Agbejọ́rò tó Ń Gbé Orí Rẹ

Oṣù kan lẹ́yìn tí ó forúkọ sílẹ̀ fún ẹ̀kọ́ náà, Lina bẹ̀rẹ̀ sí í dín gbogbo ọ̀sẹ̀ rẹ̀ sínú ọ̀rọ̀ kan ṣoṣo, títí ọ̀rẹ́ rẹ̀ fi bi í ní ìbéèrè kan tí kò rí ọ̀rọ̀ fún.

Wọ́n jókòó lórí tábìlì kékeré kan. Ọ̀rẹ́ rẹ̀ fi ago rẹ̀ padà sórí àwo, ó sì sọ pé: «Mo pè ọ́ fún ọjọ́ méjì». Lina sọ pé: «Àwọn ipò mi». Ó ṣí kàlẹ́ńdà láti fi iṣẹ́ ọjọ́ Ọjọ́bọ̀ hàn án, àti ìpàdé ẹ̀kọ́ ọjọ́ Ìrọ̀lẹ́ tí ó fò. Ìka rẹ̀ rìn lórí àpótí Satidé, kò sì ṣí i. Wákàtí kan wà fún bàbá rẹ̀ tí kò ní àmì.

Ọ̀rẹ́ rẹ̀ sọ pé: «Tí mo bá fún ọ ní àwáwí kan náà, ṣé wàá gbà á gbọ́?». Lina yí fóònù sí ojú rẹ̀ dòjúkọ. Ó bi ọ̀rẹ́ rẹ̀ nípa iṣẹ́ rẹ̀, ọ̀rẹ́ rẹ̀ sì dáhùn, kò sì padà sí ìbéèrè náà.

Ó padà sí ilé. Ó fi àpò rẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ tábìlì, ó sì mú ìwé ìforúkọsílẹ̀ tí ó ti bẹ̀rẹ̀ ẹ̀kọ́ náà pẹ̀lú jáde. Nínú kàlẹ́ńdà wákàtí méjì òfo wà ní òwúrọ̀ Ọjọ́rú, tí ì bá ti jẹ́ àkókò tó tó láti parí iṣẹ́ Ọjọ́bọ̀, ṣùgbọ́n wọn kò hàn nígbà tí ó bá fi gbogbo ọ̀sẹ̀ hàn lórí ojú kan. Ó sún ọjọ́ náà sún mọ́, ó sì rí wákàtí méjì tí kò ní àkọlé. Ó gbọ́ ìdún kọ́kọ́rọ́ nínú ilẹ̀kùn. Ọkọ rẹ̀ bi í pé: «Ṣé ẹ̀kọ́ ti bẹ̀rẹ̀?». Ó dáhùn pé: «Ọ̀sẹ̀ yìí le», ó sì tún fi gbogbo ọ̀sẹ̀ hàn, wákàtí méjèèjì sì pòórá.

«Àwọn ipò mi» kì í ṣe ọ̀rọ̀ Lina nìkan.

O tì ìwé tó ṣí sílẹ̀ níwájú rẹ pa. O pinnu láti má kẹ́kọ̀ọ́ lálẹ́ yìí. Ìṣẹ́jú méjì kò tíì kọjá tí àwáwí ti ṣetán: ooru ń mú, ọ̀sẹ̀ náà wúwo, ọ̀la sì tó ìgbà. Ó wá ṣetán, bí ẹnì kan ti ṣètò rẹ̀ tẹ́lẹ̀.

Ta ló ṣètò àwáwí yìí ní kíákíá bẹ́ẹ̀?

Agbejọ́rò tó mọ̀ṣẹ́ ni ó ń gbé orí rẹ. Iṣẹ́ rẹ̀ ni láti mú ọ dàbí aláìjẹ̀bi lójú ara rẹ. Kì í yí ohun tí o ṣe padà; ó ń yí ìdí tí o fi ń sọ fún ara rẹ nípa ohun tí o ṣe padà. Ó sì ń sọ̀rọ̀ pẹ̀lú ohùn tìrẹ, nítorí náà o kò gbọ́ ìjiyàn kankan, ṣùgbọ́n o gbọ́ òtítọ́.

Carol Tavris àti Elliot Aronson ṣàpèjúwe agbejọ́rò yìí nínú ìwé «Mistakes Were Made (but Not by Me)»: a rò pé a ń rí òtítọ́ kedere, nígbà tí a ń rí i láti igun kan tó ń tù wá nínú¹.

Ìdàrúdàpọ̀ Tí A Kò Lè Fara Dà

Nígbà tí ìṣe rẹ bá lòdì sí àwòrán rẹ nípa ara rẹ, ìdàrúdàpọ̀ inú yóò dìde. O kò lè gbé pẹ̀lú rẹ̀ fún ìgbà pípẹ́. Àwọn onímọ̀ ọkàn pe èyí ní «àìbáradọ́gba èrò inú»².

Ọpọlọ rẹ lè yanjú ìdàrúdàpọ̀ yìí nípa yíyí àwòrán náà padà tàbí ṣíṣàlàyé ìṣe náà, nítorí pé ó yára ju yíyí ìṣe pàápàá lọ. O fi eré ìdárayá sílẹ̀ fún oṣù kan, o sì sọ pé: «Oṣù yìí jẹ́ àkànṣe, ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀ n ó san án padà». Àwòrán náà wà ní ipò rẹ̀.

Leon Festinger àti James Carlsmith béèrè lọ́wọ́ àwọn olùkópa láti ṣe iṣẹ́ ọwọ́ tó máa ń ṣe ní wákàtí kan. Lẹ́yìn náà wọ́n sọ fún àwọn kan pé kí wọ́n sọ fún olùkópa tó tẹ̀lé pé iṣẹ́ náà dùn, fún dọ́là kan; àwọn mìíràn gba irọ́ kan náà fún dọ́là ogún³.

Ìyàlẹ́nu ni pé àwọn tó gba dọ́là kan ní ìkẹyìn gbà gbọ́ pé iṣẹ́ náà dùn gan-an, ju àwọn tó gba dọ́là ogún lọ.

Ẹni tó gba dọ́là ogún rí àwáwí láti òde fún irọ́ rẹ̀: owó. Ṣùgbọ́n ẹni tó gba dọ́là kan kò rí i pé ó tó, nítorí náà ó yí àlàyé rẹ̀ padà láti inú: gbọ́dọ̀ jẹ́ pé iṣẹ́ náà dùn, àbí kí ló dé tí mo fi sọ bẹ́ẹ̀?

Ẹ̀rí Tó Ń Wá Ara Rẹ̀

Nígbà tí ọpọlọ rẹ bá fẹ́ àbájáde kan tẹ́lẹ̀, ó máa ń wá ẹ̀rí tó ń tù ú nínú, ó sì máa ń fojú fo ohun tó ń yọ ọ́ lẹ́nu. Ó máa ń le koko láti fi ohun tí kò fẹ́ gbà gbọ́ hàn, ó sì máa ń rọra mú ohun tí ó fẹ́. Èyí ni «ìrònú tí ìfẹ́-ọkàn ń darí»⁴.

Julia Galef pe irú ọpọlọ yìí ní «ọkàn ọmọ-ogun»: ó ń dáàbò bo ipò rẹ̀ láìka iye owó tó lè náni sí. Ó fi wé «ọkàn alágbàtà», èyí tí ète rẹ̀ kan ṣoṣo ni láti rí maapu bí ó ṣe rí, kì í ṣe bí ó ṣe fẹ́ kí ó rí, kódà tí àbájáde rẹ̀ bá bani nínú jẹ́⁵.

Ṣáájú Kí Àwáwí Tó Parí

Wòlíì ﷺ jáde lọ sí Tabuk, Ka‘b ibn Mālik sì dúró sẹ́yìn. Ka‘b sọ pé òun kò jẹ́ aláìlera ní àkókò yẹn, bẹ́ẹ̀ ni kò jẹ́ aláìní owó; ó ní ràkúnmí méjì. Ó máa ń jáde lọ láti múra, lẹ́yìn náà a máa padà láìṣe nǹkan kan, á sì sọ fún ara rẹ̀ pé: «Mo lágbára láti ṣe é». Ogun náà jáde, ó sì sọ pé òun yóò múra lẹ́yìn ọjọ́ kan tàbí méjì, òun yóò sì darapọ̀ mọ́ wọn. Ìsúnsílẹ̀ kan náà tún padà wá títí ó fi pàdánù jíjáde náà.

Nígbà tí ó gbọ́ pé Wòlíì ﷺ ti padà dé, ó bẹ̀rẹ̀ sí í ronú nípa àwáwí, ó sì bá àwọn ọlọ́gbọ́n nínú ìdílé rẹ̀ bá. Lẹ́yìn náà ó pinnu láti sọ òtítọ́. Ó wá, ó sì mẹ́nu kan agbára rẹ̀ láti hun ọ̀rọ̀ dáradára: «Ṣùgbọ́n a ti fún mi ní ọgbọ́n ọ̀rọ̀». Ó jẹ́wọ́, sibẹ̀, pé òun kò ní àwáwí fún ìdúró sẹ́yìn rẹ̀⁶.

Ohun tó yani lẹ́nu ni pé ìtàn náà bẹ̀rẹ̀ kí àwáwí tó dé, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ agbára kan tí kò tẹ̀lé e pẹ̀lú ìmúrasílẹ̀. Nínú ìròyìn Ka‘b fúnra rẹ̀, àìlágbára láti hun àròyé kì í ṣe ìṣòro. Ó lè hun ún, lẹ́yìn náà ó yan láti ṣàpèjúwe ohun tó ṣe.

Ibí yìí ni ìtàn ti pàdé ìgbésẹ̀ ohun-èlò náà: àwọn òótọ́ kọ́kọ́, lẹ́yìn náà àlàyé. Ìtàn náà ní ìyókù tí a ó padà sí nígbà tí a bá sọ̀rọ̀ nípa ìpadàbọ̀.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Rárá, ènìyàn yóò jẹ́ ẹlẹ́rìí lòdì sí ara rẹ̀. Kódà bí ó bá gbé àwáwí rẹ̀ kalẹ̀. (Al-Qiyāmah: 14–15)⁷.

Gbólóhùn Kíkún

Nígbà mìíràn agbejọ́rò a máa yan ọ̀rọ̀ tó máa tù ú nínú. O lè gbọ́ gbólóhùn kan pé: «Olúwa rẹ ni Olúwa àwọn ọkàn». Kì í ṣe hadith pẹ̀lú ọ̀rọ̀ yìí. Nínú hadith tó ṣe é gbẹ́kẹ̀lé: «Dájúdájú Allāhu kì í wo ìrísí yín tàbí ọrọ̀ yín, ṣùgbọ́n ó ń wo ọkàn yín àti iṣẹ́ yín» (Muslim 2564)⁸.

Ọkàn àti iṣẹ́ pọ̀. Kò ṣe dandan kí o ti gbọ́ gbólóhùn tó gbajúmọ̀ náà kí o tó lè kíyèsí ọ̀nà náà: a máa ń pa apá kan tó bá àwòrán wa mu mọ́, a sì máa ń gbàgbé apá tó ń pè wá sí ìṣe. Ìbéèrè agbejọ́rò bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àtúnsọ gbólóhùn kíkún.

Ìbéèrè Agbejọ́rò

A kò lé agbejọ́rò jáde, nítorí ó jẹ́ apá kan ọ̀nà tí gbogbo wa fi ń ronú. Ṣùgbọ́n nígbà mìíràn a lè pè é gẹ́gẹ́ bí ẹlẹ́rìí tó ń ṣàpèjúwe àwọn òótọ́, kì í ṣe agbẹjọ́rò tó ń hun ìbòjú fún wọn.

Ọ̀rọ̀ Kan Lórí Òótọ́ Mẹ́ta

Lina kọ sórí ìwé kan: «Àwọn ipò mi», àti ní ìsàlẹ̀ rẹ̀ ọ̀rọ̀ mẹ́ta: «iṣẹ́, àárẹ̀, ìrìn-àjò». Lẹ́yìn náà ó fa ìlà lábẹ́ «Àwọn ipò mi», bí ẹni pé ìlà náà yóò yí ọ̀rọ̀ náà padà di ẹ̀rí. Ó padà sí kàlẹ́ńdà Ọjọ́rú, ó sì rí i pé òun ti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ Ọjọ́bọ̀ lẹ́yìn oúnjẹ alẹ́, ní àkókò ẹ̀kọ́ kan náà. Ó rántí ìbéèrè ọ̀rẹ́ rẹ̀, ó sì fẹ́ dáhùn pé ọ̀sẹ̀ òun yàtọ̀. Ó ṣí ìfiranṣẹ́ àtijọ́ láti ọ̀dọ̀ ọ̀rẹ́ rẹ̀ tó béèrè ìpè kan; ọ̀rọ̀ márùn-ún nìkan ni ó ní, kò sì ní àkókò gígùn. Ó mú ìwé mìíràn jáde. Ó kọ àkọlé kan: «Ohun tó ṣẹlẹ̀», kò sì kọ ìlà kan lẹ́yìn rẹ̀. Lórí fóònù, lẹ́gbẹ̀ẹ́ orúkọ bàbá rẹ̀, ìpè tí kò dáhùn wà láti alẹ́ ìforúkọsílẹ̀, tí kò ì tíì dáhùn rẹ̀.

Lina kọ pé: «Mo pàdánù ẹ̀kọ́ Ọjọ́rú; mo bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ Ọjọ́bọ̀ pẹ́». Lábẹ́ rẹ̀: «Èmi kò jókòó lọ́dọ̀ bàbá mi fún wákàtí Satidé; n kò fi àyè kan sílẹ̀ fún un». Ó dá duro, lẹ́yìn náà ó fi kún un pé: «N kò sọ fún bàbá mi pé mo forúkọ sílẹ̀».

Fóònù rẹ̀ dún pẹ̀lú ìfiranṣẹ́ iṣẹ́, ó sì fi ìwé padà sínú dírà. Ọjọ́rú tó tẹ̀lé e, ó rántí ẹ̀kọ́ náà lẹ́yìn tí ìdajì rẹ̀ ti kọjá. Ní àkókò yìí kò kọ «àwọn ipò mi». Ó ṣàpèjúwe ohun tó ṣẹlẹ̀ bí ó ti rí: ìdajì ẹ̀kọ́, kì í ṣe gbogbo ẹ̀kọ́ náà. Ó ti fèrèsé iṣẹ́ tó ń ṣe pa, ó sì ṣí ìdajì tó kù. Ní òwúrọ̀ Ọjọ́bọ̀ ó padà sí gbígbọ́ ẹ̀kọ́ náà, ó sì kọ ìbéèrè rẹ̀ sí ìhà ojú-ìwé.

Lẹ́yìn ọjọ́ méjì ó pe ọ̀rẹ́ rẹ̀. Ìṣẹ́jú méje. Ọ̀rẹ́ rẹ̀ sọ pé: «Mo rò pé o ti gbàgbé mi». Lina dáhùn pé: «Mò ń sọ ipò mi dípò kí n sọ ohun tí mo ṣe». Wọ́n dákẹ́ fún ìṣẹ́jú kan, lẹ́yìn náà ó bi í nípa ohun tó ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ rẹ̀.

Ó gbé fóònù sílẹ̀, ó sì kọ àkókò ìpè náà sí ẹ̀gbẹ́ àwọn òótọ́. Ṣùgbọ́n ìlà bàbá rẹ̀, kò tíì ṣe nǹkan kan fún un.

Ẹ̀rí Òótọ́

Ọ̀rọ̀ kan wo ni ó ṣe àkópọ̀ gbogbo àwáwí rẹ, bí «Àwọn ipò mi» ṣe ń ṣe fún Lina?

Àwáwí kì í mú ọ dé ibikíbi.

Ní òwúrọ̀ Ọjọ́ Ajé, ọ̀sẹ̀ ìparí oṣù bẹ̀rẹ̀ ní ilé-iṣẹ́ Lina. Ó rí òkìtì fáìlì tó ga jùlọ ní ẹ̀ka rẹ̀ lórí tábìlì rẹ̀, ó gbé àpò rẹ̀ sí ilẹ̀, ó sì ṣí fáìlì àkọ́kọ́ nígbà tí ó dúró.