“Tenê carekê…” — Îstifakirina ji xwe

Pakêta li ser maseyê

Karim berî du salan dev ji kişandina cixareyê berdabû, dema ku şanzdeh salî bû. Ew dirêjtirîn soza ku ji bo xwe bi cih anîbû bû, û tenê soza ku di ti lîsteyekê de nenivîsandibû. Ji kesî re negotibû ka çi qas jê biriye: hefteyên bêhntengiyê, û benîşt di her berîkê de. Hevokek tenê ezber kiribû, û dubare kiribû heta ku êdî bixwe derdiket: Ez cixareyê nakêşim. Ne bi hevalan re, û ne jî di ti şevbuhêrkê de.

Mehek piştî destpêkirina xwendinê, sê xortên ji beşa xwendekaran li deriyê wî xistin. Di riya çûyîna şevbuhêrka lîstika kaxezan a li qehwexaneya nêzîk de bûn, û kesê çarem kêm bû. Karim got: “Saetekê, û ez ê vegerim.” Li qehwexaneyê li ser qiraxa maseyê pakêteke vekirî ya cixareyan hebû, Karim jî li ser kursiyê herî dûrî wê rûnişt. Yekî ji wan kaxez belav kirin, û qedehên çayê hatin.

Saetek derbas bû, paşê ya duyem. Karim di du lîstikan de winda kir, û ji roja ku gihîştibû beşa xwendekaran bêtir kenî. Di lîstika sêyem de xortê li kêleka wî rûniştî pakêt ji qiraxa maseyê kişand, ji bo xwe cixareyek derxist, paşê pakêt dirêjî wî kir: “Yekê?”. Pakêteke xerîb nenbû; rengê wê nas kir, û tevgera lêdana li ser cixareyê berî vêxistinê nas kir. Li wan du salan fikirî. Wiha zanî ku dilxwazî di wan de miriye, û cixareyek tenê dê wê şiyar neke.

Got: “Tenê carekê.” Xort pakêt hejand heta ku cixareyek jê derket, Karim jî ew girt.

Karim cixare vêxist, û bi rastî jê hez kir. Piştî hefteyekê, di şevbuhêrkeke din de, heman hevok got: “Tenê carekê.” Piştî mehekê pakêteke tam kirî, paşê yekî din. Pakêt di heman berkêşkê de veşartin, li ser zerfa ku venekiribû. Di telefona xwe de nivîsand: Ez ê yekî din nekirim. Şeva din berkêşk vekir da ku pênûsekê bigire, pêşî pakêt dît.

Hevalê wî yê odeyê jê pirsî: “Te dest bi cixareyê kir?”. Got: “Tenê di şevbuhêrkan de.” Lê pakêt wê şevê li ser maseya wî bû, û ti şevbuhêrk di odeyê de nînbû. Ew vegerand nav berkêşkê. Serê sibehê hevoka xwe ya kevin bi bîr anî; peyva “tenê” tê de nînbû.

Û dibe ku îstisnaya te ne cixare be.

Telefon li ser maseyê ye. Saet nêzîkî nîvê şevê dibe.

Te biryar da ku vê hefteyê zû rakevî, û pênc şevan li pey hev biserketî. Îşev bernameyekê tenê “tenê ji bo pênc deqeyan” vedikî, da ku peyamekê kontrol bikî, an vîdyoyeke kurt temaşe bikî.

Serê xwe radikî, saet diduyê şevê ye. Û xew dûr ket, tam wekî berî pênc şevan.

Pênc deqe qet nebûn pênc deqe. Ew gava yekem bû di rêyeke ku te berê nas dikir de.

Û serê sibehê tu tenê bihayê vîdyoyê nadî. Dereng radibî, taştê naxwî, û bi hişekî tevlihev diçî ser karê xwe. Peyamê du caran dixwînî û dîsa bala xwe nadî tiştê ku jê hat xwestin. Gava vedigerî, bi kesên ku bi te re şiyar nemane û li şûna te hilbijartin nekirine re zûtir hêrs dibî. Wextekî te bi malbata te re hebû, lê tu daxwaz dikî ku wê paşve bixin ji ber ku tu westiyayî yî. Bi vî awayî “tenê carekê” ji ekranek di destê te de derket ber bi rojeke temam ve, û ber bi kesên ku ne parçeyek ji biryara te bûn ve. Ji ber vê yekê bihayê şevê ji tenê saetên xewa te berfirehtir e.

Û dibe ku îstisna miqdarekî piçûk be ku tu ji pereyê ku te soz daye vegerînî xerc bikî. Dibêjî: berî wextê ez ê qerebû bikim. Paşê wext tê û tu paşve dixî, û yê ku deyn daye te neçar dimîne ku careke din mafê xwe bixwaze. Hejmar piçûk e, lê te axaftineke giran barî têkiliya xwe kir. Ne her şemitîn dawiya rê ye; metirsî ew e ku tu her car hisabê di bin peyva “tenê” de veşêrî. Li tiştê ku piştî wê qewimî binihêre. Çi dereng ma? Û kî li bendê ma? Û kîjan soz bawerkirina wê zehmettir bû? Ev fatûreya ku dema tu îstisnayê didî xwe li ber çavên te xuya nake ye.

Nexwe çi diqewime di navbera “tenê pênc deqeyan” û saet diduyê şevê de?

“Madem min xira kir, ti cudahî nîne”

Her kesê ku parêzek ceribandiye, an dev ji adetekê berdaye, vî dengê hundurîn nas dike. Piştî yekem paşveçûna piçûk, ji te re pistepist dike: Madem min xira kir, ti cudahî nîne, nexwe berdewam bike.

Lêkolîner û mamoste Kelly McGonigal vê modelê di pirtûka xwe ya bi navê The Willpower Instinct (2011) de wesif dike¹. Îstisnaya yekem yekser biryardariya te hilnaweşîne, lê deriyekî piçûk vedike.

Lêkolîner George Ainslie du cûre rêzikên kesane ji hev cuda dike². Rêzikeke nerm ku di her rewşê de cihê muzakereyê tê de heye, wekî “carinan di şevbuhêrkan de ez ê cixareyê bikêşim”. Û rêzikeke geş, bi sînorên zelal, ku her car hewcedarî biryareke nû nîne, wekî “Ez cixareyê nakêşim, xelas”.

Rêzika nerm di her minasebetê de ji bo nîqaşê tê vekirin. Û nîqaş bi tena serê xwe bes e ku pir caran tu wê winda bikî, hê berî ku ceribandin bi xwe dest pê bike.

Pêşîneya ku rêzika din ava dike

Cixareyek çawa di nav mehekê de dibe pakêteke temam?

Ji ber ku her îstisnayek şopek mezintir ji xwe dihêle. Dibe pêşîneyek ku mejî di cara bê de wek hincet nîşan dide.

Lêkolîner Diane Vaughan modelek weha di saziyên mezin ên ku pîvanên ewlehiyê bi hûrbilî dişopînin de dît. Ji rêzikê veqetîneke piçûk ku ziyanek xuyayî li pey nayê, hêdîka ji nû ve wek tiştekî meqbûl tê dabeşkirin. Ew dibe xêza bingehîn ku veqetîna din a piçekî mezintir pê tê pîvandin³.

Û cara sêyem hewcedarî hinceteke kêmtir ji ya duyem e. Û cara çarem hema hema hewcedarî hincetê nabe.

Ev ew xal e ku em nabînin dema ku em cixareya yekem vêdixin, an bernameyê “ji bo pênc deqeyan” vedikin: em ne tenê ji bo vê carê biryarê didin, lê ji bo her careke mîna wê.

“Ez nakim” bêtirî “Ez nikarim” li ber xwe dide

Û cudahiyeke zimanî ya piçûk heye ku hêjayî ceribandinê ye.

Di rêze ceribandinên piçûk de, lêkolîner Vanessa Patrick û Henrik Hagtvedt ji beşdarên ku rû bi rûyî xapandinê bûn xwestin ku hevokek kurt ji xwe re dubare bikin: hin ji wan “ez nikarim”, û hin ji wan “ez nakim”.

Gava ku armanc ji kesê bi xwe dihat, şêwaza “ez nakim” alîkarî da ku li hemberî xapandinê bêtirî “ez nikarim” li ber xwe bidin. Û ev pêşengî berevajî bû gava ku ceribandinê handanek derveyî ji bo armancê derxist pêş⁴.

“Ez nikarim” sînordarkirinek ku ji derve li ser te hatiye ferzkirin wesif dike, û sînordarkirineke weha hişê te tavilê vedixwîne ku pê re bikeve muzakereyê.

“Ez nakim” nasnameyeke ku te bi xwe hilbijartiye wesif dike, ne sînordarkirinek ku tu li benda firsendekê bî da ku jê xelas bibî.

Du hevokan berawird bike: Ya yekem, ez nikarim vê perçeyê bixwim, ji ber ku ez di parêzê de me. Ya duyem, ez piştî rojavabûnê şîraniyê naxwim.

Xêza tebeşîrê

Rêzika geş amûrek e ku tê avakirin, ne behreyek e ku hin ji me pê re ji dayik dibin. Nexwe tu xêza xwe çawa xêz dikî?

Ma rêzikeke bi vê hişkbûnê ne hişktir e ji ya ku jiyana rastîn dikare ragire? Pirsgirêk ne di nermbûnê bi xwe de ye, lê di wê de ye ka kengî biryar li ser tê dayîn. Îstisnayeke ku tu ji berê de diyar dikî, di tevgereke asayî de ku ti tiryakbûn tê de nîne, wekî “ez piştî saet dehan telefonê bi kar naînim, ji bilî pêwendiyeke pêwîst ji malbata min”, xêzeke bi sînorên zelal dimîne; biryar berî ku xapandin bigihîje hatiye dayîn, ne piştî wê. Lê ew îstisnaya ku di kêliya xapandinê bi xwe de tê afirandin, ew e ya ku derî vedike. Û devjêberdana cixareyê, ku tiryakbûn e, li ber îstisnayeke ku ji berê de were diyarkirin ranagire, heta ku salê carekê be jî. Û ji bo piştgiriya bijîşkî ligel planê, li pêvekê binihêre.

Û heke te carekê rêzika xwe xira kir? Ew dengê ku di destpêka beşê de li ber me re derbas bû dê bibêje: Madem te xira kir, ti cudahî nîne. Baweriyê pê neyne. Xêz bi gavekê ku jê derbas bûyî nayê jêbirin; wê gavê tê jêbirin gava tu biryar bidî ku êdî nîne. Di firsenda din de vegere ser wê, û bipirse ka çi qewimî, bêyî ku hemû hewldanê wekî têkçûyî bihesibînî.

Xêzeke piçûk a tenê di vê hefteyê de girîngtir e ji deh xêzên ku tu wan binivîsî û pê ve pabend nebî. Bi rêzika herî hêsan dest pê bike, ne ya herî lezgîn; serkeftina tê de rêbazê fêrî te dike berî ku tu bi rêzika dijwartir re rû bi rû bimînî.

Kengî tu bi kar tînî: Gava îstisnayek ku di kêliya xapandinê de didî xwe dubare dibe. Dem: Pênc deqe ji bo nivîsandina rêzikê, û hefteyek ji bo ceribandina wê.

Wê bi şêwaza nasnameyê bi nav bike: “Ez tiştekî wisa nakim”, ne “ez nikarim tiştekî wisa bikim”.
Sînorên wê zelal bike: Kengî derbasdar e, û îstisnaya pêwîst heke hebe çi ye. Niha diyar bike, ne di kêliya xapandinê de. “Pir caran” û “bi gelemperî” ne sînor in.
Hevokê berî ku hewcedariya te pê hebe amade bike: Gava dengê “tenê carekê” ji te re pistepist dike, wê bi gotina xwe temam bike: “Ez ne tenê ji bo vê carê biryarê didim, lê ji bo her careke mîna wê.”
Wê li cihekî ku bibînî binivîse: Têbîniyeke daleqandî, an kartek di berîkê de, ne tenê di serê xwe de.

Heke tu ketî: Wê îstisnaya ku derî vekir tomar bike, û di firsenda din de vegere ser rêzikê; desthilatdariyê nediyê li ser ya mayî ya hefteyê.

Karim pakêta dawîn avêt konteynira li dawiya kolanê, û ji bilî wî kes li kolanê nebû. Vegeriya odeyê, û kartek nivîsand: “Ez cixareyê nakêşim, heta di şevbuhêrkan de jî”. Ew xist nav berîka pereyan. Êvarê xortekî ji beşa xwendekaran li ber derî cixareyek pêşkêşî wî kir. Karim got: “Ne îro.” Xort keniya, û destê wî dirêjkirî ma: “Û çi ferq di navbera îro û sibê de heye?”. Karim li bersivekê geriya û nedît, lewma cixare girt. Nîvê wê kişand, paşê li qiraxa peyarêkê pelçiqand.

Kart careke din xwend. Wî sînorekî zelal nivîsandibû, paşê deriyekî piçûk tê de vekiribû dema ku got: “Ne îro.” Rêzika “Heke tu ketî” xwend. Îstisna wekî ku qewimî tomar kir, û li binê wê ew hevoka ku dê di firsenda din de bibêje nivîsand. Û dema ku xort êvara din cixareyek pêşkêşî wî kir, got: “Ez cixareyê nakêşim.” Ji hevalê xwe yê odeyê re got: “Ez ê her êvar ji nû ve biryarê nedim.” Kart vegerand nav berîka pereyan.

Dema ku bavê wî êvarê telefon kir, Karim got ku xwendin baş e. Dengê kevçiyekî di piyaleyê de bihîst, paşê bavê wî li ser xewa wî pirsî. Got: “Ez radikevim.”

Rêzika min a yekem

Pirsek tenê berî ku tu xêza xwe xêz bikî: ew kîjan îstisna ye ku te vê dawiyê destûr da xwe, û li ser got “tenê carekê”? Û ma ew cara yekem bû ku te wisa got?

Paşê vê hevokê temam bike, û li cihê ku her roj bibînî binivîse: “Ez … nakim, heta gava ku … be jî”.

Û di heman êvarê de, Lina motora tirimbêla xwe li ber mala bavê xwe vemirand. Li ser saeta wê hejmara gavên îro hebû, û di rûniştekê kêlekê de kîsê dermanan bû. Li derî nêrî, mifte di navbera tiliyên wê de bû, û peya nebû.