے نال بیٹھے منڈے نے میز دی کنڈھی توں ڈبی کھچی، اپنے لئی اک سگریٹ کڈھی، فیر ڈبی اوہدے ول ودھائی: «اک لینی اے؟» اوہ کوئی ان جانی ڈبی نہیں سی؛ اوہ اوہدا رنگ وی پچھان دا سی، تے سلگاون توں پہلاں سگریٹ نوں ٹھوکݨ دا انداز وی جاندا سی۔ اوہنے دو سالاں بارے سوچیا۔ اوہنے سمجھیا کہ خواہش اوہناں دو سالاں وچ مر چکی سی، تے اک سگریٹ اوہنوں نہیں جگا سکے گی۔
اوہنے آکھیا: «صرف ایس اک واری۔» منڈے نے ڈبی ہلائی تاں اک سگریٹ باہر نکل آئی، تے کریم نے اوہ پھڑ لئی۔
کریم نے سگریٹ سلگائی، تے اوہنوں سچ مچ سواد آیا۔ اک ہفتے بعد، اک ہور محفل وچ، اوہنے اوہو جملہ آکھیا: «صرف ایس اک واری۔» تے اک مہینے بعد اوہنے پوری ڈبی خریدی، فیر اک ہور۔ اوہنے ڈبیاں اوسے دراز وچ، اوس بند لفافے دے اتے لکا کے رکھیاں جس نوں اوہنے کھولیا نہیں سی۔ فون وچ لکھیا: ہن ہور نہیں خریدان گا۔ اگلی رات اوہنے قلم کڈھن لئی دراز کھولیا، تاں سبھ توں پہلاں ڈبی ویکھی۔
اوہدے روم میٹ نے پچھیا: «توں سگریٹ پین لگ پیا ایں؟» اوہنے آکھیا: «صرف محفلاں وچ۔» پر اوس رات ڈبی اوہدی میز اتے پئی سی، تے کمرے وچ کوئی محفل نہیں سی۔ اوہنے اوہنوں واپس دراز وچ رکھ دتا۔ سویرے اوہنوں اپنا پرانا جملہ چیتے آیا؛ اوہدے وچ لفظ «صرف» نہیں سی۔
تے شاید تہاڈی رعایت سگریٹ نہ ہووے۔
فون میز اتے پیا ہے۔ ادھی رات دا ویلا نیڑے آ رہیا ہے۔
تسیں فیصلہ کیتا سی کہ ایس ہفتے سویرے سوو گے، تے لگاتار پنج راتاں تسیں کامیاب رہے۔ اج رات تسیں «صرف پنج منٹاں لئی» اک ایپ کھولدے او، کوئی میسج ویکھن لئی، یا کوئی نکی ویڈیو ویکھن لئی۔
تسیں سر چُکدے او، تے رات دے دو وج چکے نیں۔ تے نِندرا دور جا چکی ہے، بالکل اوویں جویں ٹھیک پنج راتاں پہلاں سی۔
پنج منٹ کدے وی پنج منٹ نہیں سن۔ اوہ اوس راہ دا پہلا قدم سن جس نوں تسیں پہلاں توں جاندے سو۔
تے سویرے تسیں صرف اوس ویڈیو دا مل نہیں تاردے۔ تسیں دیر نال اٹھدے او، ناشتہ چھڈ دیندے او، تے الجھے ہوئے ذہن نال کم اتے پہنچدے او۔ تسیں میسج دو واری پڑھدے او پر جو پچھیا گیا سی اوہدے ول دھیان نہیں جاندا۔ تے جدوں تسیں واپس مڑدے او، تاں اوہناں اتے چھیتی غصہ کردے او جو تہاڈے نال نہیں جاگے سن تے نہ اوہناں تہاڈی تھاں فیصلہ کیتا سی۔ تہاڈا اپنے ٹبر نال بہن دا ویلا سی، تاں تسیں اوہنوں ٹالن لئی آکھدے او کیوں جے تسیں تھکے ہوئے او۔ انج «صرف ایس اک واری» تہاڈے ہتھ دی سکرین توں نکل کے پورے دن اتے چھا گئی، تے اوہناں لوکاں تیکر پہنچ گئی جو تہاڈے فیصلے دا حصہ نہیں سن۔ ایس لئی رات دا مل صرف تہاڈی نِندرا دے گھنٹیاں توں کتے ودھ پھیلیا ہوندا ہے۔
تے شاید رعایت کجھ پیسے خرچ کرنا ہووے جنہاں نوں موڑن دا تسیں وعدہ کیتا سی۔ تسیں کہندے او: ویلے توں پہلاں پورے کر دیاں گا۔ فیر ویلا آؤندا ہے تاں تسیں اوہنوں ٹال دیندے او، تے ادھار دین والے نوں مڑ اپنا حق منگنا پیندا ہے۔ رقم نکی ہے، پر تسیں اپنے تعلق اتے اک بھاری گل بات دا بھار پا دتا۔ ہر لڑکھڑاہٹ راہ دا انت نہیں ہوندی؛ خطرہ ایہ ہے کہ تسیں ہر واری «صرف» دے لفظ تھلے حساب کتاب لکا دیو۔ ویکھو کہ اوہدے بعد کیہ ہویا۔ کیہڑی شے پچھانہہ ہٹ گئی؟ کس نے اڈیک کیتی؟ تے اوہ کیہڑا وعدہ ہے جس اتے یقین کرنا ہور اوکھا ہو گیا؟ ایہ اوہ بل ہے جو تہا نوں اوس ویلے نظر نہیں آؤندا جدوں تسیں اپنے آپ نوں رعایت دے رہے ہوندے او۔
تاں فیر «صرف پنج منٹ» تے رات دے دو وجن دے وچکار کیہ واپردا ہے؟
«جدوں میں برباد کر ای دتا ہے، تاں کیہ فرق پیندا ہے»
ہر اوہ بندہ جس نے پرہیز کیتا ہے، یا کوئی عادت چھڈی ہے، ایس اندرلی واج نوں جاندا ہے۔ پہلی نکی جہی پچھانہہ ہٹن توں بعد، اوہ تہاڈے کن وچ پھسپھساندی ہے: جدوں توں برباد کر ای دتا ہے، تاں کوئی فرق نہیں پیندا، بس لگے رہو۔
محقق تے لیکچرار کیلی میک گونیگل اپنی کتاب The Willpower Instinct (2011) وچ ایس نمونے نوں بیان کردی ہے1۔ پہلی رعایت تہاڈی ہمت نوں سدھا نہیں ڈھاہندی، پر اوہ اک نکا جیہا بوہا کھول دیندی ہے۔
محقق جارج اینسلی ذاتی اصولاں دیاں دو قسماں وچکار نکھیڑا کردا ہے2۔ اک لچکدار اصول جو ہر موقعے اتے سودے بازی دی گنجائش رکھدا ہے، جویں «میں محفلاں وچ کدے کدے سگریٹ پی لواں گا»۔ تے اک چمکدا، صاف حداں والا اصول، جس نوں ہر واری نویں فیصلے دی لوڑ نہیں پیندی، جویں «میں سگریٹ نہیں پیندا، گل مک گئی»۔
لچکدار اصول ہر موقعے اتے بحث لئی کھل جاندا ہے۔ تے صرف بحث ای اوہنوں گوا بیٹھن لئی کافی ہوندی ہے، ایس توں پہلاں وی کہ آزمائش خود شروع ہووے۔
اوہ مثال جو اگلا اصول بناندی ہے
اک سگریٹ اک مہینے وچ پوری ڈبی کینج بن جاندی ہے؟
کیوں جے ہر رعایت اپنے نالوں وڈا اثر چھڈدی ہے۔ اوہ اک مثال بن جاندی ہے جس نوں ذہن اگلی واری دلیل وجوں پیش کردا ہے۔
محقق ڈیان وان نے وڈے اداریاں وچ، جو حفاظتی معیاراں دی باریکی نال نگرانی کردے نیں، اک ایہو جیہا نمونہ ویکھیا۔ اصول توں معمولی جہی دوری جس دے بعد کوئی ظاہر نقصان نہ ہووے، اوہنوں ہولی جہی قابلِ قبول قرار دے دتا جاندا ہے۔ اوہو اک بنیادی لکیر بن جاندی ہے جس اتے اگلی، تھوڑی جہی وڈی دوری نوں ناپیا جاندا ہے3۔
تے تیجی واری دوجی واری نالوں گھٹ تاویل دی لوڑ پیندی ہے۔ تے چوتھی واری تاں کسے تاویل دی لوڑ ای نہیں رہندی۔
ایہ اوہ نکتہ ہے جو سانوں اوس ویلے نظر نہیں آؤندا جدوں اسیں پہلی سگریٹ سلگاندے آں، یا «پنج منٹ لئی» ایپ کھولدے آں: اسیں صرف ایس اک واری دا فیصلہ نہیں کر رہے ہوندے، سگوں اوہدے ورگی ہر واری دا فیصلہ کر رہے ہوندے آں۔
«میں نہیں کردا» «میں نہیں کر سکدا» نالوں ودھ ٹِکدا ہے
تے اک نکا جیہا لسانی فرق ہے جس نوں آزماونا چاہیدا ہے۔
تجربیاں دی اک نکی سیریز وچ، محققین وینیسا پیٹرک تے ہینرک ہیگٹویڈ نے آزمائش دا ساہمنا کرن والے شرکاء نوں کہیا کہ اوہ اپنے آپ نوں اک چھوٹا جملہ دہران: کجھ نے «میں نہیں کر سکدا»، تے کجھ نے «میں نہیں کردا»۔
جدوں مقصد بندے دے اپنے اندروں نکلیا سی، تاں «میں نہیں کردا» دے جملے نے «میں نہیں کر سکدا» نالوں آزمائش دا مقابلہ کرن وچ ودھ مدد کیتی۔ تے ایہ برتری اوس ویلے الٹ گئی جدوں تجربے نے مقصد لئی اک باہرلے محرک نوں ابھاریا4۔
«میں نہیں کر سکدا» تہاڈے اتے باہروں لائی گئی پابندی نوں بیان کردا ہے، تے ایہو جہی پابندی تہاڈے ذہن نوں فوراً سودے بازی ول سد دی ہے۔
«میں نہیں کردا» اک ایہو جہی پچھان نوں بیان کردا ہے جو تسیں خود چُنی ہے، نہ کہ کوئی ایسی قید جس توں جان چھڈاون دے موقعے دی تسیں اڈیک کر رہے ہووو۔
دو جملیاں دا موازنہ کرو: پہلا، میں ایہ ٹکڑا نہیں کھا سکدا، میں پرہیز اتے ہاں۔ تے دوجا، میں سورج ڈبن توں بعد مٹھیائی نہیں کھاندا۔
چاک دی لکیر
واضح اصول اک ایہو جیہا ٹول ہے جو اساریا جاندا ہے، نہ کہ کوئی پیدائشی صلاحیت جو کجھ لوکاں نوں ملدی ہے۔ تاں تسیں اپنی لکیر کینج کھچو گے؟
کیہ اینا سخت اصول حقیقت دی گنجائش توں ودھ جامد نہیں ہو جاندا؟ مسئلہ لچک وچ نہیں ہے، سگوں ایس وچ ہے کہ اوہدا فیصلہ کدوں کیتا جاندا ہے۔ اک رعایت جو تسیں پہلے توں طے کردے او، اک عام رویے وچ جس وچ نشہ نہ ہووے، جویں «میں دس وجے توں بعد فون نہیں ورتاں گا، سوائے اپنے ٹبر دے ضروری فون دے»، ایہ اک واضح حداں والی لکیر رہندی ہے؛ فیصلہ آزمائش آؤن توں پہلاں ہو چکیا ہے، نہ کہ اوہدے توں بعد۔ پر اوہ رعایت جو آزمائش دے اوسے لمحے گھڑی جاندی ہے، اوہو بوہا کھولدی ہے۔ تے سگریٹ نوشی توں چھٹکارا، جو کہ اک نشہ ہے، کسے ایہو جہی رعایت دی گنجائش نہیں رکھدا جو تسیں پہلے توں طے کرو، بھاویں سال وچ اک واری ای کیوں نہ ہووے۔ تے منصوبے نال طبی مدد لئی، ضمیمہ ویکھو۔
تے جے تسیں اک واری اپنے اصول دی خلاف ورزی کر لوو؟ اوہ واج جو باب دے شروع وچ لنگھی سی آکھے گی: جدوں توں برباد کر ای دتا ہے، تاں کوئی فرق نہیں پیندا۔ اوہدے اتے یقین نہ کرو۔ لکیر اوس قدم نال نہیں مٹدی جو اوہدے اتے پے جاوے؛ اوہ اوس ویلے مٹدی ہے جدوں تسیں فیصلہ کر لوو کہ اوہ ہن موجود نہیں رہی۔ اگلے موقعے اتے اوہدے ول مڑو، تے پچھو کہ کیہ واپریا سی، بناں ساری کوشش نوں ناکام سمجھن دے۔
ایس ہفتے اک نکی لکیر اوہناں دس لکیراں نالوں ودھ اہم ہے جنہاں نوں تسیں لکھدے او پر نبھاندے نہیں۔ سبھ توں سوکھے اصول توں شروعات کرو، نہ کہ سبھ توں ارجنٹ توں؛ اوہدے وچ کامیابی تہانوں طریقہ سکھائے گی ایس توں پہلاں کہ تسیں اوکھے اصول دا ساہمنا کرو۔
کدوں ورتو: جدوں آزمائش دے لمحے اپنے آپ نوں رعایت دین دا عمل مڑ مڑ دہرایا جاوے۔ ویلا: اصول لکھن لئی پنج منٹ، تے اوہنوں پرکھن لئی اک ہفتہ۔
- اوہنوں پچھان دے روپ وچ ناں دیو: «میں انج نہیں کردا»، نہ کہ «میں انج نہیں کر سکدا»۔
- اوہدیاں حداں واضح رکھو: ایہ کدوں لاگو ہوندا ہے، تے جے کوئی ضروری رعایت ہے تاں اوہ کیہ ہے۔ اوہنوں ہن ای طے کرو، نہ کہ آزمائش دے لمحے وچ۔ «اکثر» تے «عام طور اتے» حداں نہیں ہوندیاں۔
- جملہ لوڑ پین توں پہلاں تیار رکھو: جدوں اندروں واج پھسپھساوے «صرف ایس اک واری»، تاں ایہ کہہ کے اوہنوں پورا کرو: «میں صرف ایس اک واری دا فیصلہ نہیں کر رہیا، سگوں ایس ورگی ہر واری دا فیصلہ کر رہیا ہاں»۔
- اوہنوں ایہو جہی تھاں اتے لکھو جتھے تسیں ویکھ سکو: اک چسپاں نوٹ، یا بٹوے وچ اک کارڈ، نہ کہ صرف اپنے سر وچ۔
جے تسیں ڈگ پؤ: اوہ رعایت درج کرو جس نے بوہا کھولیا سی، تے اگلے موقعے اتے اصول ول واپس مڑ آؤ؛ اوہنوں باقی ہفتے اتے حاوی نہ ہون دیو۔
کریم نے اخیری ڈبی گلی دے نکرے اتے پئے کوڑے دان وچ سٹ دتی، تے گلی وچ اوہدے توں سوا کوئی نہیں سی۔ اوہ کمرے وچ واپس آیا، تے اک کارڈ اتے لکھیا: «میں سگریٹ نہیں پیندا، محفلاں وچ وی نہیں۔» اوہنے ایہنوں اپنے بٹوے وچ رکھ لیا۔ شام نوں ہاسٹل دے اک منڈے نے بوہے کول اوہنوں سگریٹ پیش کیتی۔ کریم نے آکھیا: «اج نہیں۔» منڈا مسکرایا، تے اوہدا ہتھ ودھیا ای رہیا: «تے اج تے کل وچ کیہ فرق ہے؟» کریم نے جواب لبھیا پر نہ ملیا، تاں اوہنے سگریٹ پھڑ لئی۔ ادھی پیتی، فیر فٹ پاتھ دی کنڈھی اتے مسل دتی۔
اوہنے کارڈ مڑ پڑھیا۔ اوہنے اک واضح حد لکھی سی، فیر جدوں اوہنے «اج نہیں» آکھیا تاں اوہدے وچ اک نکا جیہا بوہا کھول دتا سی۔ اوہنے «جے تسیں ڈگ پؤ» والی سطر پڑھی۔ اوہنے رعایت نوں اوویں ای درج کیتا جویں واپری سی، تے اوہدے تھلے اوہ جملہ لکھیا جو اوہ اگلے موقعے اتے آکھے گا۔ تے جدوں اگلتی شام اوس منڈے نے اوہنوں سگریٹ پیش کیتی، تاں اوہنے آکھیا: «میں سگریٹ نہیں پیندا۔» اوہنے اپنے روم میٹ نوں کہیا: «میں ہر شام نویں سرے توں فیصلہ نہیں کراں گا۔» اوہنے کارڈ واپس بٹوے وچ رکھ لیا۔
جدوں شام نوں اوہدے پیو دا فون آیا، تاں کریم نے کہیا کہ پڑھائی ٹھیک جا رہی ہے۔ اوہنے کپ وچ چمچ دی واج سنی، فیر پیو نے اوہدی نِندرا بارے پچھیا۔ اوہنے آکھیا: «میں سوندا ہاں۔»
میرا پہلا اصول
اپنی لکیر کھچن توں پہلاں صرف اک سوال: اوہ کیہڑی رعایت ہے جو تسیں حال ای وچ اپنے آپ نوں دتی، تے اوہدے بارے آکھیا «صرف ایس اک واری»؟ تے کیہ ایہ پہلی واری سی جدوں تسیں ایہ کہیا سی؟
فیر ایس جملے نوں پورا کرو، تے اوتھے لکھو جتھے تسیں ہر روز ویکھ سکو: «میں … نہیں کردا، بھاویں جدوں … وی ہووے»۔
تے اوسے شام، لینا نے اپنے پیو دے گھر اڳے اپنی کار دا انجن بند کیتا۔ اوہدی گھڑی اتے اج دے قدماں دا نمبر سی، تے نال والی سیٹ اتے دوائیاں دا تھیلا پیا سی۔ اوہنے بوہے ول ویکھیا، چابی اوہدیاں انگلیاں وچکار سی، تے اوہ تھلے نہ اتری۔
حوالے (4)
- 1McGonigal, K. (2011). The Willpower Instinct: How Self-Control Works, Why It Matters, and What You Can Do to Get More of It. Avery.
- 2Ainslie, G. (2001). Breakdown of Will. Cambridge University Press.
- 3Vaughan, D. (1996). The Challenger Launch Decision: Risky Technology, Culture, and Deviance at NASA. University of Chicago Press.
- 4Patrick, V. M., & Hagtvedt, H. (2012). "I don't" versus "I can't": When empowered refusal motivates goal-directed behavior. Journal of Consumer Research, 39(2), 371–381.