Qareenka maskaxdaada deggan — Ka tanaasulidda naftaada

Hal bil ka dib markay iska diiwaangelisay koorsada, Lina waxay toddobaadkeeda oo dhan ku soo koobi jirtay hal eray, ilaa saaxiibteed ay weydiisay su'aal aanay eray u helin.

Waxay fariisteen miis yar agtiisa. Saaxiibteed waxay koobkeedii dib ugu celisay saxanka waxayna tiri: “Laba maalmood ayaan ku soo wacay.” Lina waxay tiri: “Duruufahayga.” Waxay furtay taariikh-koobka si ay u tusto shaqada Khamiista, iyo waqtigii casharkii Arbacada ee dhaafay. Farkeedu waxay martay sanduuqa Sabtida, mana ay furin. Waxaa halkaas ku jirtay hal saac oo aabbaheed u qoondeysnayd oo calaamad la'aan hartay.

Saaxiibteed waxay tiri: “Haddaan isla cudurdaarkaas ku siin lahaa, ma rumaysan lahayd?” Lina taleefankii waxay u rogtay wejiga hoose. Waxay weydiisay shaqadeeda, saaxiibteedna way ka jawaabtay, kumana ay noqon su'aashii.

Waxay ku soo noqotay guriga. Boorsadeedii waxay dhigtay miiska agtiisa, waxayna soo saartay warqaddii isdiiwaangelinta ee ay koorsada ku bilaabtay. Taariikh-koobka waxaa ku jiray laba saacadood oo banaan subaxdii Arbacada, kuwaas oo ay ku dhammaystiri kartay shaqada Khamiista, laakiin ma ay muuqanayn markaad toddobaadka oo dhan hal mar wada eegto. Maalintii ayay weyneysay, waxayna aragtay laba saacadood oo aan cinwaan lahayn. Waxay maqashay furaha albaabka. Ninkeedu wuxuu weydiiyey: “Casharkii ma bilaabmay?” Waxay ku jawaabtay: “Toddobaadku wuxuu ahaa mid daal badan,” waxayna dib u soo bandhigtay toddobaadkii oo dhan, labadii saacadoodna way dhuunteen.

Erayga “Duruufahayga” ma aha mid Lina u gaar ah oo keliya.

Waxaad xiraysaa buugga hortaada yaal ee furan. Waxaad go'aansanaysaa inaadan caawa wax baran. Labo ilbidhiqsi ma dhaafin ilaa cudurdaarku diyaar ka noqday: cimiladu waa kulul tahay, toddobaadkuna wuxuu ahaa mid culus, berri ayaana waqti kugu filan leh. Wuxuu yimid isagoo diyaar ah, sidii qof horay u soo diyaariyey.

Yaa cudurdaarkan sidaas u dhaqsaha badan u diyaariyey?

Waa qareen xirfad leh oo maskaxdaada deggan. Shaqadiisu waa inuu kaa dhigo mid naftaada hortooda beri ka ah. Waxaad samaysay ma beddelo; wuxuu beddelaa sababta aad naftaada ugu sheegto wixii aad samaysay. Wuxuuna ku hadlaa codkaaga, markaas ma maqlaysid dood difaac ah, balse waxaad maqlaysaa runta.

Carol Tavris iyo Elliot Aronson waxay qareenkan ku tilmaameen buugga “Mistakes Were Made (but Not by Me)”: waxaynu u maleynaa inaynu runta si cad u aragno, waxaynuse ka aragnaa xagal inoo raaxo leh¹.

Xiisadda aan loo adkaysan karin

Marka ficilkaagu ka hor yimaado sawirka aad naftaada ka haysato, waxaa dhasha xiisad gudaha ah. Kulamana noolaan kartid waqti dheer. Cilmi-nafsiyahannadu waxay tan ugu yeeraan “Iskhilaafka garashada”².

Waxaa laga yaabaa in maskaxdaadu xiisaddan ku xalliso inay sawirka beddesho ama fasirto ficilka, waayo taasi way ka dhakhso badan tahay beddelidda ficilka laftiisa. Waxaad ka tagaysaa jimicsiga bil dhan adigoo leh: “Bishani waa mid gaar ah, toddobaadka dambena waan soo gudi doonaa.” Sawirkiina wuu badbaadayaa.

Leon Festinger iyo James Carlsmith waxay ka-qaybgalayaal ka codsadeen inay qabtaan shaqo gacan oo caajis ah muddo hal saac ah. Dabadeed waxay qaar ka mid ah ka codsadeen inay qofka ka-qaybgalaha ah ee xiga u sheegaan inay shaqadu ahayd mid xiiso leh, iyagoo siinaya hal doollar, kuwa kalena isla beentaas iyagoo siinaya labaatan doollar³.

Waxaa layaab lahayd in kuwii hal doollar qaatay ay dhab ahaantii noqdeen kuwa aaminay in shaqadu ahayd mid xiiso leh, in ka badan kuwii labaatanka qaatay.

Qofkii qaatay labaatanka doollar wuxuu beentiisa u helay cudurdaar dibadeed: lacagta. Laakiin qofkii hal doollar qaatay uma arag mid ku filan, wuxuuna gudaha ka beddelay fasiraaddiisa: shaqadu waa inay xiiso lahayd, haddii kale maxaan sidaas u iri?

Caddaynta nafteeda raadisa

Marka maskaxdaadu rabto natiijo hore loo go'aamiyey, waxay raadisaa caddayn qancisa, waxayna iska indhotirtaa waxa dhibaya. Way ku adkaataa xaqiijinta waxa aysan rabin inay rumaysato, waxayna u debecdaa waxa ay rabto. Kani waa “fikirka rabitaanku hago”⁴.

Julia Galef waxay maskaxdan ugu yeertaa “maskaxda askariga”: waxay difaacdaa booskeeda wax kasta oo ay ku kacdo. Waxayna barbar dhigtaa “maskaxda sahamiyaha,” kaas oo hadafkiisa keliya yahay inuu khariidadda u arko sida ay tahay, ee ma aha sida uu jeclaan lahaa inay noqoto, xataa haddii natiijadu noqoto mid dhib badan⁵.

Ka hor inta uusan cudurdaarku dhammaan

Nabigu ﷺ wuxuu u baxay Tabuuk, waxaana ka haray Kacab ibn Maalik. Kacab wuxuu werinayaa inaanu maalintaas ahayn mid daciif ah ama xoolo yar; wuxuu lahaa laba rukuub. Wuxuu u bixi jiray inuu qalab qaato oo diyaar garoobo, dabadeed wuu soo noqon jiray isagoon waxba samayn, wuxuuna naftiisa ku dhihi jiray: “Waan awoodaa arrintan.” Ciidankii ayaa baxay, wuxuuna yiri inuu diyaar garoobi doono maalin ama laba maalmood ka dib oo uu gaari doono. Waxaana ku soo noqnoqday isla dib u dhigistii ilaa ay bixitaankii dhaaftay.

Markii ay soo gaartay soo laabashada Nabiga ﷺ wuxuu bilaabay inuu ka fekero cudurdaar, wuxuuna kaashaday dadkii talada lahaa ee ehelkiisa ka midka ahaa. Dabadeed wuxuu go'aansaday runta. Wuu yimid, wuxuuna xusay awooddiisa xagga hadalka iyo doodda: “Waxaa la i siiyey aftahanimo dooddeed.” Balse wuxuu qiray inaanu wax cudurdaar ah u haysan ka-haritaankiisa⁶.

Waxa cajiibka ah ayaa ah in sheekadu bilaabmayso ka hor cudurdaarka, iyadoo ku bilaabmaysa weedh awood muujinaysa oo aan diyaar-garow raacsanayn. Werinta Kacab lafteeda, dhibaatadu ma ahayn awood-darro uu u leeyahay samaynta doodo. Wuu awooday inuu sameeyo, dabadeed wuxuu doortay inuu tilmaamo wixii uu dhab ahaan sameeyey.

Halkan waxay sheekadu kula kulmaysaa tallaabada qalabka: xaqiiqooyinka marka hore, dabadeed fasiraadda. Sheekaduna waxay leedahay qayb dambe oo aynu dib ugu soo noqon doonno markaynu ka hadlayno soo noqoshada.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Balse qofku naftiisa wuu u jeedaa (wuu ku marag furayaa), haba keensado cudurdaarradiisee. (Al-Qiyaamah: 14–15)⁷.

Weedha oo dhan

Mararka qaarkood qareenku wuxuu hadalka ka doortaa waxa ku qanciya. Waxaa laga yaabaa inaad maqasho hadalka ah “Rabbigaa waa Rabbiga quluubta.” Xadiis erayadan wata ma jiro. Xadiiska saxiixa ahina wuxuu leeyahay: “Ilaahay ma eego muuqaalladiinna iyo maalkiinna, laakiin wuxuu eegaa quluubtiinna iyo camalladiinna.” (Muslim 2564)⁸.

Quluubta iyo camallada oo wada socda. Qasab ma aha inaad maqashay hadalkaas caanka ah si aad habka u aragto: waxaynu xafidnaa qayb la jaanqaadaysa sawirkeenna, waxayna illoobeynaa qaybta inagu baaqaysa ficil. Weydiinta qareenku waxay ka bilaabmaysaa dib u soo celinta weedha oo dhan.

Weydiinta qareenka

Qareenka lama ceyrin karo, waayo waa qayb ka mid ah hab-fikirkeenna dhammaanteen. Laakiin mararka qaarkood waxaa loo yeeri karaa markhaati ahaan si uu xaqiiqooyinka u tilmaamo, ee ma aha qareen difaac oo dabool u sameeya.

Hal eray oo ka sarreeya saddex xaqiiqo

Lina waxay warqad ku qortay: “Duruufahayga,” hoosteedana saddex eray: “shaqo, daal, socdaallo.” Dabadeed waxay xariiq hoos dhigtay “Duruufahayga,” sidii iyadoo xariiqdu erayga u beddeli doonto caddayn. Waxay ku noqotay taariikh-koobka Arbacada, waxayna aragtay inay bilaabtay shaqada Khamiista cashada ka dib, xilligii casharka laftiisa. Waxay xusuusatay su'aashii saaxiibteed, waxayna rabtay inay ku jawaabto in toddobaadkeedu duwan yahay. Waxay furtay farriin hore oo saaxiibteed ka timid oo ay ku weydiisanayso wicitaan; shan eray oo keliya ayay ahayd, mana ahayn ballan dheer. Waxay soo saartay warqad kale. Waxay ku qortay cinwaan: “Wixii dhacay,” sadarna kama ay daba qorin. Taleefankana, magaca aabbaheed agtiisa, waxaa ku jiray wicitaan seegay habeenkii isdiiwaangelinta, oo aysan weli ka jawaabin.

Goorta aad isticmaasho: Markuu hal cudurdaar ka dhigo ballan kasta oo dib loo dhigay mid macquul ah.

Muddada: Shan daqiiqo oo xaqiiqooyinka ah, iyo ficil yar laba maalmood gudahood.

Weydii su'aasha la rogay: Haddii saaxiibkaa uu isla waxaas samayn lahaa, isla cudurdaarkaasna keeni lahaa, ma aqbali lahayd?
Raadi caddayn kaa soo horjeedda: Caqabaddu ma waxay hor istaagaysaa tallaabada oo dhan, mise qayb ka mid ah? Maxaa weli gacantaada ku jira, taageero noocee ah ayaadna u baahan tahay inta kale?
Qor xaqiiqooyinka: Halkii aad ka dhihi lahayd “Ma ahi qof dhab ah,” qor “Laba maalmood ma aanan baran toddobaadkan.” Halkii aad ka dhihi lahayd “Duruufahayga,” magacow duruufta si faahfaahsan. Tilmaanta saxda ahi waxay yaraysaa meesha dhuumashada.

Haddii aad dhacdo: Tilmaan ballanka kaa baxay adigoon naftaada xukumin, oo weydii qaybteed ayaa weli maanta suurtagal ah.

Lina waxay qortay: “Waxaa i dhaafay casharkii Arbacada; waxaan bilaabay shaqada Khamiista anigoo soo daahay.” Hoosteedana: “La ma aanan fariisan aabbahay saacaddii Sabtida; meelna uma aanan reebin.” Way joogsatay, dabadeedna waxay raacisay: “Aabbahay uma sheegin inaan isdiiwaangeliyey.”

Taleefankeeda ayaa ku dhawaaqay farriin shaqo, warqaddiina waxay dib ugu celisay khaanadda. Arbacadii xigtay waxay xusuusatay casharkii markii kala bar uu maray. Markan ma ay qorin “Duruufahayga.” Waxay u tilmaantay wixii dhaafay sidii ay ahaayeen: casharka badhkii, ee ma aha koorsada oo dhan. Waxay xirtay faylkii ay ka shaqaynaysay, waxayna furtay badhkii hadhay. Subaxdii Khamiista waxay ku noqotay cajalkii casharka, waxayna su'aasheeda ku qortay dacalka buugga qoraalka.

Laba maalmood ka dib waxay wacday saaxiibteed. Toddoba daqiiqo. Saaxiibteed waxay tiri: “Waxaan u maleynayay inaad i ilowday.” Lina waxay ku jawaabtay: “Waxaan oran jiray duruufahayga halkii aan ka sheegi lahaa waxaan sameeyey.” Cabbaar ayay aamuseen, dabadeed waxay weydiisay wixii maalinteeda ka dhacay.

Taleefankii ayay dhigtay, waxayna waqtigii wicitaanka ku qortay xaqiiqooyinka agtooda. Sadarkii aabbaheedse, weli waxba kama ay qaban.

Markhaatifur daacad ah

Waa maxay hal-ka eray ee soo kooba cudurdaarradaada oo dhan, sida uu erayga “Duruufahayga” ugu yahay Lina?

Cudurdaarradu meelna kuuma gaarsiinayaan.

Subaxdii Isniinta, shirkadda Lina waxaa ka bilaabmay toddobaadkii xiritaanka bisha. Miiskeeda waxay ugu timid tuuladii faylasha ugu sarreysay ee qeybta, markaasay boorsadeedii dhulka dhigtay, waxayna furtay faylkii ugu horreeyey iyadoo weli taagan.