«Танҳо як бор…» — Истеъфо аз худ | Маҳмуд Шаъбон Фасфус

Қуттӣ рӯи миз

Карим ду сол пеш, вақте шонздаҳсола буд, сигоркаширо тарк кард. Ин тӯлонитарин ваъдае буд, ки ба худаш вафо кард, ва ягона ваъдае, ки дар ягон рӯйхат нанавишта буд. Ба касе нагуфт, ки ин чӣ қадар барояш гарон тамом шуд: ҳафтаҳои асабоният ва сақич дар ҳар ҷайб. Як ҷумларо аз бар кард ва онро он қадар такрор намуд, ки худаш худ ба худ берун меомад: сигор намекашам. На бо дӯстон ва на дар ягон нишасти шабона.

Пас аз як моҳи оғози таҳсил, се тан аз ҷавонони хобгоҳ дари ӯро кӯфтанд. Онҳо барои бозии қарта ба қаҳвахонаи наздик мерафтанд ва нафари чорум намерасид. Карим гуфт: «Як соат меравам ва бармегардам». Дар қаҳвахона дар канори миз қуттии кушодаи сигор буд, ва Карим дар курсие, ки аз он дуртар буд, нишаст. Яке аз онҳо варақҳоро тақсим кард ва пиёлаҳои чой омаданд.

Як соат гузашт, сипас соати дуюм. Карим ду давр бохт ва беш аз ҳар вақте аз замони омаданаш ба хобгоҳ хандид. Дар даври сеюм ҷавоне, ки дар канораш нишаста буд, қуттиро аз канори миз кашид ва як сигор барои худаш баровард, сипас қуттиро ба сӯи ӯ дароз кард: «Якто?». Қуттии бегонае набуд; рангашро мешинохт, ва ҳаракати зарба задан ба сигор пеш аз оташ заданро медонист. Дар бораи он ду сол фикр кард. Гумон мекард, ки майл дар он ду сол мурдааст, ва як сигор онро бедор нахоҳад кард.

Гуфт: «Танҳо як бор». Ҷавон қуттиро такон дод, то сигоре аз он берун омад, ва Карим онро гирифт.

Карим сигорро оташ зад ва воқеан аз он лаззат бурд. Пас аз як ҳафта, дар нишасти дигар, ҳамон ҷумларо гуфт: «Танҳо як бор». Ва пас аз як моҳ як қуттии пурра харид, сипас қуттии дигар. Қуттиҳоро дар ҳамон ҷевон пинҳон кард, болои лифофае, ки боз накарда буд. Дар телефонаш навишт: дигар намехарам. Шаби баъдӣ ҷевонро боз кард, то қаламе бигирад, ва аввал қуттиро дид.

Ҳамҳуҷрааш пурсид: «Сигоркаш шудӣ?». Гуфт: «Танҳо дар нишастҳо». Аммо қуттӣ он шаб рӯи мизи кораш буд, ва ҳеҷ нишасте дар ҳуҷра набуд. Онро ба ҷевон баргардонд. Субҳгоҳ ҷумлаи қадимии худро ба ёд овард; дар он калимаи «танҳо» набуд.

Ва шояд истиснои ту сигор набошад.

Телефон рӯи миз аст. Соат ба нисфи шаб наздик мешавад.

Қарор додӣ, ки ин ҳафта барвақт хоб равӣ, ва панҷ шаби пайдарпай муваффақ шудӣ. Имшаб як барномаро «танҳо барои панҷ дақиқа» боз мекунӣ, то паёмеро тафтиш кунӣ ё навори кӯтоҳеро тамошо кунӣ.

Саратро мебардорӣ, соат дуи шаб аст. Ва хоб дур шудааст, маҳз ҳамон тавре ки панҷ шаб пеш буд.

Панҷ дақиқа ҳаргиз панҷ дақиқа набуд. Ин нахустин қадам дар роҳе буд, ки қаблан медонистӣ.

Ва субҳгоҳ танҳо баҳои он наворро намепардозӣ. Дер бармехезӣ, наҳорӣ намехӯрӣ ва парешон ба сари кор меравӣ. Паёмро ду бор мехонӣ ва ба он чи аз ту хоста шудааст, таваҷҷуҳ намекунӣ. Ва вақте бармегардӣ, зудтар бо касоне, ки бо ту бедорхобӣ накашида буданд ва ба ҷойи ту интихоб накарда буданд, ба хашм меоӣ. Бо хонаводаат вақте доштӣ, пас хоҳиш мекунӣ, ки онро ба таъхир андозанд, зеро хастаӣ. Ин гуна «танҳо як бор» аз экрани дастат ба тамоми як рӯз ва ба сӯи одамоне, ки дар қарори ту тарафе набуданд, густариш ёфт. Баҳои ин шаб аз худи соатҳои хобат фарохтар аст.

Ва шояд ин истисно маблағи хурде бошад, ки аз пуле, ки ваъдаи баргардониданашро дода будӣ, харҷ мекунӣ. Мегӯӣ: пеш аз мӯҳлат ҷуброн мекунам. Сипас мӯҳлат мерасад ва онро ба қафо меандозӣ, ва касе, ки ба ту қарз додааст, маҷбур мешавад ҳаққи худро дубора талаб кунад. Рақам хурд аст, аммо ту муносибататонро бо як гуфтугӯи сангин бор кардӣ. Ҳар лағзиш поёни роҳ нест; хатар дар он аст, ки ҳар бор ҳисобро зери калимаи «танҳо» пинҳон кунӣ. Ба он чи баъд аз он рух дод, бингар. Чӣ чиз ба таъхир афтод? Ва кӣ интизор шуд? Ва кадом ваъдаест, ки бовар кардан ба он душвортар гардид? Ин ҳамон ҳисобварақаест, ки ҳангоме ки ба худ истисно медиҳӣ, бароят ошкор намешавад.

Пас миёни «танҳо панҷ дақиқа» ва дуи шаб чӣ рух медиҳад?

«Модоме ки онро вайрон кардам, дигар фарқ намекунад»

Ҳар касе, ки парҳез ё тарк кардани одатеро озмудааст, ин садои ботиниро медонад. Пас аз нахустин ақибнишинии хурд ба ту пичиррос мезанад: модоме ки онро вайрон кардӣ, дигар фарқ намекунад, пас идома деҳ.

Пажӯҳишгар ва устод Келли Макгонигал ин тарҳро дар китоби худ The Willpower Instinct (2011) тавсиф мекунад¹. Истиснои аввал иродаи туро мустақиман вайрон намекунад, аммо дари хурдеро боз месозад.

Пажӯҳишгар Ҷорҷ Эйнсли миёни ду навъи қоидаҳои шахсӣ фарқ мегузорад². Қоидаи чандир, ки дар ҳар ҳолат қобили гуфтушунид аст, ба монанди «баъзан дар нишастҳо сигор мекашам». Ва қоидаи равшан, бо ҳудуди возеҳ, ки ҳар дафъа ба қарори нав ниёз надорад, ба монанди «сигор намекашам, нуқта».

Қоидаи чандир дар ҳар муносибат барои баҳс боз мешавад. Ва худи баҳс аксар вақт кофист, ки онро бозӣ диҳӣ, ҳатто пеш аз он ки худи васваса оғоз шавад.

Собиқае, ки қоидаи баъдиро месозад

Чӣ тавр як сигор дар тӯли як моҳ ба як қуттии комил табдил меёбад?

Зеро ҳар истисно асаре бузургтар аз худаш боқӣ мегузорад. Ин як собиқае мешавад, ки ақл дафъаи оянда ба он далел меорад.

Пажӯҳишгар Дайан Воган шакли шабеҳеро дар созмонҳои бузурге, ки меъёрҳои бехатариро дақиқ назорат мекунанд, мушоҳида кард. Инҳирофи кӯчак аз қоида зарари ошкоре ба дунбол надорад, пас оҳиста ҳамчун амри пазируфташуда аз нав тасниф мешавад. Ин мешавад хати асосӣ, ки инҳирофи баъдӣ, каме бузургтар аз он, бо он чен карда мешавад³.

Ва бори сеюм ба сафедкунии камтар аз бори дуюм ниёз дорад. Ва бори чорум тақрибан ба ҳеҷ сафедкуние ниёз надорад.

Ин ҳамон нуктаест, ки ҳангоми оташ задани сигори аввал ё боз кардани барнома «барои панҷ дақиқа» намебинем: мо на танҳо дар бораи ҳамин як дафъа қарор медиҳем, балки дар бораи ҳар дафъае, ки ба он шабоҳат дорад.

«Ман намекунам» беш аз «наметавонам» тоб меорад

Ва тафовути хурди забоние ҳаст, ки арзиши санҷидан дорад.

Дар як силсила таҷрибаҳои хурд, пажӯҳишгарон Ванесса Патрик ва Ҳенрик Ҳагтведт аз ширкаткунандагоне, ки бо васваса рӯ ба рӯ мешуданд, хоҳиш карданд, ки ҷумлаи кӯтоҳеро ба худ такрор кунанд: баъзеҳо «наметавонам», ва баъзеҳо «ман намекунам».

Вақте ҳадаф аз худи шахс бармеомад, шакли «ман намекунам» дар муқовимат ба васваса беш аз «наметавонам» кумак кард. Ва ин бартарӣ вақте озмоиш ангезаи беруниро барои ҳадаф таъкид намуд, баръакс шуд⁴.

«Наметавонам» маҳдудиятеро тавсиф мекунад, ки аз беруни ту бор шудааст, ва чунин маҳдудият ақли туро водор месозад, ки фавран бо он вориди гуфтушунид шавад.

«Ман намекунам» ҳувиятеро тавсиф мекунад, ки худат интихоб кардаӣ, на маҳдудиятеро, ки интизори фурсати раҳоӣ аз он бошӣ.

Миёни ду ҷумла муқоиса кун: аввалӣ, наметавонам ин порчаро бихӯрам, зеро дар парҳезам. Ва дуюмӣ, ман пас аз ғуруби офтоб ширинӣ намехӯрам.

Хати бӯр

Қоидаи равшан ва собит абзорест, ки сохта мешавад, на истеъдоде, ки бархе аз мо бо он таваллуд шуда бошанд. Пас чӣ гуна хати худро мекашӣ?

Оё чунин қоидаи сахтгирона беш аз таҳаммули воқеият хушк нест? Мушкил дар худи чандирӣ нест, балки дар он аст, ки кай қарор дода мешавад. Истисноие, ки пешакӣ муайян мекунӣ, дар рафтори одӣ бидуни вобастагӣ (эътиёд), ба монанди «пас аз соати даҳ телефонро истифода намекунам, магар барои занги зарурии хонаводаам», хати дорои ҳудуди равшан боқӣ мемонад; қарор пеш аз расидани васваса қатъӣ шудааст, на пас аз он. Аммо истисноие, ки дар худи лаҳзаи васваса ихтироъ мешавад, ҳамон чизест, ки дарро боз мекунад. Ва даст кашидан аз тамоку, ки як эътиёд аст, ба истиснои пешакӣ муайяншуда тоб намеорад, ҳатто агар соле як бор бошад. Ва барои кумаки тиббӣ бо нақша, ба Замимаҳо бингар.

Ва агар як бор қоидаатро хилоф кунӣ? Садое, ки дар оғози боб аз назарамон гузашт, хоҳад гуфт: модоме ки онро вайрон кардӣ, дигар фарқ надорад. Ба он бовар накун. Хат бо як қадаме, ки аз он гузаштӣ, пок намешавад; он вақте пок мешавад, ки қарор диҳӣ дигар вуҷуд надорад. Дар фурсати баъдӣ ба сӯи он баргард ва бипурс чӣ рӯй дод, бе он ки тамоми кӯшишро шикастхӯрда ҳисоб кунӣ.

Як хати кӯчак дар ин ҳафта муҳимтар аз даҳ хатест, ки менависӣ ва ба онҳо пойбанд намешавӣ. Аз қоидаи осонтарин оғоз кун, на аз таъҷилитарин; муваффақият дар он ба ту усулро меомӯзад, қабл аз он ки бо қоидаи душвортар рӯ ба рӯ шавӣ.

Кай истифода мекунӣ: вақте истисноие, ки дар лаҳзаи васваса ба худ медиҳӣ, такрор мешавад. Муддат: панҷ дақиқа барои навиштани қоида, ва як ҳафта барои санҷидани он.

Онро ба шакли ҳувият номбар кун: «ман ин корро намекунам», на «наметавонам ин корро бикунам».
Ҳудуди онро равшан соз: кай татбиқ мешавад, ва истиснои зарурӣ агар бошад чист. Онро ҳоло муайян кун, на дар лаҳзаи васваса. «Аксаран» ва «одатан» ҳудуд нестанд.
Ҷумларо пеш аз он ки ба он ниёз пайдо кунӣ омода соз: вақте садои «танҳо як бор» ба ту пичиррос мезанад, онро бо гуфтани: «Ман на танҳо дар бораи ҳамин як бор қарор медиҳам, балки дар бораи ҳар боре, ки ба он шабоҳат дорад» комил кун.
Онро дар ҷое бинавис, ки бубинӣ: ёддошти часпанда ё корт дар ҳамён, на танҳо дар сарат.

Агар афтодӣ: истисноиеро, ки дарро боз кард сабт кун, ва дар фурсати баъдӣ ба қоида баргард; ба он бар боқимондаи ҳафта ҳукмронӣ мадеҳ.

Карим қуттии охиринро ба қуттии партови охири кӯча партофт, ва дар кӯча ҷуз ӯ касе набуд. Ба ҳуҷра баргашт ва дар корт навишт: «Ман сигор намекашам, ҳатто дар нишастҳо». Онро дар ҳамёнаш гузошт. Бегоҳӣ ҷавоне аз хобгоҳ назди дар ба ӯ сигор пешниҳод кард. Карим гуфт: «Имрӯз не». Ҷавон табассум кард ва дасташ дароз монд: «Ва фарқ миёни имрӯз ва фардо чист?». Карим дар пайи ҷавоб гашт ва онро наёфт, пас сигорро гирифт. Ними онро кашид, сипас онро дар канори роҳрав пахш кард.

Кортро аз нав хонд. Ӯ як ҳадди равшан навишта буд, ва сипас вақте гуфт «имрӯз не», дари хурде дар он боз кард. Сатри «агар афтодӣ»-ро хонд. Истисноро ҳамон тавр ки рух дод сабт кард, ва зери он ҷумлаеро навишт, ки дар фурсати баъдӣ хоҳад гуфт. Ва вақте он ҷавон шоми баъдӣ ба ӯ сигор пешниҳод кард, гуфт: «Ман сигор намекашам». Ба ҳамҳуҷрааш гуфт: «Ҳар шом аз нав қарор намедиҳам». Кортро ба ҳамён баргардонд.

Вақте падараш шомгоҳон занг зад, Карим гуфт, ки таҳсил хуб аст. Садои қошуқро дар пиёла шунид, сипас падар дар бораи хобаш пурсид. Гуфт: «Хоб меравам».

Аввалин қоидаи ман

Танҳо як савол пеш аз он ки хататро бикашӣ: кадом истисно буд, ки чанде пеш ба худ раво дидӣ ва гуфтӣ «танҳо як бор»? Ва оё ин бори аввал буд, ки онро мегуфтӣ?

Сипас ин ҷумларо комил кун ва онро дар ҷое бинавис, ки ҳар рӯз бубинӣ: «Ман … намекунам, ҳатто вақте …».

Ва дар ҳамон бегоҳӣ Лина муҳаррики мошинашро пеши хонаи падараш хомӯш кард. Дар соаташ рақами қадамҳои имрӯз буд, ва дар курсии паҳлу халтаи дору. Ба дар нигарист, калид миёни ангуштонаш буд, вале поён нашуд.