Lauyan da Yake Cikin Kanka

Wata guda bayan ta yi rajista a kwas ɗin, Lina ta fara taƙaita makonta baki ɗaya a cikin kalma ɗaya. Har sai da ƙawarta ta yi mata wata tambayar da ta kasa samun kalmar amsawa.

Sun zauna a ƙaramin tebur. Ƙawarta ta mayar da kofinta a kan faranti, ta ce: “Na kira ki kwana biyu”. Lina ta ce: “Yanayina”. Ta buɗe kalanda domin ta nuna mata aikin Alhamis da lokacin darasin Laraba da ya wuce ta. Yatsarta ta wuce filin Asabar, amma ba ta buɗe shi ba. A can akwai sa'a ɗaya domin mahaifinta da ta kasance ba tare da alama ba.

Ƙawarta ta ce: “Da na ba ki wannan uzurin, da kin gaskata shi?” Lina ta juya wayarta ta kwantar da fuskarta ƙasa. Ta tambaye ta game da aikinta. Ƙawarta ta amsa, ba ta sake komawa tambayar ba.

Ta koma gida. Ta ajiye jakarta kusa da tebur, ta ciro takardar rajistar da ta fara kwas ɗin da ita. A kalanda akwai sa'o'i biyu babu kome a safiyar Laraba. Da ta iya yin aikin Alhamis a cikinsu. Amma ba sa bayyana idan ta nuna makon baki ɗaya a hoto guda. Ta faɗaɗa ranar, ta ga sa'o'i biyu marasa suna. Ta ji maɓalli a ƙofa. Mijinta ya tambaya: “An fara darasin?” Ta amsa: “Makon ya gajiyar da ni”. Ta sake nuna makon baki ɗaya, sai sa'o'in biyu suka ɓace.

Kuma “Yanayina” ba kalmar Lina kaɗai ba ce.

Ka rufe littafin da yake buɗe a gabanka. Ka yanke shawarar ba za ka yi karatu yau da dare ba. Kafin daƙiƙa biyu su cika, uzuri ya shirya: akwai zafi, makon ya yi nauyi, gobe kuma akwai isasshen lokaci. Ya zo a shirye, kamar wani ya riga ya tanade shi.

Wa ya shirya wannan uzurin da sauri haka?

Wani ƙwararren lauya ne da yake cikin kanka. Aikinsa shi ne ya sa ka zama kamar marar laifi a idonka. Ba ya sauya abin da ka yi. Yana sauya dalilin da kake gaya wa kanka game da abin da ka yi. Kuma da muryarka yake magana. Ba ka jin mai kare ka a kotu. Kana jin gaskiya ne.

Carol Tavris da Elliot Aronson sun bayyana wannan lauyan a cikin “Mistakes Were Made (but Not by Me)”: muna tsammanin muna ganin gaskiya a sarari, alhali muna ganinta daga fuskar da take kwantar mana da hankali¹.

Damuwa da Ba a Iya Jimrewa

Idan abin da ka yi ya saɓa wa yadda kake ganin kanka, damuwa tana tasowa a ciki. Ba za ka iya zama da ita na dogon lokaci ba. Masana ilimin halayyar ɗan Adam suna kiran wannan “saɓanin tunani da aiki”².

Ƙwaƙwalwarka na iya magance wannan damuwar ta hanyar sauya hoton kanka ko fassarar aikin, domin ya fi sauya aikin sauri. Ka bar motsa jiki wata guda, ka ce: “Watan nan dabam yake. Mako mai zuwa zan rama”. Hoton kanka ya zauna lafiya.

Leon Festinger da James Carlsmith sun ba mahalarta wani aiki na hannu marar armashi na sa'a ɗaya. Sannan suka ce wa wasu su gaya wa mahalarci na gaba cewa aikin yana da daɗi, su ba su dala ɗaya. Wasu kuma aka ce su faɗi ƙaryar nan domin dala ashirin³.

Abin mamaki shi ne waɗanda aka ba dala ɗaya suka fi waɗanda aka ba ashirin ƙarewa da gaskata cewa aikin yana da daɗi da gaske.

Wanda ya karɓi dala ashirin ya samu dalilin ƙaryarsa daga waje: kuɗi. Amma mai dala ɗaya bai ga sun isa ba. Sai ya sauya fassararsa daga ciki: dole aikin yana da daɗi, in ba haka ba me ya sa na faɗi haka?

Shaidar da Take Neman Kanta

Idan ƙwaƙwalwarka tana son wani sakamako tun kafin bincike, tana neman shaidar da za ta kwantar mata da hankali, ta ƙyale abin da zai dame ta. Tana tsaurara buƙatar shaida ga abin da ba ta son gaskatawa, ta sassauta ga abin da take so. Wannan shi ne “tunani da son zuciya yake jagoranta”⁴.

Julia Galef tana kiran wannan “tunanin soja”: yana kare matsayinsa ko da me zai faru. Tana kwatanta shi da “tunanin mai binciken hanya”. Damuwarsa ɗaya ce kawai: ya ga taswirar yadda take, ba yadda yake fatan ta kasance ba, ko da sakamakon zai dame shi⁵.

Kafin Uzurin Ya Kammala

Annabi ﷺ ya fita zuwa Tabuk, Ka'ab bn Malik ya zauna. Ka'ab ya ba da labarin cewa a wancan lokacin ba shi da rauni, kuma ba shi da ƙarancin kuɗi. Yana da dabbobin hawa biyu. Yakan fita domin ya shirya, sannan ya dawo bai yi kome ba, yana ce wa kansa: “Zan iya”. Rundunar ta fita. Ya ce zai shirya bayan kwana ɗaya ko biyu ya bi su. Jinkirtawar ta sake maimaituwa har fita ta wuce shi.

Da ya ji labarin dawowar Annabi ﷺ, sai ya fara tunanin uzuri, ya nemi taimakon masu kyakkyawan shawara daga cikin danginsa. Sannan ya yanke shawarar faɗar gaskiya. Ya zo, ya ambaci ƙwarewarsa wajen tsara magana: “An ba ni iya jayayya”. Amma ya amince cewa ba shi da wani uzurin zama⁶.

Abin lura shi ne labarin ya fara kafin uzurin, da jimlar “zan iya” da babu shirin da ya biyo bayanta. A labarin Ka'ab ɗin kansa, matsalar ba rashin iya tsara hujja ba ce. Zai iya tsara ta. Sannan ya zaɓi ya bayyana abin da ya yi.

A nan labarin ya haɗu da matakin dabarar: abubuwan da suka faru da farko, sannan fassararsu. Akwai sauran labarin. Za mu koma gare shi idan muna magana game da dawowa.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Ba haka ba! Mutum, ga abin da ya shafi kansa, masani ne. Kuma ko da yã jẽfa uzurorinsa (bã zã a saurãre shi ba). (Al-Qiyamah: 14–15)⁷.

Jimlar Baki Ɗaya

Wani lokaci lauya yana zaɓar abin da zai kwantar masa da hankali daga cikin magana. Za ka iya jin jimlar “Ubangijinka Ubangijin zukata ne”. Ba hadisi ba ne da wannan lafazi. A cikin ingantaccen hadisi akwai: “Allah ba Ya duban kamanninku da dukiyoyinku. Amma Yana duban zukatanku da ayyukanku.” (Muslim 2564)⁸.

Zukata da ayyuka tare. Ba sai ka taɓa jin wannan sananniyar jimlar ba kafin ka lura da hanyar: muna haddace ɓangaren da ya dace da yadda muke ganin kanmu, mu manta da ɓangaren da yake kiran mu mu yi wani aiki. Tambayar Lauya tana farawa da mayar da jimlar baki ɗaya.

Tambayar Lauya

Ba za a kori lauyan ba. Sashe ne na yadda dukanmu muke tunani. Amma wani lokaci za a iya kiransa a matsayin shaida mai bayyana abubuwan da suka faru, maimakon mai karewa da yake ƙirƙiro musu sutura.

Kalma a Kan Abubuwa Uku da Suka Faru

Lina ta rubuta a takarda: “Yanayina”. A ƙarƙashinta akwai kalmomi uku: “Aiki, gajiya, zirga-zirga”. Sannan ta ja layi ƙarƙashin “Yanayina”, kamar layin zai juya kalmar ta zama shaida. Ta koma kalandar Laraba, ta ga ta fara aikin Alhamis bayan abincin dare, a daidai lokacin darasin. Ta tuna da tambayar ƙawarta. Ta so ta amsa cewa makonta dabam yake. Ta buɗe wani tsohon saƙon ƙawarta tana neman su yi magana a waya. Kalmomi biyar kawai ne a cikinsa, ba neman lokaci mai tsawo ba. Ta ciro wata takarda. Ta rubuta take: “Abin da ya faru”. Ba ta rubuta wani layi bayansa ba tukuna. A wayar, kusa da sunan mahaifinta, akwai kiran da ba ta ɗauka ba daga daren rajista. Har yanzu ba ta mayar da shi ba.

Lina ta rubuta: “Darasin Laraba ya wuce ni. Na fara aikin Alhamis a makare”. A ƙarƙashinsa: “Ban zauna a wajen mahaifina sa'a ɗaya ta Asabar ba. Ban ba ta wuri ba”. Ta tsaya, sannan ta ƙara: “Ban gaya wa mahaifina na yi rajista ba”.

Wayarta ta yi ƙara da saƙon aiki. Ta mayar da takardar cikin aljihun tebur. Laraba ta gaba ta tuna da darasin bayan rabinsa ya wuce. A wannan karon ba ta rubuta “Yanayina” ba. Ta bayyana abin da ya wuce yadda yake: rabin darasi, ba kwas ɗin baki ɗaya ba. Ta rufe fayil ɗin da take aiki a ciki, ta buɗe rabin da ya rage. Safiyar Alhamis ta koma rikodin darasin, ta rubuta tambayarta a gefen shafin littafin rubutu.

Bayan kwana biyu ta kira ƙawarta. Minti bakwai. Ƙawarta ta ce: “Na ɗauka kin manta da ni”. Lina ta amsa: “Ina cewa yanayina, maimakon in faɗi abin da na yi”. Suka yi shiru na ɗan lokaci. Sai ta tambaye ta abin da ya faru a ranarta.

Ta ajiye wayar, ta rubuta lokacin kiran kusa da abubuwan da suka faru. Amma layin mahaifinta, har yanzu ba ta yi kome a kansa ba.

Shaida ta Gaskiya

Wace kalma ɗaya take taƙaita dukan uzurorinka, kamar yadda “Yanayina” take yi wa Lina?

Uzuri ba ya kai ka ko'ina.

Safiyar Litinin, makon rufe lissafin wata ya fara a kamfanin Lina. Ta tarar a kan teburinta da tulin fayiloli mafi tsawo a sashen. Ta ajiye jakarta a ƙasa, ta buɗe fayil na farko alhali har yanzu tana tsaye.