“Hal mar oo keliya…” — Ka tanaasulidda naftaada

Baakidhka miiska saaran

Karim wuxuu joojiyey cabista sigaarka laba sano ka hor, markuu ahaa lix iyo toban jir. Taasi waxay ahayd ballankii ugu dheeraa ee uu naftiisa u oofiyey, waana ka keliya ee aanu ku qorin liis kasta. Cidna uma sheegin inta ay ku kacday: toddobaadyo xanaaq ah, iyo xanjo jeeb kasta ku jirta. Hal weedh ayuu xafiday, wuuna ku celceliyey ilaa ay kaligeed soo baxday: Anigu ma cabo sigaar. Lama cabo asxaabta, kumana cabo habeen kasta oo la caweeyo.

Bil ka dib markay waxbarashadu bilaabatay, albaabkiisa waxaa soo garaacay saddex ka mid ah dhalinyarada deegaanka jaamacadda. Waxay ku socdeen ciyaar turub ah oo ka dhacaysa maqaayadda dhow, waxaana ka maqnaa qof afraad. Karim wuxuu yiri: “Hal saac, dabadeedna waan soo noqonayaa.” Maqaayadda dhexdeeda, geesta miiska waxaa yaallay baakidh sigaar ah oo furan, Karim-na wuxuu fariistay kursiga ugu fog. Midkood ayaa waraaqihii qaybiyey, koobabkii shaahana way yimaadeen.

Saacaddii baa dhammaatay, dabadeed tii labaad. Karim wuxuu khasaaray laba wareeg, wuxuuna qoslay in ka badan intii uu qoslay tan iyo markii uu yimid deegaanka jaamacadda. Wareeggii saddexaad, ninkii dhalinyarada ahaa ee ag fadhiyay ayaa baakidhkii ka soo jiiday geesta miiska, wuxuuna ka soo saaray hal sigaar ah naftiisa, dabadeedna wuxuu baakidhkii u taagay isaga: “Mid ma rabtaa?” Ma ahayn baakidh qalaad; midabkiisa wuu yaqaannay, wuxuuna yaqaannay dhaqdhaqaaqa yar ee sigaarka lagu taabto ka hor intaan la shidin. Wuxuu ka fikiray labadii sano. Wuxuu u malaynayay in damacii ku dhintay labadaas sano gudahood, iyo in hal sigaar ahi aanu kicin doonin.

Wuxuu yiri: “Hal mar oo keliya.” Ninkii dhalinyarada ahaa ayaa ruxay baakidhkii ilaa uu sigaar ka soo baxay, Karim-na wuu qaatay.

Karim wuxuu shiday sigaarkii, dhab ahaantiina wuu ka helay. Toddobaad ka dib, caweys kale, wuxuu yiri isla weedhii: “Hal mar oo keliya.” Bil ka dibna wuxuu iibsaday baakidh buuxa, dabadeed mid kale. Baakidhada wuxuu ku qariyey isla khaanaddii, baqshaddii aanu furin dalkeeda. Taleefankiisa wuxuu ku qoray: Mid kale ma iibsan doono. Habeenkii xigay wuxuu furay khaanadda si uu qalin u qaato, markaasuu baakidhkii arkay marka hore.

Saaxiibkiisa qolka ayaa weydiiyey: “Ma sigaar baad bilowday?” Wuxuu yiri: “Caweysyada keliya.” Laakiin baakidhu habeenkaas wuxuu saarnaa miiskiisa, mana jirin wax caweys ah oo qolka ka socday. Dib buu ugu celiyey khaanadda. Subaxdiina wuxuu xusuustay weedhiisii hore; kuma jirin erayga “keliya”.

Waxaa laga yaabaa in waxa aad ka reebtay uusan sigaar ahayn.

Taleefanku miiska ayuu saaran yahay. Saacaddu waxay ku dhowdahay habeenbadhka.

Waxaad go'aansatay inaad hore u seexato toddobaadkan, waxaanad ku guuleysatay shan habeen oo isku xiga. Caawa waxaad furaysaa hal barnaamij “shan daqiiqo oo keliya”, si aad farriin u hubiso, ama aad u daawato muuqaal gaaban.

Madaxaaga ayaad kor u qaadaysaa, saacadduna waa labadii habeenimo. Hurdadiina way fogaatay, sidii ay ahayd shan habeen ka hor si sax ah.

Shan daqiiqo marna shan daqiiqo ma ahayn. Waxay ahayd tallaabadii koowaad ee waddo aad hore u taqaannay.

Subaxdiina ma bixisid qiimaha muuqaalka oo keliya. Waxaad toosaysaa adoo daahay, quraacdiina waad ka tagaysaa, waxaanad shaqadaada gelaysaa adoo wareersan. Farriinta ayaad laba jeer akhrinaysaa adigoon dareemin waxa lagaa codsaday. Markaad soo noqotana, waxaad si degdeg ah ugu xanaaqaysaa dad aan kula soo jeedin oo aan go'aanka kuu qaadan. Waxaad haysatay waqti aad qoyskaaga la qaadato, markaas ayaad ka codsanaysaa inay dib u dhigaan waayo waad daallan tahay. Sidaas ayay “Hal mar oo keliya” uga soo baxday shaashad gacantaada ku jirta oo ay u gaartay maalin dhan, iyo dad aan qayb ka ahayn go'aankaaga. Qiimaha habeenkuna wuu ka ballaaran yahay saacadaha hurdadaada oo keliya.

Waxaana laga yaabaa in waxa laga reebay ay yihiin lacag yar oo aad ka bixiso lacag aad ballanqaadday inaad dib u celiso. Waxaad leedahay: waan buuxin doonaa ka hor waqtiga ballanta. Dabadeed waqtigii baa imanaya oo aad dib u dhigaysaa, waxaana ku qasbanaanaya qofkii ku amaahiyay inuu xaqiisa mar kale ku weydiiyo. Lacagtu waa yar tahay, laakiin waxaad xiriirkiinna ku rartay wadahadal culus. Turunturo kastaa ma aha dhammaadka jidka; khatartu waxay tahay inaad xisaabta mar kasta ku qariso ereyga “keliya”. Fiiri waxa dhacay ka dib. Maxaa dib u dhacay? Yaase sugay? Ballankee baase noqday mid ay adag tahay in la rumaysto? Tani waa qaansheegta aan kuu muuqan marka aad naftaada siinayso ka-dhaafitaanka.

Haddaba maxaa dhacaya inta u dhexeysa “shan daqiiqo oo keliya” iyo labada habeenimo?

“Maadaama aan mar hore kharribay, waxba kuma kala duwana”

Qof kasta oo tijaabiyey cunto-dhimis, ama ka tagidda caado, wuu yaqaannaa codkan gudaha ah. Dib-u-gurashada yar ee koowaad ka dib, wuxuu kugu xanshasheeyaa: maadaama aad mar hore kharribtay, waxba kuma kala duwana, ee iska wad.

Cilmi-baare iyo bare Kelly McGonigal waxay qaabkan ku tilmaantay buuggeeda The Willpower Instinct (2011)¹. Ka-dhaafitaanka koowaad ma burburiyo go'aankaaga markiiba, laakiin wuxuu furaa albaab yar.

Cilmi-baare George Ainslie wuxuu kala saaraa laba nooc oo xeerar shakhsi ah². Xeer dabacsan oo gorgortan geli kara xaalad kasta, sida “mararka qaarkood ayaan sigaarka ku cabbi doonaa caweysyada.” Iyo xeer cad, oo xudduudihiisu cad yihiin, oo aan u baahnayn go'aan cusub mar kasta, sida “Anigu ma cabo sigaar, dhammaad.”

Xeerka dabacsani wuxuu dood u furmaa munaasabad kasta. Doodda keligeedna inta badan way ku filan tahay inaad lumiso xeerka, xataa ka hor intaanay jirrabaadda lafteedu bilaaban.

Wixii hore u dhacay ee sameeya xeerka xiga

Sidee baa hal sigaar ahi ku noqdaa baakidh dhan bil gudaheed?

Waayo ka-dhaafitaan kastaa wuxuu kaga tagaa raad ka weyn naf ahaantiisa. Wuxuu noqdaa wax hore u dhacay oo maanku daliishan karo marka xigta.

Cilmi-baare Diane Vaughan waxay aragtay qaab kan la mid ah oo ka dhex jira hay'ado waaweyn oo si adag ula socda halbeegyada badbaadada. Leexasho yar oo xeerka laga leexdo oo aanay dhibaato muuqata ka dhalan, ayaa si aamusan dib loogu qeexaa inay tahay mid la aqbali karo. Waxayna noqotaa xariiqda aasaasiga ah ee lagu cabbiro leexashada xigta, ee wax yar ka sii weyn³.

Marka saddexaadna waxay u baahan tahay cudurdaar ka yar tii labaad. Tan afraadna uma baahna cudurdaar la xuso.

Waana tan qodobka aynaan arag marka aynu shidno sigaarka koowaad, ama aynu barnaamijka u furno “shan daqiiqo”: ma go'aaminayno markan keliya, balse waxaynu go'aaminaynaa mar kasta oo la mid ah.

“Anigu ma sameeyo” waxay sii jirtaa in ka badan “Ma awoodo”

Waxaana jira farqi luqadeed oo yar oo mudan inaad tijaabiso.

Tijaabooyin yaryar oo xiriir ah, cilmi-baarayaasha Vanessa Patrick iyo Henrik Hagtvedt waxay ka codsadeen ka qaybgalayaal wajihayay jirrabaad inay naftooda ugu celiyaan weedh gaaban: qaarkood waxay lahaayeen “Ma awoodo,” qaarna “Anigu ma sameeyo.”

Markii uu yoolku ka yimid qofka naf ahaantiisa, qaabka “Anigu ma sameeyo” wuxuu ka caawiyey inay jirrabaadda u caabiyaan in ka badan “Ma awoodo.” Faa'iidadaasina way isbeddeshay markii tijaabadu ay muujisay dhiirrigelin dibadeed oo yoolka ah⁴.

“Ma awoodo” waxay sharraxaysaa xannibaad dibaddaada lagaga soo rogay, xannibaad noocaas ahina waxay maskaxdaada markiiba ugu yeertaa inay la gorgortanto.

“Anigu ma sameeyo” waxay tilmaamaysaa aqoonsi aad adigu dooratay, ma aha xannibaad aad sugayso fursad aad kaga baxsato.

Isbarbardhig laba weedhood: tan koowaad, Ma awoodo inaan cuno cadkan, waayo cunto-dhimis ayaan ku jiraa. Tan labaadna, Anigu ma cuno macmacaanka qorrax-dhaca ka dib.

Xariiqda nuuradda

Xeerka cad waa qalab la dhiso, ma aha hibo ay qaarkeen la dhasheen. Haddaba sideed u sawirtaa xariiqdaada?

Miyaanu xeer adag oo caynkan ahi ka qallafsanayn inta uu xaqiiqu xamili karo? Dhibaatadu ma aha dabacsanaanta lafteeda, balse waa goorta la go'aamiyo. Ka-dhaafitaan aad hore u sii qeexdo, oo ku saabsan dabeecad caadi ah oo aan la qabatimin, sida “Ma isticmaalo taleefanka tobanka ka dib, wicitaan degdeg ah oo qoyskayga ka yimaada mooyaane,” wuxuu weli ahaanayaa xariiq leh soohdin cad; go'aankuna waa mid go'an ka hor intaanay jirrabaaddu iman, ee ma aha ka dib. Laakiin ka-dhaafitaanka lagu allifo isla xilliga jirrabaadda, waa waxa albaabka fura. Joojinta cabista sigaarka, maadaama ay tahay qabatimid, ma xamisho ka-dhaafitaan aad hore u sii qeexdo, xataa haddii ay noqoto hal mar sannadkii. Wixii taageero caafimaad ah ee la socda qorshaha, eeg lifaaqa.

Haddiise aad hal mar jebiso xeerkaaga? Codkii ina soo maray bilowgii cutubka ayaa dhihi doona: Maadaama aad mar hore kharribtay, waxba kuma kala duwana. Ha rumaysan. Xariiqdu kuma baaba'do hal tallaabo oo aad ka gudubto; waxay baaba'daa markaad go'aansato inaanay jirinba. Dib ugu noqo fursadda xigta, oo weydii maxaa dhacay, adigoon isku-dayga oo dhan u qaadan mid fashilmay.

Hal xariiq oo yar toddobaadkan ayaa ka muhiimsan toban xariiqood oo aad qorto oo aadan ku dhaqmin. Ku bilow xeerka ugu fudud, ee ha ku bilaabin kan ugu degdegga badan; ku guuleysigaagu wuxuu ku barayaa habka ka hor intaanad wajihin xeerka ka sii adag.

Goorta aad isticmaasho: Marka uu soo noqnoqdo ka-dhaafitaan aad naftaada siiso xilliga jirrabaadda. Muddada: Shan daqiiqo oo aad ku qorto xeerka, iyo toddobaad aad ku tijaabiso.

Ku magacaw qaabka aqoonsiga: “Anigu ma sameeyo sidaas,” halkii aad ka dhihi lahayd “Ma awoodo inaan sameeyo sidaas.”
Xudduudihiisa ka dhig kuwo cad: Goorta uu shaqaynayo, iyo waxa uu yahay ka-dhaafitaanka lagama-maarmaanka ah haddii uu jiro. Hadda qeex, ee ha qeexin xilliga jirrabaadda. “Badanaa” iyo “sida caadiga ah” ma aha xudduudo.
Diyaari weedha ka hor intaanad u baahan: Markuu codku kuugu xanshasheeyo “Hal mar oo keliya,” ku dhammaystir adoo leh: “Anigu ma go'aaminayo markan keliya, balse waxaan go'aaminaynaa mar kasta oo la mid ah.”
Ku qor meel aad arki karto: Qoraal ku dheggan meel, ama kaar ku jira boorsada jeebka, ee ha ku ekeyn maskaxdaada oo keliya.

Haddii aad dhacdo: Diiwaangeli ka-dhaafitaankii albaabka furay, dibna ugu noqo xeerka fursadda xigta; awood ha siinin toddobaadka intiisa kale.

Karim wuxuu baakidhkii ugu dambeeyay ku tuuray haanta qashinka ee dhammaadka waddada, jidkana ma joogin qof kale isaga mooyaane. Qolka ayuu ku soo noqday, wuxuuna qoray kaar: “Anigu ma cabo sigaar, xataa habeenada la caweeyo.” Wuxuu geliyey boorsada jeebka. Fiidkii nin dhalinyaro ah oo deegaanka jaamacadda ah ayaa sigaar ugu soo bandhigay albaabka agtiisa. Karim wuxuu yiri: “Maanta ma aha.” Ninkii dhalinyarada ahaa wuu dhoolacaddeeyay, gacantiisiina way fidsanayd: “Maxay ku kala duwan yihiin maanta iyo berrito?” Karim wuxuu raadiyey jawaab waana waayay, markaasuu sigaarkii qaatay. Wuxuu cabbay badhkiis, dabadeedna wuxuu ku jejebiyey cidhifka laamiga.

Kaarkii ayuu mar kale akhriyey. Wuxuu qoray xudduud cad, dabadeed wuxuu ku dhex furay albaab yar markuu yiri: “Maanta ma aha.” Wuxuu akhriyey sadarkii “Haddii aad dhacdo”. Wuxuu diiwaangeliyey ka-dhaafitaankii sidii uu u dhacay, wuxuuna hoostiisa ku qoray weedha uu dhihi doono fursadda xigta. Markii uu ninkii dhalinyarada ahaa sigaar u soo bandhigay fiidkii xigay, wuxuu yiri: “Anigu ma cabo sigaar.” Saaxiibkiisa qolkana wuxuu ku yiri: “Habeen kasta dib uga go'aamin maayo.” Kaarkiina wuxuu dib ugu celiyey boorsada jeebka.

Markii uu aabbihii soo wacay fiidkii, Karim wuxuu sheegay in waxbarashadu fiican tahay. Wuxuu maqlay shanqarta qaaddo koob ku dhex jirta, dabadeedna aabbihii wuxuu weydiiyey hurdadiisa. Wuxuu yiri: “Waan seexdaa.”

Xeerkayga koowaad

Hal su'aal ka hor intaanad xariiqdaada sawirin: waa kuwee ka-dhaafitaanka aad dhowaan naftaada u oggolaatay, ee aad ka tiri “Hal mar oo keliya”? Ma taasi baase ahayd markii ugu horreysay ee aad tiri?

Dabadeed dhammaystir weedhan, kuna qor meel aad maalin kasta ku aragto: “Anigu ma …, xataa marka …”

Isla fiidkaasna, Lina waxay damisay matoorka gaarigeeda guriga aabbaheed hortiisa. Saacaddeeda waxaa ku qornaa tirada tallaabooyinka maanta, kursiga ku xigana kiishka daawada. Albaabka ayay eegtay, iyadoo furuhu faraha ugu jiro, mana ay degin.