هغه وکیل چې ستا په سر کې اوسېږي

په کورس کې له نوم لیکنې یوه میاشت وروسته لینا خپله ټوله اوونۍ په یوه خبره کې رانغاړله. تر دې چې ملګرې یې داسې پوښتنه ترې وکړه چې ځواب ته یې کلمه نه موندله.

دواړه د یوه کوچني مېز ترڅنګ کښېناستې. ملګرې یې ګیلاس بېرته پر نعلبکي کېښود او ویې ویل: «دوه ورځې مې زنګ درته وواهه». لینا وویل: «زما حالات». کلیزه یې پرانیسته چې د پنجشنبې کار او د چهارشنبې د هغه درس وخت وروښیي چې ترې پاتې شوې وه. ګوته یې د شنبې پر خانه تېره شوه, خو پرانیسته یې نه. هلته د پلار یو ساعت و چې لا نښه نه وه پرې لګېدلې.

ملګرې یې وویل: «که همدا پلمه مې درته کړې وای, باور به دې پرې کړی وای?» لینا موبایل پر مخ واړاوه. د کار پوښتنه یې ترې وکړه. ملګرې یې ځواب ورکړ او بېرته پوښتنې ته ورستانه نه شوه.

کور ته راستنه شوه. کڅوړه یې له مېز سره کېښوده او د نوم لیکنې هغه پاڼه یې راوایسته چې کورس یې ورسره پیل کړی و. په کلیزه کې د چهارشنبې په سهار دوه تش ساعتونه وو. په هغو کې یې د پنجشنبې کار ترسره کولای شو, خو چې ټوله اوونۍ په یوه لید کې ښيي, هغه نه ښکاري. ورځ یې لویه کړه. دوه بې سرلیکه ساعتونه یې ولیدل. په وره کې یې د کیلي غږ واورېد. مېړه یې وپوښتل: «درس پیل شو?» ویې ویل: «اوونۍ ستړې کوونکې وه». ټوله اوونۍ یې بیا وښوده. دواړه ساعتونه ورک شول.

او «زما حالات» یوازې د لینا خبره نه ده.

خپل مخ ته پرانیستی کتاب بندوې. پرېکړه کوې چې نن شپه به درس نه لولې. لا دوه ثانیې نه وي تېرې چې پلمه چمتو شي: هوا ګرمه ده, اوونۍ درنه وه او سبا کافي وخت شته. چمتو راغله, لکه چا چې له مخکې برابره کړې وي.

دا پلمه چا دومره ژر چمتو کړه?

هغه یو ماهر وکیل دی چې ستا په سر کې اوسېږي. دنده یې دا ده چې تا د خپل ځان په وړاندې بې ګناه وښیي. هغه څه نه بدلوي چې کړي دې دي. هغه دلیل بدلوي چې ځان ته یې د خپل کړي کار په اړه وایې. ستا په خپل غږ خبرې کوي. نو ته دفاع نه اورې, رښتیا اورې.

کارول تاوریس او اېلیوټ ارونسون په «Mistakes Were Made (but Not by Me)» کې دا وکیل بیانوي: ګومان کوو چې حقیقت په روښانه توګه وینو, خو له هغه اړخه یې وینو چې اراموي مو¹.

هغه فشار چې نه زغمل کېږي

کله چې کړنه دې د خپل ځان په اړه له انځور سره ټکر کوي, دنننی فشار پیدا کېږي. اوږده موده ورسره ژوند نه شې کولای. ارواپوهان دې ته «د فکر او عمل ټکر» وایي².

ذهن دې ښایي دا فشار د انځور په بدلولو یا د کړنې په تفسیرولو حل کړي, ځکه دا د کړنې تر بدلولو ژر کېږي. یوه میاشت ورزش پرېږدې او وایې: «دا میاشت استثنایي ده. بله اوونۍ به یې جبران کړم». انځور روغ پاتې کېږي.

لیون فېسټینګر او جېمز کارلسمیت له ګډونوالو وغوښتل چې یو ساعت تکراري لاسي کار وکړي. بیا یې له ځینو وغوښتل چې د یوه ډالر په بدل کې راتلونکي ګډونوال ته ووایي چې کار خوندور دی. له نورو یې همدا دروغ د شلو ډالرو په بدل کې وغوښتل³.

حیرانوونکې دا وه چې هغو کسانو چې یو ډالر یې اخیستی و, تر هغو چې شل یې اخیستي وو, په پای کې ډېر رښتیا باور وکړ چې کار خوندور و.

چا چې شل ډالر اخیستي وو, د خپلو دروغو لپاره یې بهرنی دلیل وموند: پیسې. خو د یوه ډالر اخیستونکي ته هغه بس نه و. نو له دننه یې خپل تفسیر بدل کړ: کار به خامخا خوندور وي, که نه, ما ولې دا خبره وکړه?

هغه دلیل چې ځان لټوي

کله چې ذهن دې له مخکې ټاکلې پایله غواړي, داسې دلیل لټوي چې ارام یې کړي او هغه څه له پامه غورځوي چې ځوروي یې. د هغه څه په ثبوت کې سختي کوي چې باور پرې نه غواړي, او له هغه څه سره نرمي کوي چې غواړي یې. دا «د غوښتنې له مخې فکر کول» دي⁴.

جولیا ګالېف دې ذهن ته «د سرتېري ذهنیت» وایي. هر څومره بیه چې ولري, له خپل دریځ څخه دفاع کوي. په مقابل کې یې «د لارموندونکي ذهنیت» ږدي. یوازینۍ هڅه یې دا ده چې نقشه هماغسې وویني لکه څنګه چې ده, نه هغسې چې هیله یې لري. ان که پایله ناارامه کوونکې هم وي⁵.

مخکې له دې چې پلمه بشپړه شي

نبي ﷺ تبوک ته روان شو او کعب بن مالک پاتې شو. کعب وایي چې هغه مهال نه کمزوری و او نه یې مال کم و. دوه سپرلۍ یې درلودې. د چمتووالي لپاره به وت, خو بېرته به بې له څه کولو راستون شو. په زړه کې به یې ویل: «زه یې کولای شم». لښکر روان شو. ویې ویل چې یوه یا دوې ورځې وروسته به چمتو شي او ورپسې به ورشي. هماغه ځنډ بیا تکرار شو, تر دې چې د وتلو فرصت ترې تېر شو.

چې د نبي ﷺ د راستنېدو خبر ورورسېد, د پلمې په اړه یې فکر پیل کړ. د خپلې کورنۍ له هوښیارو کسانو یې مرسته وغوښته. بیا یې د رښتیا ویلو هوډ وکړ. راغی او د خبرو د ښه جوړولو وړتیا یې یاده کړه: «د دلیل ویلو وړتیا راکړل شوې ده». خو ویې منله چې د وروسته پاتې کېدو لپاره یې هېڅ عذر نه درلود⁶.

د پام وړ دا ده چې کیسه له پلمې مخکې پیل کېږي. د وړتیا له یوې جملې چې چمتووالی نه ورپسې راځي. د کعب په خپل روایت کې هم ستونزه دا نه وه چې دلیل نه شو جوړولای. جوړولای یې شو, خو بیا یې غوره کړه چې خپل کړی کار بیان کړي.

دلته کیسه د وسیلې له ګام سره یوځای کېږي: لومړی پېښې, بیا تفسیر. د کیسې پاتې برخه به هغه وخت بیا راواخلو چې د بېرته راتلو په اړه خبرې کوو.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ بلكې انسان په خپل ځان باندې ښه دلیل دى. اګر كه دى خپل عذرونه وړاندې كړي (قیامه: 14–15)⁷.

بشپړه جمله

کله ناکله وکیل له خبرو هم هغه څه غوره کوي چې اراموي یې. ښایي دا خبره واورې: «ستا رب د زړونو رب دی». په دې لفظ حدیث نه دی. په صحیح حدیث کې راغلي: «الله تعالی ستاسو شکلونو او مالونو ته نه ګوري, بلکې هغه ستاسو زړونو او عملونو ته ګوري» (مسلم 2564)⁸.

زړونه او کړنې دواړه یوځای. د دې لارې د لیدلو لپاره اړینه نه ده چې مشهوره خبره دې اورېدلې وي. هغه برخه یادوو چې زموږ له انځور سره سمه وي او هغه برخه هېروو چې کار ته مو رابولي. له وکیل څخه پوښتنې د ټولې جملې په بېرته راوړلو پیلېږي.

له وکیل څخه پوښتنې

وکیل نه شړل کېږي. هغه زموږ د ټولو د فکر کولو د لارې برخه ده. خو کله ناکله د شاهد په توګه رابلل کېدای شي چې پېښې بیان کړي, نه د مدافع په توګه چې پوښ ورته جوړ کړي.

د درېیو پېښو پر سر یوه خبره

لینا پر پاڼه ولیکل: «زما حالات». لاندې یې درې کلمې: «کار, ستړیا, تګ راتګ». بیا یې د «زما حالات» لاندې کرښه وایسته, لکه کرښه چې کلمه په دلیل بدلوي. د چهارشنبې کلیزې ته ورستانه شوه. ویې لیدل چې د پنجشنبې کار یې له ماښامنۍ وروسته, پخپله د درس پر وخت پیل کړی و. د ملګرې پوښتنه ور په یاد شوه. غوښتل یې ځواب ورکړي چې د هغې اوونۍ توپیر لري. د ملګرې یو پخوانی پیغام یې پرانیست چې زنګ یې پکې غوښتی و. یوازې پنځه کلمې وې, نه اوږده ناسته. بله پاڼه یې راوایسته. سرلیک یې ولیکه: «څه پېښ شول». ورپسې یې یوه کرښه هم ونه لیکله. په موبایل کې د پلار د نوم ترڅنګ د نوم لیکنې د شپې یو بې ځوابه زنګ و چې لا یې بېرته نه و ورته وهلی.

لینا ولیکل: «د چهارشنبې درس راڅخه پاتې شو; د پنجشنبې کار مې ناوخته پیل کړ». لاندې یې: «د شنبې یو ساعت له پلار سره ونه کښېناستم; ځای مې نه و ورته پرېښی». ودرېده, بیا یې زیاته کړه: «پلار ته مې نه دي ویلي چې نوم مې لیکلی».

د کار د پیغام غږ یې له موبایله پورته شو. پاڼه یې بېرته په کشو کې کېښوده. بله چهارشنبه درس هغه مهال ور په یاد شو چې نیم تېر شوی و. دا ځل یې «زما حالات» ونه لیکل. هغه څه یې هماغسې بیان کړل چې ترې پاتې شوي وو: نیم درس, نه ټول کورس. هغه دوسیه یې بنده کړه چې کار یې پرې کاوه او پاتې نیم درس یې پرانیست. د پنجشنبې په سهار د درس ثبت شوې ویډیو ته ورستانه شوه او د کتابچې په حاشیه کې یې خپله پوښتنه ولیکله.

دوې ورځې وروسته یې ملګرې ته زنګ وواهه. اووه دقیقې. ملګرې یې وویل: «ګومان مې کاوه چې هېره کړې دې یم». لینا وویل: «د خپل کړي کار د ویلو پر ځای مې خپل حالات یادول». یوه شېبه چوپې شوې. بیا یې ترې وپوښتل چې په ورځ کې یې څه تېر شوي.

موبایل یې کېښود. د زنګ وخت یې د پېښو ترڅنګ ولیکه. خو د پلار د کرښې لپاره یې لا هېڅ نه وو کړي.

رښتینې ګواهي

هغه یوه خبره څه ده چې ستا ټولې پلمې رانغاړي, لکه د لینا لپاره چې «زما حالات» دي?

پلمې دې هېڅ ځای ته نه رسوي.

د دوشنبې په سهار د لینا په شرکت کې د میاشتې د حسابونو د تړلو اوونۍ پیل شوه. پر خپل مېز یې د څانګې د دوسیو تر ټولو لوړه ډېرۍ ولیده. کڅوړه یې پر ځمکه کېښوده او لا ولاړه وه چې لومړۍ دوسیه یې پرانیسته.