Iroda bu qissaning qahramoni emas — O‘zingdan iste’fo berish

Lina yigirma to‘qqiz yoshda, raqam oxiriga yetmasidanoq xatoni ilg‘aydigan hisobchi. Hamkasblari jadvallarini jo‘natishdan oldin unga olib kelishadi, eri esa hazillashib uni “Moliya vaziri” deb ataydi. Uydagi ish stolida qalamlari bo‘yiga qarab terilgan, ishga ketayotganda esa do‘kon peshlavhalaridagi harflar orasidagi masofani xayolida to‘g‘rilab ketadi. Otasining uyida biror narsa buzilib qolsa, birinchi bo‘lib unga qo‘ng‘iroq qiladi; Lina otasi nosozlikni tushuntirib tugatmasidanoq yetib keladi.

O‘sha stolning tortmasida universitet davridan qolgan eski daftar bor, uning hoshiyalarida oddiy qalamda chizilgan kichik logotiplar ko‘rinadi. Uy ahli uxlab qolgach, u daftarni ochadi va ikkinchi kursda chizgan logotipi ustidan barmog‘ini yurgizadi, so‘ng tortmani tovushsiz yopadi. Birortasi sevimli mashg‘ulotlari haqida so‘rab qolsa, duduqlanadi-da, so‘ng: “Tartibga keltirish”, deydi; undan boshqa hamma kuladi.

U g‘amgin emas; odamlar yetarli deb bilgan hamma narsasi bor. Lekin har yili o‘ziga shunday deydi: “Hammasi tinchib qolsa, o‘zim uchun biror narsa boshlayman”.

Kechki ovqatga suv qaynayotgan paytda Linaning telefoni jiringladi. Otasi: “Muzlatkich to‘xtab qoldi”, dedi. Lina rozetkaga qarashini so‘radi. Otasining ovozi yana eshitildi: “Ishladi. Senga suyanish mumkin”. Divanda o‘tirgan eri: “Moliya vaziri endi Ta’mirlash vazirligiga ham aylanibdi-da”, dedi. Lina kulib qo‘ydi va olovni o‘z vaqtida o‘chirdi. Kechki ovqatdan keyin telefonini o‘zi uchun ochdi. “Tanlovlar” jildi to‘g‘ridan-to‘g‘ri uy xarajatlari jadvalining tagida turardi.

Oltinchi katak

“Tanlovlar” jildida o‘ttiz kunlik yugurish, o‘ttiz kun shakarsiz va har oqshom yarim soat kitob o‘qish bor edi. Har oy u rang-barang jadval ochadi va har tong uchun eslatma qo‘yadi. Dastlabki besh kunda beshta belgi bor. Oltinchi kuni ish hisoboti tufayli ushlanib qoldi va kechki ovqatdan keyin qaytdi. Kitobni ochdi, lekin undan bir satr ham o‘qimadi.

Barmog‘ini eslatmani o‘chirish ustiga qo‘ydi. Eriga: “Oyni barbod qildim”, dedi. Oltinchi katak oq edi, ekranda esa kunlari hali kelmagan yana yigirma to‘rtta oq katak turardi.

Bu hiylani bilsang kerak: “Oyni barbod qildim, kelasi oyning boshidan boshlayman”. Mashg‘ulot vaqti kelib telefoning titraydi, sen esa uni kechiktirguncha o‘zing bilan bahslashasan. Zalda esa kimdir muzokara qilib o‘tirmasdan krossovkasini bog‘layapti. Nega boshqalarning vaqtini aniq saqlaysan-u, o‘zing bilan bo‘lgan eng kichik uchrashuvingni shasht-u ishtiyoq ixtiyoriga tashlab qo‘yasan?

Har kuni biror narsaga erishayotgan odamni ko‘rganingda, o‘z kuningga nazar solishdan qutulish uchun unga favqulodda iroda baxsh etishga shoshilma. Tafovut ko‘z o‘ngingda bo‘lishi mumkin: u qachon boshlashni biladi, sen esa sharoitlaring yaxshilanishini kutasan. U nonushtadan keyin ishiga o‘tiradi, sen esa nimadan boshlashni bilish uchun telefoningni ochasan. U kechqurun piyoda yurish uchun vaqt ajratadi, sen esa unga ortib qolgan vaqtni berasan, keyin esa hech narsa ortib qolmaydi. Kunlar o‘tadi: u kichik bir amalni takrorlaydi, sen esa katta bir qarorni takrorlaysan. Oy oxirida esa o‘z natijangni uning natijasi bilan solishtirasan va kunlar yaratgan ushbu farqni e’tiborsiz qoldirasan.

Muvaffaqiyatsizliging takrorlanaversa, boshqa g‘oya qidirishdan oldin kuningning shakliga nazar sol. Muammoing qiladigan ish topa olmasligingda bo‘lishi kamdan-kam uchraydi; fikrlar daftaringda, rejalar telefoningda bor, senga yetishmayotgani esa ulardan birortasini ko‘tara oladigan tuzilishga ega bir kundir. Nima xohlashingni bilasan, ammo shasht yo‘qolganda ham asrab qoladigan vaqtni unga ajratmagansan.

Balki o‘z loyihangni, o‘zgalar buyrug‘idan ozod bo‘lgan kunni orzu qilayotgandirsan. Avvalo ish jadvali sening zimmangdan nimani ko‘tarayotganiga qara: uyg‘onish, uydan chiqish va ish boshlash vaqti. Rahbar yo‘qolganda seni kim uyg‘otadi? Hech kim kuzatmayotganda ham saqlanib qoladigan kichik bir vaqtdan boshla; loyihang nom va logotipdan oldin ana shu vafodorlikka muhtoj.

Kuningga qaytib kelishing mumkin bo‘lgan mustahkam nuqtalarni ber. Ish stoliga kelishingni birinchi vazifaga o‘n daqiqa ajratishning boshlanishi qil. Kechki ovqat idishlarini yig‘ishtirishni oilang bilan telefonsiz o‘tkaziladigan vaqtning boshlanishi qil. Uyqu uchun undan oldin keladigan va ko‘rinib turadigan bir ishorani belgilab qo‘y: ekranni o‘chirish va ertalab kerak bo‘ladigan narsalarni tayyorlash. Bular o‘ziga bog‘lagan narsangni tutib turadigan langarlardir. Kuningning bir qismi izdan chiqqanda ham, qayerdan davom ettirishni bilasan. Barcha vaqtlarini kayfiyatga tashlab qo‘ygan kun esa seni o‘sha birgina savol bilan holdan toydiradi: hozir boshlasammikin? Tun yetib kelganda ham bu savoldan nariga o‘ta olmagan bo‘lishing mumkin.

Ular ko‘proq qarshilik ko‘rsatmaydi. Kamroq qarshilik ko‘rsatadi

O‘nlab yillar davomida iroda xuddi mushakka o‘xshaydi degan tasavvur hukmron edi: mashq bilan baquvvatlashadi va ishlatish bilan toliqadi.

Tadqiqotchi Roy Baumeyster bu fikrni 1998-yilda “iroda quvvatining tugashi” deb atadi, so‘ng jurnalist Jon Tirni bilan birga yozgan va 2011-yilda nashr etilgan Willpower kitobida o‘quvchilarga tushuntirib berdi¹: vasvasaga qarshilik ko‘rsatgan har bir qaroring cheklangan zaxirani sarflaydi va bu zaxira kun oxiriga kelib tugaydi.

Boshqa tadqiqotchilar buni qaytadan tekshirib ko‘rishga urinishdi. Ko‘plab laboratoriyalar ishtirok etgan, oldindan ro‘yxatga olingan takroriy sinovda qo‘llangan protokol bo‘yicha statistik jihatdan ahamiyatli ta’sir aniqlanmadi². Ushbu hodisaning ko‘lami, yuzaga kelish shartlari va ehtimol, uning umuman mavjudligi ham hamon bahs mavzusi bo‘lib qolmoqda.

Tadqiqotchi Vilxelm Xofman va uning hamkasblari 205 kishidan iborat yakuniy namunada odamlarning kundalik istaklarini kuzatishdi. Ishtirokchilar bir hafta davomida kuniga tasodifiy tarzda yetti marta signal beruvchi kichik qurilmani olib yurishdi. Har bir signalda ular ayni paytda yoki o‘tgan yarim soat ichida biror istakni his qilishganmi-yo‘qmi, shuni qayd etishdi, so‘ng istakni, unga qarshilik ko‘rsatishga urinishni va nima qilishganini tasvirlashdi³.

O‘zlarini yuqori darajada o‘zini tuta biluvchilar deb baholaganlar boshqalarga qaraganda ko‘proq qarshilik ko‘rsatishmagan edi. Ular shunchaki boshidanoq kamroq vasvasalarga duch kelishgan, xolos.

Ehtimoliy izoh: ularning ko‘pchiligi o‘zlari bilmagan holda atrof-muhitlarini tartibga solishgan, shuning uchun vasvasalar qarshilik ko‘rsatish talab qilinmasidanoq ularning yo‘lidan chetlatilgan. Jang kattaroq kuch bilan yutilmagan, balki boshidanoq bekor qilingan.

Linaning sinovdan bir kunni qachon boy berganiga e’tibor ber: kechki o‘tirishdan, safardan yoki tushliksiz o‘tgan uzoq kundan keyin. Oqshomda irodangni so‘roqqa tutishdan oldin so‘ra: kecha tunda qancha uxlading?

Eng chuqur sabab shundaki, u ko‘pchiligimiz kabi har safar katta qaror va dastlabki shashtga tayanadi. Va har bir odatni noldan, mumkin bo‘lgan eng yuqori qiyinchilik bilan qayta tiklaydi. Birdaniga o‘ttiz kun.

Odat irodangdan izn so‘ramaydi

Xo‘sh, odat qanday shakllanadi?

Tadqiqotchi Vendi Vud o‘zining Good Habits, Bad Habits (2019) kitobida tushuntirishicha, odat — bu atrof-muhitdagi barqaror ishoraga (makon, vaqt yoki tovushga) bog‘langan xatti-harakatdir. Bu bog‘liqlik shu qadar takrorlanadiki, natijada ishora hech qanday to‘xtalishsiz va bahslashuvga eshik ochmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri harakatni keltirib chiqaradi⁴.

Odatini ushbu bog‘liqlik ustiga qurgan odam ancha kam kuch sarflab boshlaydi. Butkul kuch sarflamasdan emas: charchoqli kun, odatdagidan kuchliroq vasvasa yoki jadvalni ostin-ustun qiladigan safar ba’zan bahslashuvni qaytarishi mumkin. Ammo bular har oqshom emas, balki istisno tariqasida yuz beradi.

Tadqiqotchilar Brayan Galla va Anjela Dakvort keyingi tadqiqotlarida aynan shuni aniqlashdi: yuksak o‘zini tuta bilishdek ko‘ringan narsaning katta qismi, aslida, oldindan shakllantirilgan yaxshi odatlardir⁵.

Odatni mustahkamlash uchun necha kun kerak?

Keng tarqalgan “21 kun” raqami hech qanday ishonchli ilmiy asosga ega emas. Aniqroq bir tadqiqot o‘n ikki hafta davomida har kuni takrorlanadigan oddiy bir xatti-harakatni tanlagan 96 kishini kuzatdi va bu xatti-harakat qachon avtomatizmga yaqinlashishini o‘lchadi.

Model yaxshi mos tushgan 39 nafar ishtirokchining ma’lumotlarida avtomatizm chegarasiga yaqinlashishning o‘rtacha (mediana) baholangan vaqti 66 kunni tashkil etdi; ya’ni baholashlarning yarmi bundan kam, yarmi esa ko‘p bo‘lgan. Baholashlar 18 kundan 254 kungacha oraliqda bo‘ldi. Model belgilangan muddatda to‘liq shakllangan odatni emas, balki avtomatizm cho‘qqisining 95 foiziga erishishni o‘lchagan. Va bu baholashlar kuzatuv haftalaridan keyingi davrga cho‘zilgan hisob-kitoblar bo‘lib, bevosita aniqlangan aniq sanalar emas edi⁶.

Seni ko‘taradigan tartib

Yozuvchi Meyson Karri o‘zining Daily Rituals kitobida 160 dan ortiq yozuvchi, rassom va olimlarning odatiy kunlarini jamlagan⁷. Ularning odatlari bir-biriga zid keladigan darajada turlicha edi. Ammo ko‘pchiligi bir narsada yakdil edi: qat’iy shaklga ega bo‘lgan kun.

Kuning ularnikiga o‘xshashi shart emas. Vaqtingga va qo‘lingdan keladigan ishga mos shaklni tanla.

Ta’sir faqat yutuqlar bilan cheklanmaydi. Tadqiqotchilar Samanta Xayntselman va Lora King o‘tkazgan tadqiqotlarda kunlari tartibliroq o‘tadigan insonlar hayotlarida ko‘proq ma’no borligini his qilishgan⁸. Kundalik tartib nafaqat vaqtni tejaydi, balki kunga shakl beradi.

Ijtimoiy tarmoqlar ham bir tartibdir. Navbatda turganda va uyqudan oldin, hech qanday qarorsiz ilovani ochamiz. U bizni chindan ham ko‘tarib ketadi, lekin o‘zi xohlagan tomonga. Bunga 13-bobda, so‘ng 18-bobda qaytamiz.

Mustahkam langar

Agar odat yangilanib turadigan qarorni emas, balki barqaror ishorani talab qilsa, kuningda o‘zi shundoq ham takrorlanadigan va payqash oson bo‘lgan ishorani qidir.

Bu ertalabki qahva, ishga yoki universitetga yetib borish, uyga qaytish, kechki ovqatning tugashi yoki uyquga tayyorgarlik bo‘lishi mumkin. Kelganini biladigan fursatni tanla va unga o‘sha harakatning o‘zini qayta-qayta bog‘la; shunda har kuni unga yangitdan vaqt to‘qib chiqarishingga to‘g‘ri kelmaydi.

Lina o‘ttiz kunlik sinovlarni tark etishga va ikki daqiqadan ko‘p vaqt olmaydigan odatni sinab ko‘rishga qaror qildi: har oqshom kechki ovqatdan keyin kunida sodir bo‘lgan eng go‘zal narsa haqida birgina satr yozish. Buning uchun kichik yangi daftar tanladi va universitet daftarini tortmaga qaytarib qo‘ydi. Birinchi oqshom idishlarni yig‘ishtirib, divanga o‘tirdi. Daftar ish xonasida, buzilmasligi kerak bo‘lgan tartibli taxlamlar ortida edi. Eriga: “Oshxonadagi ishni tugatganimdan keyin”, dedi va tun biror satrsiz o‘tib ketdi. Ertalab ish stolida bo‘sh sahifani ochdi va boshlashni butunlay kelasi oyning boshiga surib yuborishiga bir baxya qoldi. Eri qo‘lida finjoni bilan o‘tib ketayotib: “Satringni qayerda yozyapsan?”, deb so‘radi. “Shu yerda”, dedi Lina. Eri mehmoxonaga, uning har oqshom kechki ovqatdan keyin o‘tiradigan divandagi joyiga qaradi. Lina daftari bilan qalamini o‘sha yerga olib bordi va o‘tiradigan joyiga qo‘ydi.

Qachon qo‘llaysan: g‘ayrat bilan boshlab, biror kunni boy berganingda yangi oy boshini kutadigan bo‘lsang. Davomiyligi: kundalik harakat uchun ikki daqiqa va unga nima xalal berayotganini kuzatish uchun bir hafta.

Juda kichik odatni tanla: o‘zing yetarli deb o‘ylaganingdan ham kichikroq. Bir stakan suv, kitobdan ikki sahifa, o‘nta cho‘zilish mashqi.
Uni bitta aniq langarga bog‘la: “Ertalabki qahvadan keyin ikki sahifa o‘qiyman”, “Ko‘proq o‘qiyman” emas.
Boshqasini qo‘shishdan oldin bittasini mustahkamla: uning kuningdagi o‘rni qaror topgach, ikkinchi odatni boshqa langarga bog‘la.

Agar yiqilsang: satrni keyingi langarda yoz; yangi oyni kutma va daftar o‘z joyida qolgan-qolmaganini tekshir.

Keyingi kechki ovqatdan so‘ng Lina daftarni o‘tiradigan joyidan topdi. Kunidagi eng go‘zal narsa haqida birgina satr yozdi: otam yangi nosozlik bilan qo‘ng‘iroq qildi, biz esa “Ta’mirlash vazirligi” ustidan kulishdik. Eri: “Shuning o‘zimi?”, deb so‘radi. “Ertaga ham takrorlashga qurbim yetadigani shu”, dedi Lina.

Ular tashqariga chiqqan oqshomda kech qaytishdi, na kechki ovqat bo‘ldi va na satr. Ertalab u: “Yana oltinchi kunga qaytdik”, dedi. Oldingi sahifani ochdi. Unda bir satr bor edi, uni butun boshli o‘ttiz kunga majburlaydigan shartnoma emas. “Agar yiqilsang” satrini o‘qidi va o‘tkazib yuborgan sanasini o‘chirmasdan, keyingi kechki ovqatdan so‘ng yozdi. Eri daftarni tartiblab qo‘yish uchun qo‘l uzatganida, Lina: “Shu yerda qolsin”, dedi.

Bu safar oltinchi kun o‘tdi, so‘ng yettinchi, keyin oyning qolgan kunlari ham; u bor-yo‘g‘i ikki kunni o‘tkazib yubordi. Oy oxirida satrlarni sanadi, so‘ng qalamini qiyalashtirib hoshiyaga kichik bir logotip chizdi — yillardan beri chizgan birinchi logotipi, universitet daftaridagilardan ko‘ra dag‘alroq edi. Buni undan hech kim so‘ramagan edi. Ertalab eri logotipni payqab qoldi va so‘radi: “Buni sen chizdingmi?”. “Shunchaki qoralama”, dedi-da, daftarni yopdi.

Birinchi ikki daqiqa

Yangi sinovni boshlashdan oldin bitta savol: bu yil g‘ayrat bilan qaysi sinovni boshlading va nechanchi kunda to‘xtading?

So‘ng ikki daqiqadan oshmaydigan mashq: o‘sha maqsadning mumkin bo‘lgan eng kichik ko‘rinishini ol va uni kuningda har kuni takrorlanadigan bitta ishoraga bog‘la. Va ushbu satrni yoz: “…dan keyin, … qilaman”.

Bir haftadan so‘ng bu satrga qayt va so‘ra: ishora kelib, harakat amalga oshmagan holatlar necha marta bo‘ldi? O‘sha paytlarda nimalar yuz berayotgan edi?

Senga kattaroq shasht kerak emas. Senga kichikroq amal va barqaror ishora kerak.