Muuyo wonaa jaambaaro daartol ngol — Woppude Hoore Maa

Lina ina jogii duuɓi noogas e jeenay, limoowo kaalis jiytowo ferre hade limoore timmude. Gollodiiɓe makko ngaddana mo taable mum en hade neldugol, gorko makko ina jala wi’a mo «jaagorgal ngalu». Fenselaaji makko dow taabal galle ina njuɓɓinaa e toowki mum en, e laawol feewde golle omo feewna e hoore makko hakkundeeje hakkunde harfeeji lollirɗe bitikaaji. So huunde bonii e galle baaba makko, kanko noddata arannde, o yettoo hade makko timminde firo bonnde ndee.

E nder drower taabal ngal kadi deftere ɓooynde gila e balɗe jaaɓi-haaɗtirde, e daande mayre maandeeji pamari e fensel. So galle o ɗaaniima o uddita nde, o rewna honndu makko e dow maande nde o diidnoo e hitaande makko ɗiɗmere, caggal ɗuum o udda drower tawa daande alaa. So goɗɗo naamniima mo ko o yiɗi waɗde e sahaa makko, o moxla, caggal ɗuum o wi’a: «Yuɓɓinde», yimɓe fof njala so wonaa kanko.

O suwnaaki; omo jogii kala ko yimɓe mbi’ata ina heƴi. Kono omo haalana hoore makko kala hitaande: «So kala huunde deeƴii, mi fuɗɗotoo huunde wonande am».

Cinndel Lina wullii tawa ndiyam ina ɓoofa ngam hiraande. Baaba makko wi’i: «Frigo o dariima». O naamnii mo yo o ƴeew fiis o. Daande makko ruttii: «Omo golla. Aɗa hoolnii aan». Gila e jooɗorde gorko makko wi’i: «Jaagorgal ngalu wontii jaagorgal toppitagol kadi». O jali, o nyiffi yiite e waktu mum. Caggal hiraande o udditi cinndel makko ngam hoore makko. Kaye «Keeftine» ina wonnoo sara kaye njoɓdi galle tigi.

Suudu Jeegoɓuru

E nder kaye «Keeftine» balɗe capanɗe tati e dogdu, capanɗe tati tawa suukara alaa, e capanɗe tati ngam janngude feccere waktu kala jemma. Kala lewru o uddita kaye nooneejo o teeltina siftorde kala subaka. Balɗe joy arannɗe ina njogii maandeeji joy. Ñalawma jeegoɓo o leertii e ciimtol golle, o ruttii caggal hiraande. O udditi deftere, o janngaani heen hay diidol gootol.

O fawi honndu makko ngam momtude siftorde ndee. O haalani gorko makko: «Mi bonnii lewru nduu». Suudu jeegoɓuru nduu ko ndaneeru, e dow seŋo kadi cuuɗi noogas e nay daneeji ɗi balɗe mum en ngaraani tawo.

Aɗa waawi anndude ndee dabare: «Mi bonnii lewru nduu, mi fuɗɗortoo ko e fuɗɗoode garoore». Cinndel maa ina yerɓa e waktu dille, a yewta haa nduñoo-ɗaa ngol. E nder galle kadi woodi kaɓɓoowo fado mum tawa yewtere alaa. Ko ngam ɗum a reenirta saangaaji yimɓe, kono a acca saanga maa ɓurɗo famɗude ina fawii e muuyo?

So a yi’ii gollotooɗo kala ñalawma, woto heppu e rokkude mo muuyo mawngo ngo haɗata ma ƴeewde ñalawma maa. Sendindiral ina waawi wonde e yeeso maa: kanko omo anndi nde o fuɗɗortoo, tawa aan aɗa fada ngonkaaji maa moƴƴa. O jooɗotoo e golle makko caggal kacitaari makko, tawa aan aɗa uddita cinndel maa ngam anndude ko puɗɗortoo-ɗaa. O heblana yaadu nokku e kikiiɗe, tawa aan aɗa rokka ɗum ko heddii, caggal ɗuum hay huunde heddotaako. Balɗe ina ɓenna tawa kanko omo ruttira gollal famɗungal, tawa aan aɗa ruttira pellital mawngal. E timmoode lewru a yerondira keɓal maa e keɓal makko, a yejjita ngoo sendindiral ngal balɗe mbaɗi.

So tawi fenaande maa ina ruttoo, ƴeew suura ñalawma maa hade maa ƴeewde miijo goɗɗo. Caɗeele maa ngonaa heewde wonde a heɓaani ko mbaɗataa; miijooji ina ngoni e deftere maa, peeje e cinndel maa, ko ŋakki ma ko ñalawma jogiiɗo mahol baawngol ɓamde heen huunde. Aɗa anndi ko njiɗ-ɗaa, kono a rokkaani ɗum waktu mo ndeenataa so muuyo majjii.

Tee aɗa waawi koyɗol e eɓɓoore maa keertinde, ñalawma rimɗuɗo e yamiroore goɗɗo. Ƴeew arannde ko kaye golle ɓamanta ma: waktu ummagol, yaltugol, e fuɗɗoode golle. So gardiiɗo majjii, hol finndinto ma? Fuɗɗoro saanga pamaro heddotooɗo tawa hay gooto ƴeewaani ma; eɓɓoore maa ina sokli ngoo hoolaare hade mayre soklude innde e maande.

Rokku ñalawma maa toɓɓe tiiɗɗe ɗe ngartirtaa e majje. Waɗ yettaade biro fuɗɗoode mintiiji sappo ngam golle arannɗe. Waɗ ɓamtude mbalndiiji hiraande fuɗɗoode sahaa e ɓesngu maa, tawa cinndel alaa. Suɓo ngam ɗaangol maande ardiinde nde yiyataa: uddude seŋo e heblude ko soklu-ɗaa e subaka. Ɗee ko kaɓɓorɗe ɓamooji ko kaɓɓi-ɗaa e majje. So feccere e ñalawma maa yerɓiima, aɗa anndi ɗo puɗɗortoo-ɗaa kadi. Kono ñalawma mo ngoppu-ɗaa saangaaji mum fof e welo-welo, ina bonna ma e naamnal gootal: mbele mi fuɗɗoroo jooni? Aɗa waawi yettaade jemma tawa a yawtaani ngal naamnal.

Ɓe Luuraaka Ko Ɓuri. Ɓe Luurataako Ko Famɗi

E nder duuɓi keewɗi, miijo lollungo e dow muuyo ko wonde ina nanndi e ɓanndu. Ina semmbiɗa e janngugol, kadi ina tampa e kuutoragol.

Wiɗtooɓe Roy Baumeister inniri ngoo miijo «tampere doole hoore» e hitaande 1998, caggal ɗuum o faamnini janngooɓe ɗum e deftere wondude e jaayndeejo John Tierney, nde innde mum Willpower, yaltunde e hitaande 2011¹: kala pellital ngal kaɗirtaa ndaartital ina bonna ngalu keertingu, tee ngalu nguu ina gasa e timmoode ñalawma.

Wiɗtooɓe woɓɓe etimaama ƴeewtaade ɗum kadi. E nder ƴeewndo keso winndanoongo ko adii, tawtoraango e laboratuwaaruuji keewɗi, battane teskinɗe feeñaani e kuutorgal ngal huutoraa². Mawnugol ngol kewu, sarɗiiji feeñde mum, e mbele ngol woodi tigi, haa jooni ko yewtere.

Wiɗtooɓe Wilhelm Hofmann e gollodiiɓe mum ndewiima e ndaartitaaji ñalnde kala e yimɓe 205, ɓe ɓamnoo masiŋel famɗungel e nder yontere, ngel wullata e laabi jeeɗiɗi e ñalawma. E kala wullaango, ɓe mbinnda mbele ɓe nani ndaartital jooni walla e nder feccere waktu ɓennunde, caggal ɗuum ɓe siftina ndaartital e etagol haɗde ɗum e ko ɓe mbaɗi³.

Ɓeen cikkiino ko joom en tiiɗnaare hoore mawnde luuraaka ko ɓuri woɓɓe. Ɓe poti e ndaartitaaji pamari gila e fuɗɗoode tan.

Firo baawngo wonde: heewɓe e maɓɓe peewniino nokku maɓɓe tawa ɓe anniyaaki, ndaartitaaji woɗɗitii laawol maɓɓe hade majji soklude luural. Hare ndee dañaaka e semmbe ɓurɗo mawnude, kono nde ittaama gila e fuɗɗoode.

Tesko nde ñalawma keeftinɗo ɓurtotoo Lina: caggal cewgol jemma, walla njillu, walla ñalawma juutɗo tawa bottaari alaa. Hade maa ñaawde muuyo maa e kikiiɗe, naamno: no foti ɗaanor-ɗaa jemma ɓennuɗo?

Tee daliilu ɓurɗo luggiɗde ko wonde kanko, hono no ko ɓuri heewde e meeɗen, omo fawa kala laawol e pellital mawngal e weltaare aranndeere. Omo mahira kala woowle gila e les cer, e caɗeele ɓurɗe tiiɗde. Balɗe capanɗe tati e laawol gootol.

Woowle Naamnataako Muuyo Maa Yamiroore

Hol no woowle mahirtee?

Wiɗtoowo Wendy Wood ina faamnina e deftere mum Good Habits, Bad Habits (2019) wonde woowle ko jikku seŋotooɗo e maande tiiɗnde e nokku, nokku walla waktu walla daande. Ceŋol ngol ina ruttoo haa maande ndee nodda gollal ngal e hoore mum, tawa daragol udditoowol damal yewtere alaa⁴.

Kala mahɗo woowle mum e ngol ceŋol fuɗɗortoo ko e tiiɗnaare famɗunde no feewi. Wonaa tawa tiiɗnaare alaa: ñalawma tampuɗo, ndaartital ɓurngal tiiɗde, walla njillu wayloowo kaye waktuuji, ɗuum fof ina gartira yewtere sahaa e sahaa. Kono ina gartira ɗum ko hono keertinagol, wonaa kala kikiiɗe.

Ɗuum ko ko wiɗtooɓe Brian Galla e Angela Duckworth keɓi e wiɗtooji rewooɗi heen: feccere mawnde e ko feeñata hono neydi tiiɗnde e goonga ko woowlaaji moƴƴi mahiiraaɗi ko adii⁵.

E no foti balɗe soklaa ngam tiiɗtinde woowle?

Limoore lollunde «balɗe 21» alaa tuugnorgal anndal hoolnaangal. Wiɗto ɓurngo laaɓde rewiima e yimɓe 96 cuɓinooɓe jikku newiiɗo mo ɓe ruttotoo kala ñalawma, e nder yontere sappo e ɗiɗi, ngal etii nde jikku oo ɓadtotoo jaawgol hoore mum.

E keɓe tawtoraaɓe 39 ɓe fannu oo jaɓi no moƴƴi, hakkundeewal waktu mo hiisaa ngam ɓadtude jaawgol hoore tolniima e balɗe 66; ɗum firti ko feccere hiisaaji ɗii ina les maggal, feccere kadi dow maggal. Hiisaaji ɗii tolniima hakkunde balɗe 18 e 254. Fannu oo etinooma yettaade 95% e keɓal jaawgol hoore, wonaa woowle timmunde e saanga tiiɗɗo. Ɗee ko hiisaaji ɓamnooɗi diidol haa caggal yontere ƴeewndo, wonaa saangaaji teskaaɗi e gite⁶.

Pewjital Ɓamoowal Ma

Binndoowo Mason Currey renndinii e deftere mum Daily Rituals ñalawmaaji woowaaɗi e ko ɓuri winndooɓe e nate fanniyankooɓe e annduɓe 160⁷. Woowlaaji maɓɓe ceertii haa e luural. Kono ko ɓuri heewde e maɓɓe nanondirii e huunde wootere: ñalawma jogiiɗo suura tiiɗɗo.

Tee alaa sarɗi ñalawma maa nannda e ñalawmaaji maɓɓe. Suɓo suura fotɗo e waktu maa e ko mbaaw-ɗaa waɗde.

Battane ɗee kadi ngonaa e golle tan. E nder wiɗtooji ɗi annduɓe Samantha Heintzelman e Laura King mbaɗi, ɓeen wuurɓe ñalawmaaji ɓurɗi yuɓɓude naniino nguurndam maɓɓe ina jogii maana ɓurɗo mawnude⁸. Yuɓɓo resataa waktu tan. Ina rokka ñalawma suura.

E jokkondirɗe kadi ko yuɓɓo. En pudditat app e nder doggol e hade ɗaangol, tawa pellital alaa. Ina ɓama en tigi, kono feewde ɗo kanko yiɗi. En ngartat e ɗuum e feccere 13, caggal ɗuum feccere 18.

Kaɓɓorgal Tiiɗngal

So tawii woowle ina sokli maande tiiɗnde wonaa pellital kesal, ndaartu maande ruttotoonde e ñalawma maa gila arannde, nde newii teskaade.

Ina waawi wonde kafe subaka, walla yettaade maa to golle walla to jaaɓi-haaɗtirde, walla ruttoore maa to galle, walla timmoode hiraande, walla heblagol maa ngam ɗaangol. Suɓo saanga mo anndu-ɗaa so arii, kaɓɓira heen gollal gootal laawol caggal laawol; woto a tilfo e tafde waktu makko kala ñalawma.

Lina felliti woppude keeftine balɗe capanɗe tati, o ƴeewa woowle nde ƴettataa ko ɓuri mintiiji ɗiɗi: kala jemma caggal hiraande, o winnda diidol gootol e ko ɓuri moƴƴude e ñalawma makko. O suɓani ɗuum deftere famɗunde hesere, o ruttini deftere jaaɓi-haaɗtirde ndee e drower. E jemma arannde o ɓamtii mbalndiiji ɗii, o jooɗii e jooɗorde ndee. Deftere ndee ina wonnoo e suudu golle, caggal koye njuɓɓinaaɗe ɗe haanaano diwteede. O haalani gorko makko: «Caggal nde gasi-mi e defirde», jemma o ɓenni tawa diidol alaa. E subaka o udditi hello meere ngo dow taabal makko, o heɓiino duñde fuɗɗoode ndee fof haa e lewru garoowu. Gorko makko rewi ina jogii kopo makko: «Hol to mbinndirtaa diidol maa?». O wi’i: «Ɗoo». O ƴeewi feewde suudu batu, to jooɗorde makko e dow koyngal, ɗo o jooɗotoo kala jemma caggal hiraande. O ɓami deftere ndee e fensel o nawi ɗoon, o fawi ɗe ɗo o jooɗotoo.

Nde kuutortoo-ɗaa ɗum: Nde puɗɗortoo-ɗaa e muuyo caggal ɗuum fad-ɗaa fuɗɗoode lewru kesu kala nde ñalawma ɓurtii ma. Sahaa kuutoragol: Mintiiji ɗiɗi ngam gollal ñalnde kala, e yontere ngam teskaade ko haɗata ɗum.

Suɓo woowle famɗunde no feewi: Ɓurnde famɗude e ko cikkir-ɗaa ina heƴi. Kopo ndiyam, kelli ɗiɗi e deftere, dille ɓanndu sappo.
Haɓɓir nde kaɓɓorgal gootal laaɓngal: «Caggal kafe subaka, mi janngat kelli ɗiɗi», wonaa «mi janngat ko ɓuri heewde».
Tiiɗtin wootere hade maa ɓeydude wonnde: Nde nokku mayre tiiɗi e ñalawma maa, haɓɓir woowle ɗiɗmere e kaɓɓorgal goɗngal.

So a yanii: Winndu diidol ngol to kaɓɓorgal garoowal; woto fadu lewru kesu, ƴeew mbele deftere ndee heddiima e nokku mum.

Caggal hiraande garoore Lina heɓi deftere ndee ɗo o jooɗotoo. O winndi diidol gootol e ko ɓuri moƴƴude e ñalawma makko: baaba am noddii e bonnde hesere, min njali e «jaagorgal toppitagol». Gorko makko naamnii: «Ko ɗum fof?». O wi’i: «Ɗuum ko ko mbaaw-mi ruttoraade jaŋngo».

E kikiiɗe nde ɓe njaltunoo, ɓe ngartii leerti, hiraande alaa, diidol alaa. E subaka o wi’i: «En ngartii e ñalawma jeegoɓo». O udditi hello ɓennungo ngoo. Diidol ina wonnoo heen, wonaa aadi ɗaɓɓoowol balɗe capanɗe tati timmuɗe. O janngi «So a yanii», o winndi caggal hiraande garoore tawa o momtaani ñalngu nguu ɓurtunoo mo. Nde gorko makko jooɗɗini junngo ngam feewnude deftere ndee, o wi’i: «Accu nde ɗoo».

Ñalawma jeegoɓo oo ɓenni oo sahaa, caggal ɗuum jeeɗiɗaɓo, caggal ɗuum lewru nduu heddii, ɓurtaaki mo so wonaa balɗe ɗiɗi tan. E timmoode lewru o limii diidi ɗii, o tekki fensel o diidi e daande maande famɗunde, maande aranndeere nde o diidi gila duuɓi, ɓurnde tiiɗde e maandeeji deftere jaaɓi-haaɗtirde. Hay gooto ɗaɓɓaano ɗum e makko. E subaka gorko makko teskiima maande ndee, o naamnii: «Ko aan diidi nde?». O wi’i: «Diidol tan», o uddi deftere ndee.

Mintiiji Ɗiɗi Aranndiiji

Hade maa fuɗɗaade keeftinɗo keso, naamnal gootal: Hol keeftinɗo mo puɗɗor-ɗaa e muuyo ndee hitaande, e hol ñalawma mo ndari-ɗaa?

Caggal ɗuum dille ƴettataa ko ɓuri mintiiji ɗiɗi: Ɓam sifa ɓurɗo famɗude e ngol paandaale, kaɓɓira nde maande wootere ruttotoonde e ñalawma maa kala ñalawma. Winndu diidol ngol: «Caggal …, mi waɗat …».

Caggal yontere, rutto e ngoo diidol naamno-ɗaa: Laabi foti maande ndee ari tawa gollal ngal araani? Hol ko heɓotonoo e ɗeen laabi?

A soklaani muuyo ɓurngo mawnude. A sokli gollal ɓurngal famɗude, e maande tiiɗnde.