Uchinchi bob
“Faqat bir marta…”
Birinchi qadam sen qurgan barcha narsaga qanday qilib yashirincha suqilib kiradi?
Stol ustidagi quti
Karim chekishni ikki yil oldin, o‘n olti yoshida tashlagan edi. Bu uning o‘ziga bergan va eng uzoq vaqt bajargan va’dasi, shuningdek, birorta ham ro‘yxatga kiritmagan yagona va’dasi edi. U buning bahosi qanchaga tushganini hech kimga aytmagan: haftalab asabiylashish va har bir cho‘ntakdagi saqich. Bitta jumlani yodlab olgan va o‘z-o‘zidan aytiladigan bo‘lguncha takrorlagan edi: chekmayman. Do‘stlar bilan ham emas, hech qanday o‘tirishda ham emas.
O‘qish boshlanganidan bir oy o‘tib, yotoqxonadagi uch nafar yigit uning eshigini taqillatdi. Ular yaqin atrofdagi kafeda qarta o‘ynab o‘tirishga ketayotgan edi va ularga to‘rtinchi odam yetishmayotgandi. Karim: “Bir soatda qaytaman”, dedi. Kafeda stolning chetida ochiq sigareta qutisi turardi, shunda Karim undan eng uzoqdagi stulga o‘tirdi. Ulardan biri qartalarni tarqatdi va choy piyolalari keldi.
Bir soat o‘tdi, so‘ng ikkinchisi. Karim ikki raund yutqazdi va yotoqxonaga kelganidan beri kulganidan ko‘ra ko‘proq kuldi. Uchinchi raundda yonida o‘tirgan yigit stol chetidagi qutini tortib oldi, o‘zi uchun bitta sigareta chiqardi, so‘ng qutini unga uzatdi: “Bittami?”. Notanish quti emasdi; rangini bilardi, yoqishdan oldin sigaretani chertish harakatini ham bilardi. U ikki yil haqida o‘yladi. O‘sha ikki yil ichida xumor so‘ngan va bitta sigareta uni uyg‘otmaydi deb o‘yladi.
“Faqat bir marta”, dedi. Yigit qutini silkitib bitta sigaretani chiqarib berdi, Karim uni oldi.
Karim sigaretani tutatdi va undan haqiqatan rohatlandi. Bir hafta o‘tgach, boshqa bir o‘tirishda o‘sha jumlani yana aytdi: “Faqat bir marta”. Bir oydan keyin esa butun bir qutini sotib oldi, so‘ng yana bittasini. Qutilarni o‘sha tortmada, ochmagan konvertining ustiga yashirdi. Telefonida: boshqa sotib olmayman, deb yozdi. Keyingi kechasi qalam olish uchun tortmani ochdi va birinchi bo‘lib qutini ko‘rdi.
Xonadoshi undan: “Chekadigan bo‘ldingmi?”, deb so‘radi. “Faqat o‘tirishlarda”, dedi. Lekin o‘sha kecha quti uning ish stolida turardi va xonada hech qanday o‘tirish yo‘q edi. Uni yana tortmaga qaytardi. Ertalab eski jumlasini esladi; unda “faqat” so‘zi yo‘q edi.
Sening istisnoing sigareta bo‘lmasligi ham mumkin.
Telefon stol ustida. Soat yarim tunga yaqinlashmoqda.
Bu hafta barvaqt uxlashga qaror qilding va ketma-ket besh kecha buni uddalading. Bugun oqshom esa xabarni tekshirish yoki qisqa videoni ko‘rish uchun birgina ilovani “faqat besh daqiqaga” ochasan.
Boshingni ko‘tarasan, soat esa tungi ikki. Uyqu esa xuddi besh kecha oldingidek uzoqlashib ketgan.
Besh daqiqa hech qachon besh daqiqa bo‘lmagan. U avvaldan bilgan yo‘lingdagi birinchi qadam edi.
Ertalab esa nafaqat videoning badalini to‘laysan. Kech turasan, nonushtani qoldirasan va ishingga boshing garang holda kirib borasan. Xabarni ikki marta o‘qiysan, lekin sendan nima so‘ralganiga diqqat qila olmaysan. Uyga qaytganingda esa sen bilan birga bedor bo‘lmagan va sening o‘rningga tanlov qilmagan yaqinlaringga tezroq g‘azablanadigan bo‘lib qolasan. Oilang bilan o‘tkaziladigan vaqting bor edi, ammo charchaganing sababli uni keyinga qoldirishlarini so‘raysan. “Faqat bir marta” qo‘lingdagi ekrandan butun bir kunga va qaroringda hech qanday aloqasi bo‘lmagan insonlarga ana shunday yoyilib ketdi. Demak, o‘sha kechaning to‘lovi faqatgina uyqu soatlaring bilan cheklanmaydi.
Istisno qaytarishga va’da bergan pulingdan sarflangan kichik bir summa ham bo‘lishi mumkin. “Muddatidan oldin o‘rnini to‘ldiraman”, deysan. So‘ng muddat keladi va uni kechiktirasan, senga qarz bergan odam esa o‘z haqini yana bir bor so‘rashga majbur bo‘ladi. Raqam kichik, lekin munosabatlaringizga og‘ir bir suhbat yukini yuklading. Har bir qoqilish ham yo‘lning oxiri emas; xavf shundaki, har safar hisob-kitobni “faqat” so‘zi ortiga yashirasan. Undan keyin nima bo‘lganiga qara. Nima kechikdi? Kim kutib qoldi? Va qaysi va’daga ishonish qiyinlashdi? O‘zingga istisno berayotganingda senga ko‘rinmaydigan to‘lov varaqasi mana shudir.
Xo‘sh, “faqat besh daqiqa” bilan tungi soat ikki oralig‘ida nima yuz beradi?
“Modomiki barbod qilgan ekanman, endi farqi yo‘q”
Parhez tutgan yoki biror odatni tashlashga uringan har bir kishi bu ichki ovozni yaxshi biladi. Birinchi kichik chekinishdan keyin u qulog‘ingga pichirlaydi: modomiki barbod qilgan ekansan, endi farqi yo‘q, davom etaver.
Tadqiqotchi va ma’ruzachi Kelli Makgonigal bu holatni o‘zining The Willpower Instinct (2011) kitobida tasvirlaydi1. Birinchi istisno qat’iyatingni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sindirib qo‘ymaydi, ammo u kichik bir eshikni ochadi.
Tadqiqotchi Jorj Eynsli shaxsiy qoidalarning ikki turini farqlaydi2. Har qanday vaziyatda muzokaraga yo‘l qo‘yadigan moslashuvchan qoida, masalan: “Ba’zan o‘tirishlarda chekib turaman”. Va chegaralari aniq, har safar yangi qarorni talab qilmaydigan ravshan qoida, masalan: “Chekmayman, tamom”.
Moslashuvchan qoida har bir fursatda bahs uchun ochiladi. Ko‘pincha esa, hatto vasvasaning o‘zi boshlanmasidan oldin ham, faqatgina ushbu bahsning o‘zi unda yutqazishing uchun yetarli bo‘ladi.
Keyingi qoidani yaratadigan pretsedent
Qanday qilib bitta sigareta bir oy ichida butun bir qutiga aylanadi?
Chunki har bir istisno o‘zidan kattaroq iz qoldiradi. U aql keyingi safar dalil qilib ko‘rsatadigan pretsedentga aylanadi.
Tadqiqotchi Dayan Vogan xavfsizlik standartlarini qat’iy nazorat qiluvchi yirik muassasalarda ham shunga o‘xshash holatni kuzatgan. Qoidadan kichik bir chetga chiqish ko‘rinib turgan zararga olib kelmaydi, shuning uchun u sekinlik bilan maqbul deb qayta tasniflanadi. So‘ng u keyingi, biroz kattaroq chetga chiqish o‘lchanadigan tayanch chizig‘iga aylanadi3.
Uchinchi safar esa ikkinchisiga qaraganda kamroq oqlashni talab qiladi. To‘rtinchisi esa deyarli hech qanday oqlashga muhtoj bo‘lmaydi.
Birinchi sigaretani tutatayotganimizda yoki ilovani “besh daqiqaga” ochayotganimizda biz ko‘rmaydigan nuqta aynan shudir: biz faqat ushbu safar haqida emas, balki unga o‘xshash har bir safar haqida qaror chiqaramiz.
“Men qilmayman” “qila olmayman”ga qaraganda mustahkamroq turadi
Bu yerda sinab ko‘rishga arziydigan kichik til farqi bor.
Bir qator kichik tajribalarda tadqiqotchilar Vanessa Patrik va Xenrik Xagtvedt vasvasaga duch kelgan ishtirokchilardan o‘zlariga qisqa bir jumlani takrorlashni so‘rashdi: ba’zilari “qila olmayman”, ba’zilari esa “men qilmayman” deyishi kerak edi.
Maqsad shaxsning o‘zidan kelib chiqqanida, “men qilmayman” shakli vasvasaga qarshilik ko‘rsatishda “qila olmayman”ga qaraganda ko‘proq yordam berdi. Tajriba maqsad uchun tashqi turtkini ilgari surganida esa bu ustunlik aksiga o‘zgardi4.
“Qila olmayman” tashqaridan yuklangan cheklovni tasvirlaydi, bunday cheklov esa aqlingni u bilan darhol muzokara qilishga undaydi.
“Men qilmayman” o‘zing tanlagan o‘zlikni tasvirlaydi, undan qutulish imkoniyatini kutayotgan cheklovni emas.
Ikki jumlani solishtir: birinchisi, “Bu bo‘lakni yeya olmayman, parhezdaman”. Ikkinchisi esa, “Quyosh botganidan keyin shirinlik yemayman”.
Bo‘r chizig‘i
Ravshan qoida — quriladigan vosita, ayrimlarimiz u bilan tug‘iladigan iste’dod emas. Xo‘sh, chizig‘ingni qanday chizasan?
Bunday qat’iy qoida hayot ko‘tara oladigan darajadan ko‘ra qotib qolgan emasmi? Muammo moslashuvchanlikning o‘zida emas, balki uning qachon hal qilinishida. Qaramlik bo‘lmagan oddiy xatti-harakatda oldindan belgilangan istisno, masalan: “Soat o‘ndan keyin telefon ishlatmayman, faqat oilamdan zarur qo‘ng‘iroq bo‘lsa bundan mustasno”, baribir aniq chegarali chiziq bo‘lib qoladi; qaror vasvasa yetib kelishidan keyin emas, balki oldin qabul qilingan. Vasvasa paytining o‘zida o‘ylab topilgan istisno esa eshikni ochadigan narsadir. Chekishni tashlash esa qaramlik bo‘lib, hatto yilda bir marta bo‘lsa ham, oldindan belgilangan istisnoga o‘rin qoldirmaydi. Reja bilan birga tibbiy yordam olish uchun ilovaga qara.
Qoidangni bir marta buzib qo‘ysang-chi? Bobning boshida uchratganimiz ovoz shunday deydi: modomiki barbod qilgan ekansan, endi farqi yo‘q. Unga ishonma. Chiziq uning ustidan bosib o‘tilgan bir qadam bilan o‘chib ketmaydi; u endi mavjud emas deb qaror qilganingdagina o‘chadi. Keyingi imkoniyatdayoq unga qayt va butun urinishni barbod bo‘ldi deb hisoblamasdan, nima yuz berganini so‘ra.
Bu hafta bitta kichik chiziq yozib, amal qilmaydigan o‘nta chiziqdan ko‘ra muhimroqdir. Eng qiyinidan emas, eng oson qoidadan boshla; undagi muvaffaqiyat qiyinroq qoidaga duch kelishdan oldin usulni o‘rgatadi.
Qachon qo‘llaysan: vasvasa paytida o‘zingga beradigan istisnoing takrorlanaversa. Davomiyligi: qoidani yozish uchun besh daqiqa va uni sinab ko‘rish uchun bir hafta.
- Uni o‘zlik shaklida nomla: “Men bunday qilmayman”, “bunday qila olmayman” emas.
- Chegaralarini aniq qil: qachon qo‘llanadi va zarur istisno bo‘lsa, u nima. Uni vasvasa paytida emas, hozir belgilab ol. “Ko‘pincha” va “odatda” chegaralar emas.
- Jumlani unga ehtiyoj tug‘ilmasdan oldin tayyorlab qo‘y: ovoz senga “faqat bir marta” deb pichirlaganida, uni shunday yakunla: “Men faqat ushbu safar haqida emas, balki unga o‘xshash har bir safar haqida qaror chiqaryapman”.
- Uni ko‘rinadigan joyga yozib qo‘y: faqat boshingda emas, qistirib qo‘yilgan eslatma qog‘ozi yoki hamyondagi kartochka.
Agar yiqilsang: eshikni ochgan istisnoni qayd et va keyingi imkoniyatda qoidaga qayt; unga haftaning qolgan qismi ustidan hukmronlik berma.
Karim oxirgi qutini ko‘chaning oxiridagi axlat qutisiga tashladi, ko‘chada undan boshqa hech kim yo‘q edi. Xonasiga qaytib, kartochkaga yozdi: “Men chekmayman, hatto o‘tirishlarda ham”. Uni hamyoniga soldi. Oqshomda yotoqxonadagi yigit eshik oldida unga sigareta taklif qildi. Karim: “Bugun emas”, dedi. Yigit jilmayib, qo‘lini cho‘zgancha qoldi: “Bugun bilan ertaning nima farqi bor?”. Karim javob izladi, lekin topolmadi va sigaretani oldi. Yarmini chekdi, so‘ng yo‘l chetidagi toshga bosib o‘chirdi.
Kartochkani qaytadan o‘qidi. U aniq chegara yozgan, so‘ng “Bugun emas” deyish bilan unda kichik bir eshik ochgan edi. “Agar yiqilsang” satrini o‘qidi. Istisnoni qanday yuz bergan bo‘lsa, shunday qayd etdi va uning tagiga keyingi imkoniyatda aytadigan jumlasini yozdi. Keyingi oqshom yigit yana unga sigareta taklif qilganida, u: “Men chekmayman”, dedi. Xonadoshiga: “Har oqshom yangitdan qaror qilib o‘tirmayman”, dedi. Kartochkani hamyoniga qaytarib soldi.
Oqshomda otasi qo‘ng‘iroq qilganida, Karim o‘qishlar yaxshi ekanini aytdi. Finjonda qoshiqning ovozini eshitdi, so‘ng otasi uning uyqusi haqida so‘radi. “Uxlayapman”, dedi.
Birinchi qoidam
Chizig‘ingni chizishdan oldin bitta savol: yaqinda “faqat bir marta” deb o‘zingga qaysi istisnoni ravo ko‘rding? Va bu o‘sha gapni aytgan birinchi martang edimi?
So‘ng ushbu jumlani to‘ldir va uni har kuni ko‘radigan joyingga yozib qo‘y: “Men …, hatto … bo‘lganda ham qilmayman”.
O‘sha oqshomda Lina otasining uyi oldida mashinasining dvigatelini o‘chirdi. Soatida bugungi qadamlar soni, yonidagi o‘rindiqda esa dorilar solingan xalta. Kalit barmoqlari orasida, eshikka qaradi va tushmadi.
Manbalar (4)
- 1McGonigal, K. (2011). The Willpower Instinct: How Self-Control Works, Why It Matters, and What You Can Do to Get More of It. Avery.
- 2Ainslie, G. (2001). Breakdown of Will. Cambridge University Press.
- 3Vaughan, D. (1996). The Challenger Launch Decision: Risky Technology, Culture, and Deviance at NASA. University of Chicago Press.
- 4Patrick, V. M., & Hagtvedt, H. (2012). "I don't" versus "I can't": When empowered refusal motivates goal-directed behavior. Journal of Consumer Research, 39(2), 371–381.