«Vetëm këtë herë…» — Dorëheqje nga vetvetja

Paketa mbi tryezë

Karimi e kishte lënë duhanin dy vjet më parë, kur ishte gjashtëmbëdhjetë vjeç. Ishte premtimi më i gjatë që i kishte mbajtur vetes, dhe i vetmi që nuk e kishte shkruar në asnjë listë. Nuk i kishte treguar askujt se sa i kishte kushtuar: javë të tëra nervozizmi dhe çamçakëz në çdo xhep. Kishte mësuar përmendsh një fjali të vetme dhe e përsëriste derisa i dilte vetvetiu: Unë nuk pi duhan. As me miqtë, as në mbrëmje me shoqëri.

Një muaj pas fillimit të mësimeve, te dera e tij trokitën tre djem nga konvikti. Ishin rrugës për një lojë me letra në kafenene pranë dhe u mungonte i katërti. Karimi tha: «Një orë, dhe kthehem». Në kafene, në cep të tavolinës rrinte një paketë e hapur cigaresh, kështu që Karimi u ul në karrigen më të largët prej saj. Njëri prej tyre ndau letrat dhe erdhën gotat e çajit.

Kaloi një orë, pastaj e dyta. Karimi humbi dy raunde dhe qeshi më shumë se kurrë që kur kishte mbërritur në konvikt. Në raundin e tretë, djaloshi i ulur pranë tij tërhoqi paketën nga cepi i tavolinës, nxori një cigare për vete, e pastaj ia zgjati paketën atij: «Një?». Nuk ishte një paketë e panjohur; ia dinte ngjyrën dhe lëvizjen e përplasjes së lehtë të cigares para se ta ndizte. Mendoi për ato dy vjet. Besoi se dëshira kishte vdekur gjatë tyre dhe se një cigare e vetme nuk do ta zgjonte.

Tha: «Vetëm këtë herë». Djaloshi e shkundi paketën derisa doli një cigare, dhe Karimi e mori.

Karimi e ndezi cigaren dhe vërtet e shijoi. Pas një jave, në një mbrëmje tjetër, tha të njëjtën fjali: «Vetëm këtë herë». Pas një muaji bleu një paketë të tërë, pastaj një tjetër. I fshehu paketat në të njëjtin sirtar, mbi zarfin që nuk e kishte hapur. Shkroi në telefon: nuk do të blej më. Natën tjetër hapi sirtarin për të marrë një stilolaps dhe pa paketën të parën.

Shoku i dhomës e pyeti: «Ke filluar të pish duhan?». Ai tha: «Vetëm në mbrëmje me shoqëri». Por atë natë paketa ishte mbi tavolinën e tij të punës, dhe në dhomë nuk kishte asnjë shoqëri. E ktheu në sirtar. Në mëngjes iu kujtua fjalia e tij e vjetër; në të nuk kishte pasur fjalën «vetëm».

Dhe përjashtimi yt mund të mos jetë një cigare.

Telefoni është mbi tavolinë. Ora po i afrohet mesnatës.

Vendose të flesh herët këtë javë dhe ia dole për pesë net radhazi. Sonte hap një aplikacion të vetëm «vetëm për pesë minuta», për të kontrolluar një mesazh ose për të parë një video të shkurtër.

Ngre kokën dhe ora është dy e natës. Dhe gjumi tashmë është larg, tamam siç ishte pesë net më parë.

Pesë minuta nuk ishin kurrë pesë minuta. Ishin hapi i parë në një rrugë që e njihje më parë.

Dhe në mëngjes nuk paguan çmimin vetëm të videos. Çohesh vonë, lë mëngjesin dhe hyn në punë i hutuar. E lexon mesazhin dy herë dhe nuk e vëren atë që të kërkohet. Kur kthehesh, zemërohesh më shpejt me ata që nuk ndenjën zgjuar me ty dhe nuk zgjodhën në vendin tënd. Kishe kohë të caktuar me familjen tënde, dhe tani kërkon që ta shtyjnë sepse je i lodhur. Kështu doli «Vetëm këtë herë» nga një ekran në dorën tënde në një ditë të tërë, dhe te njerëz që nuk kishin asnjë lidhje me vendimin tënd. Kostoja e asaj nate është më e gjerë se orët e gjumit tënd.

Dhe përjashtimi mund të jetë një shumë e vogël parash që e shpenzon nga paratë që premtove t'i ktheje. Thua: do ta zëvendësoj para afatit. Pastaj vjen afati dhe e shtyn, dhe ai që të dha hua detyrohet të kërkojë sërish të drejtën e tij. Shuma është e vogël, por e ngarkove marrëdhënien tuaj me një bisedë të rëndë. Jo çdo pengesë është fundi i rrugës; rreziku qëndron te fshehja e llogarisë çdo herë nën fjalën «vetëm». Shih se çfarë ndodhi pas kësaj. Çfarë u vonua? Kush priti? Dhe cili premtim u bë më i vështirë për t'u besuar? Kjo është fatura që nuk të shfaqet teksa i lejon vetes përjashtimin.

Po çfarë ndodh mes «vetëm pesë minutave» dhe orës dy të natës?

«Meqë e prisha, nuk ka më rëndësi»

Kushdo që ka provuar një dietë ose lënien e një zakoni, e njeh këtë zë të brendshëm. Pas tërheqjes së parë të vogël, ai të pëshpërit: Meqë e prisha, nuk ka më rëndësi, kështu që vazhdo.

Studiuesja dhe lektorja Kelly McGonigal e përshkruan këtë model në librin e saj The Willpower Instinct (2011)¹. Përjashtimi i parë nuk ta shkatërron vendosmërinë menjëherë, por hap një derë të vogël.

Studiuesi George Ainslie dallon dy lloje rregullash vetjake². Një rregull fleksibël që pranon negociata në çdo situatë, si për shembull «do të pi duhan ndonjëherë në mbrëmje me shoqëri». Dhe një rregull me vijë të ndritshme, me kufij të qartë, që nuk kërkon një vendim të ri çdo herë, si për shembull «unë nuk pi duhan, pikë».

Rregulli fleksibël hapet për diskutim në çdo rast. Dhe vetëm diskutimi shpesh mjafton që ta humbësh atë, madje para se të fillojë vetë tundimi.

Precedenti që krijon rregullin e ardhshëm

Si bëhet një cigare e vetme një paketë e plotë brenda një muaji?

Sepse çdo përjashtim lë një gjurmë më të madhe se vetvetja. Bëhet një precedent me të cilin mendja justifikohet herën tjetër.

Studiuesja Diane Vaughan vuri re një model të ngjashëm në organizata të mëdha që monitorojnë me përpikëri standardet e sigurisë. Një devijim i vogël nga rregulli nuk pasohet nga ndonjë dëm i dukshëm, kështu që riklasifikohet në heshtje si i pranueshëm. Ai bëhet vija bazë me të cilën matet devijimi i radhës, pak më i madh³.

Dhe hera e tretë kërkon më pak arsyetim se e dyta. E katërta pothuajse nuk kërkon fare arsyetim.

Kjo është pika që nuk e shohim teksa ndezim cigaren e parë ose hapim aplikacionin «për pesë minuta»: ne nuk vendosim vetëm për këtë herë, por për çdo herë të ngjashme me të.

«Unë nuk» qëndron më shumë se «Nuk mundem»

Dhe ka një dallim të vogël gjuhësor që ia vlen ta provosh.

Në një seri eksperimentesh të vogla, studiuesit Vanessa Patrick dhe Henrik Hagtvedt u kërkuan pjesëmarrësve që përballeshin me një tundim t'i përsërisnin vetes një fjali të shkurtër: disa «nuk mundem», dhe disa «unë nuk e bëj».

Kur qëllimi buronte nga vetë personi, formulimi «unë nuk e bëj» ndihmoi në rezistimin ndaj tundimit më shumë se «nuk mundem». Dhe kjo përparësi u përmbys kur eksperimenti theksoi një motiv të jashtëm për qëllimin⁴.

«Nuk mundem» përshkruan një kufizim të imponuar nga jashtë teje, dhe një kufizim i tillë e fton mendjen tënde të negociojë menjëherë me të.

«Unë nuk e bëj» përshkruan një identitet që e ke zgjedhur vetë, jo një kufizim nga i cili pret rastin për të shpëtuar.

Krahaso dy fjali: e para, nuk mund ta ha këtë copë, jam në dietë. Dhe e dyta, unë nuk ha ëmbëlsira pas perëndimit të diellit.

Vija me shkumës

Rregulli i vijës së ndritshme është një mjet që ndërtohet, jo një dhunti me të cilën lindin disa prej nesh. Po si ta vizatosh vijën tënde?

A nuk është një rregull me këtë rreptësi tepër i ngurtë për realitetin? Problemi nuk qëndron te vetë fleksibiliteti, por te koha kur vendoset ai. Një përjashtim që e përcakton paraprakisht, në një sjellje të zakonshme pa varësi, si «nuk e përdor telefonin pas orës dhjetë, përveçse për një telefonatë urgjente nga familja», mbetet një vijë me kufij të qartë; vendimi është ndarë para se të mbërrijë tundimi, jo pas tij. Ndërsa përjashtimi që shpiket mu në çastin e tundimit, është ai që hap derën. Dhe lënia e duhanit, që është një varësi, nuk duron asnjë përjashtim të caktuar paraprakisht, qoftë edhe një herë të vetme në vit. Dhe për mbështetjen mjekësore bashkë me planin, shih shtojcën.

E nëse e shkel rregullin tënd një herë? Zëri që pamë në fillim të kapitullit do të thotë: Meqë e prisha, nuk ka më rëndësi. Mos e beso. Vija nuk fshihet me një hap që e kapërcen atë; ajo fshihet kur vendos se nuk ekziston më. Ktheju asaj në mundësinë e radhës dhe pyet se çfarë ndodhi, pa e konsideruar të gjithë përpjekjen si të dështuar.

Një vijë e vetme e vogël këtë javë ka më shumë rëndësi se dhjetë vija që i shkruan dhe nuk u përmbahesh. Fillo me rregullin më të lehtë, jo me më urgjentin; suksesi me të të mëson metodën para se të përballesh me rregullin më të vështirë.

Kur ta përdorësh: Kur përsëritet një përjashtim që ia lejon vetes në çastin e tundimit. Koha e nevojshme: Pesë minuta për të shkruar rregullin, dhe një javë për ta testuar.

Emërtoje në formën e identitetit: «Unë nuk e bëj këtë», jo «Nuk mund ta bëj këtë».
Bëji kufijtë e tij të qartë: kur zbatohet, dhe cili është përjashtimi i domosdoshëm nëse ekziston. Përcaktoje tani, jo në çastin e tundimit. «Shpesh» dhe «zakonisht» nuk janë kufij.
Përgatite fjalinë para se të të duhet: kur zëri të pëshpërit «Vetëm këtë herë», plotësoje duke thënë: «Unë nuk po vendos vetëm për këtë herë, por për çdo herë të ngjashme me të».
Shkruaje në një vend ku ta shohësh: një shënim i ngjitur, ose një kartelë në portofol, jo vetëm në kokën tënde.

Nëse rrëzohesh: Regjistro përjashtimin që hapi derën dhe kthehu te rregulli në mundësinë e radhës; mos i jep pushtet mbi pjesën tjetër të javës.

Karimi e hodhi paketën e fundit në koshin në fund të rrugës, dhe në rrugë nuk kishte njeri tjetër përveç tij. U kthye në dhomë dhe shkroi një kartelë: «Unë nuk pi duhan, as në mbrëmje me shoqëri». E futi në portofol. Në mbrëmje, një djalë nga konvikti i ofroi një cigare te dera. Karimi tha: «Jo sot». Djaloshi buzëqeshi, dhe dora i mbeti e zgjatur: «Po cili është ndryshimi mes të sotmes dhe të nesërmes?». Karimi kërkoi një përgjigje dhe nuk e gjeti, kështu që e mori cigaren. Piu gjysmën e saj, pastaj e shtypi te cepi i trotuarit.

E lexoi kartelën sërish. Kishte shkruar një kufi të qartë, e pastaj hapi në të një derë të vogël kur tha: «Jo sot». Lexoi rreshtin «Nëse rrëzohesh». E regjistroi përjashtimin ashtu siç ndodhi dhe shkroi poshtë tij fjalinë që do të thoshte në mundësinë e radhës. Dhe kur djaloshi i ofroi një cigare mbrëmjen tjetër, ai tha: «Unë nuk pi duhan». I tha shokut të dhomës: «Nuk do të vendos nga e para çdo mbrëmje». E ktheu kartelën në portofol.

Kur i ati telefonoi në mbrëmje, Karimi tha se mësimet po shkonin mirë. Dëgjoi zhurmën e një luge në filxhan, e pastaj i ati e pyeti për gjumin. Ai tha: «Fle».

Rregulli im i parë

Një pyetje e vetme para se të vizatosh vijën tënde: Cili është përjashtimi që ia lejove vetes së fundmi, duke thënë «Vetëm këtë herë»? Dhe a ishte ajo hera e parë që e the?

Pastaj plotësoje këtë fjali dhe shkruaje aty ku e sheh çdo ditë: «Unë nuk …, edhe kur …».

Dhe po atë mbrëmje, Lina fiku motorin e makinës së saj para shtëpisë së të atit. Në orën e saj ishte numri i hapave të sotëm, dhe në sediljen ngjitur qesja e ilaçeve. Pa nga dera, me çelësin mes gishtave, dhe nuk zbriti.