Awooka gonɗo e hoore maa

Caggal lewru gila o winndii e janngirde ndee, Lina wonti ina daɓɓina yontere mum fof e konngol gootol, haa sehil makko debbo naamnii mo naamnal ngal o heɓanaani konngol.

Ɓe njooɗii sara taabal famɗungal. Sehil makko ruttini kopo mum dow mbalndi o wi’i: «Mi noddii ma balɗe ɗiɗi». Lina wi’i: «Duruufuuji am». O udditi kaye waktuuji ngam hollude mo golle Alhamisa, e waktu jaŋde Alarba ɓurtunooɗo mo. Honndu makko rewi e suudu Aset, o udditaani ndu. Ɗoon waktu gooto ngam baaba makko heddinooma tawa maande alaa.

Sehil makko wi’i: «So tawnoo mi addanii ma oo daliilu gooto, mbele aɗa goonɗinayno mi?». Lina liɓi cinndel mum e yeeso mum. O naamnii mo ko faati e golle makko, sehil makko jaabii, o ruttaaki e naamnal ngal.

O ruttii galle. O fawi mboros makko sara taabal, o yaltini kaayitafee binnditagol mo o fuɗɗornoo janngirde ndee. E nder kaye waktuuji waktuuji ɗiɗi meereeji e subaka Alarba, o waawannoo timminde heen golle Alhamisa, kono ɗi feeñataa so a hollitii yontere ndee fof e natal gootal. O mawnini ñalawma oo, o yi’i waktuuji ɗiɗi tawa tiitoonde alaa. O nani coktirgal e damal. Gorko makko naamnii: «Mbele jaŋde fuɗɗiima?». O jaabii: «Yontere ndee ina tampini», o ruttini kollal yontere ndee fof, waktuuji ɗiɗi ɗii majji.

Tee «Duruufuuji am» wonaa konngol Lina tan.

A uddat deftere udditiinde e yeeso maa. A fellitat woto janngude jemma hannde. Daande ɗiɗi ɓennaani haa daliilu hebloroo: Nguleefi ina woodi, yontere ndee ina teddi, kadi jaŋngo waktu ina heƴi. Ngu ari ko hebloraa, hono no neɗɗo feewniri ɗum ko adii.

Hol heblunoo oo daliilu e ngol jaawgol?

Ko awooka jaawɗo hoɗɗo e hoore maa. Gollal makko ko waɗde ma a feeña hono laaɓɗo e yeeso hoore maa. O waylataa ko mbaɗ-ɗaa; o waylata ko daliilu mo kaalantaa hoore maa e ko mbaɗ-ɗaa. O haalirta ko daande maa aan tigi, a nanataa daliilu awooka, a nanat ko goonga.

Carol Tavris e Elliot Aronson ina sifoo oo awooka e «Mistakes Were Made (but Not by Me)»: En cikkat en nji’ii goonga e laaɓal, kono en nji’ata ɗum ko e bannge deeyinoowo en¹.

Kumpa Ka Haandaani Muñeede

So gollal maa luuriima e natal ngal jogi-ɗaa e hoore maa, kumpa nderleewka ina waɗa. A waawaa wuurde e maggal ko juuti. Annduɓe hakkille ina nodda ɗuum «luural ganndal hakkille»².

Hakkille maa ina waawi safrude ngoo kumpa e waylude natal ngal walla firtude gollal ngal, ngam ɗuum ɓuri yaawde e waylude gollal ngal e hoore mum. A accat dille ɓanndu lewru a wi’a: «Oo lewru ko keertinɗo, yontere garoore mi hebbintat». Natal ngal heddoo ina selli.

Leon Festinger e James Carlsmith naamniima tawtoraaɓe gollal juuɗe newiingal e nder waktu gooto. Caggal ɗuum ɓe naamniima woɓɓe e maɓɓe yo kaalan tawtortooɗo garoowo wonde golle ɗee ina mbelti, e njoɓdi dolaar gooto, e woɓɓe kadi fenaande wootere ndee e njoɓdi dolaar noogas³.

Kawtal ngal ko wonde ɓeen ɓami dolaar gooto ngoni ɓe ngasi e goonɗinde wonde golle ɗee ina mbelti tigi, ko ɓuri ɓeen ɓami dolaar noogas.

Mo ƴetti dolaar noogas heɓi daliilu yaasijo ngam fenaande mum: kaalis. Kono joom dolaar gooto heɓaani ɗum ina heƴi, o wayli firo mum gila e nder: Alaa e sago golle ɗee mbelti, so wonaa noon ko ngam ɗum kaal-mi ɗuum?

Daliilu Ɗaɓɓoowo Hoore Mum

So hakkille maa yiɗii battane teeltinaaɗe, o ɗaɓɓat daliilu deeyinoowo mo, o yejjita ko mettata mo. O tiiɗtina e goonɗinde ko o yiɗaa goonɗinde, o newoo e ko o yiɗi. Ɗuum ko «miijo duñoraango yiɗde»⁴.

Julia Galef ina nodda oo hakkille «hakkille soldaat»: omo reena nokku makko kala ko ɗum yoɓi. O yerondiri ɗum e «hakkille koohohoowo», mo sokla makko gooto tan woni yi’de karte hono no wayi, wonaa no o tijjori nde waya, hay so tawii battane ɗee ngarii ina mettini⁵.

Hade Daliilu Timmode

Nelaaɗo ﷺ yaltiino feewde Tabuk, Ka'b ibn Malik heddii. Ka'b ina haala wonde o wonaano ñalnde heen baasɗo walla pamaro kaalis; omo joginoono dabbaaji ɗiɗi. O yaltatnoo ngam heblanaade, caggal ɗuum o ruttoo tawa o waɗaani hay huunde, o wi’a e hoore makko: «Miɗo waawi ɗum». Konu nguu yalti, o wi’i o heblotooko caggal ñalawma gooto walla ɗiɗi o rewa e maɓɓe. Dagginal gootal ngal ruttii haa yaltugol ngol ɓurtii mo.

Nde o nani ruttoore Nelaaɗo ﷺ o fuɗɗii miijaade e daliilu, o naamnii yimɓe hakkillaaji e ɓesngu makko. Caggal ɗuum o tiiɗtini goonga. O ari, o siftini mbaawka makko e ŋarɗinde haala: «Mi rokkamaano jaawgol yewtere». Kono o jaɓi wonde alaa daliilu mo o joginoo e heddaade makko⁶.

Ko haani teskeede ko daartol ngol fuɗɗorii ko hade daliilu, e konngol mbaawka ngol rewaani e peewnital. E daartol Ka'b e hoore mum, wonaano waasde waawde tafde daliilu woni caɗeele ɗee. O waawannoo tafde ngal, caggal ɗuum o suɓii siforaade ko o waɗi.

Ɗoo daartol ngol fotti e yaɓɓere kuutorgal: Goongaaji arannde, caggal ɗuum firo. Daartol ngol ina jogii heddiiɓe ɓe ngartirten nde kaalaten ko faati e gartol.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Wonaa noon, neɗɗo ko kanko tigi woni ceedoowo e hoore mum, hay so tawii o addii daliilaaji makko ngam heɓanaade hoore makko. (Qiyaama: 14–15)⁷.

Konngol Ngol Timmungol

Sahaa e sahaa awooka o ina suɓoo e konnguɗi ko deeyinta mo. Aɗa waawi nannde konngol «Joom maa ko Joom ɓerɗe». Wonaa hadiis e ngol konngol. E nder hadiis laaɓɗo: «Alla ƴeewataa mbaadiiji mon walla jawle mon, kono O ƴeewata ko ɓerɗe mon e golle mon.» (Muslim 2564)⁸.

Ɓerɗe e golle wondude. Alaa sarɗi a nan-noo konngol lollungol ngol ngam teskaade laawol ngol: En resat feccere jaɓoore natal meeɗen, en njejjita feccere noddoore en e gollal. Naamnaade awooka fuɗɗortoo ko e ruttinde konngol ngol e timmal mum.

Naamnaade Awooka o

Awooka o riiwetaake, nde tawnoo ko feccere e no en miijortoo fof. Kono ina waawi noddeede sahaa e sahaa hono seedee ciimtoowo goongaaji, wonaa daraniiɗo tafoowo buulol ngam majji.

Konngol Dow Goongaaji Tati

Lina winndi e kaayitafee: «Duruufuuji am», e les maggol konnguɗi tati: «Golle, tampere, njilluuji». Caggal ɗuum o fawi diidol les «Duruufuuji am», hono no diidol ngol waylirta konngol ngol daliilu. O ruttii e kaye Alarba, o heɓi wonde o fuɗɗornoo golle Alhamisa ko caggal hiraande, e sahaa jaŋde ndee tigi. O siftori naamnal sehil makko, o yiɗi jaabaade wonde yontere makko ina seerti. O udditi ɓataake ɓooyɗo ummoraade e sehil makko ɗaɓɓoowo noddaango; konnguɗi joy tan ngoni heen, alaa waktu juutɗo. O yaltini kaayitafee goɗɗo. O winndi tiitoonde: «Ko waɗi», o winndaani diidol caggal maggol tawo. E nder cinndel, sara innde baaba makko, noddaango ɓurtungo gila e jemma binnditagol, o jaabaaki ngol tawo.

Lina winndi: «Jaŋde Alarba ɓurtii mi; mi fuɗɗorii golle Alhamisa e leerti». E les maggol: «Mi jooɗaaki e baaba am waktu Aset; mi accanaani ɗum nokku». O darii, caggal ɗuum o ɓeydi: «Mi haalanaani baaba am wonde mi winndiima».

Cinndel makko wullii e ɓataake golle, o ruttini kaayitafee oo e drower. Ñalnde Alarba garoowo o siftori jaŋde ndee caggal nde feccere mayre ɓenni. Oo sahaa o winndaani «Duruufuuji am». O siftorii ko ɓurti koo hono no wayi: feccere jaŋde, wonaa janngirde ndee fof. O uddi dosiye mo o gollotonoo, o udditi feccere heddiinde ndee. E subaka Alhamisa o ruttii e binnditagol jaŋde ndee, o winndi naamnal makko e daande deftere ndee.

Caggal balɗe ɗiɗi o noddi sehil makko. Mintiiji jeeɗiɗi. Sehil makko wi’i: «Mi sikkiino a yejjitii mi». Lina jaabii: «Miɗo wi’atnoo duruufuuji am e nokku haalde ko mbaɗ-mi». Ɓe ndeeƴi seeɗa, caggal ɗuum o naamnii mo ko waɗi e ñalawma makko.

O fawi cinndel, o winndi waktu noddaango ngoo sara goongaaji ɗii. Kono diidol baaba makko, o waɗaani heen hay huunde tawo.

Seedamgal Goongaawal

Hol konngol gootol renndinoowol daliilaaji maa fof, hono no «Duruufuuji am» waɗiri e Lina?

Daliilaaji ngaddantaa ma hay huunde.

Subaka Altine, yontere uddirde lewru fuɗɗorii e fedde golle Lina. O heɓi dow taabal makko koye dosiyeeji ɓurɗe toowde e nder feccere ndee, o fawi mboros makko e leydi, o udditi dosiye aranndeejo o tawa omo darii haa jooni.