توهان جي مٿي ۾ رهندڙ وڪيل

ڪورس ۾ داخلا وٺڻ جي هڪ مهيني کان پوءِ، لينا پنهنجي سڄي هفتي جو خلاصو رڳو هڪ لفظ ۾ ڪرڻ لڳي هئي، جيستائين سندس ساهيڙيءَ کانئس اهڙو سوال پڇيو جنهن لاءِ وٽس ڪو لفظ نه بچيو هو.

ٻئي هڪ ننڍڙي ميز وٽ ويٺيون. سندس ساهيڙيءَ پنهنجو پيالو طشتريءَ تي رکيو ۽ چيائين: «مون توکي ٻه ڏينهن فون ڪيو». لينا چيو: «منهنجا حالات». هن ڪئلينڊر کوليو ته جيئن کيس خميس جو ڪم ڏيکاري، ۽ اربع واري سبق جو وقت جيڪو کانئس رهجي ويو هو. سندس آڱر ڇنڇر واري خاني تان گذري، پر هن ان کي کوليائين نه. اتي سندس پيءُ لاءِ هڪ ڪلاڪ بنا ڪنهن نشان جي لکيل هو.

سندس ساهيڙيءَ چيو: «جيڪڏهن مان توکي ساڳيو بهانو پيش ڪريان ها، ته ڇا تون ان کي مڃين ها؟». لينا پنهنجو فون اونڌو ڪري رکي ڇڏيو. هن ساهيڙيءَ کان سندس ڪم بابت پڇيو، ساهيڙيءَ جواب ڏنو ۽ ٻيهر ان سوال ڏانهن نه موٽي.

هوءَ گهر موٽي آئي. پنهنجو ٿيلهو ميز وٽ رکيائين ۽ داخلا وارو ڪاغذ ڪڍيائين جنهن سان ڪورس شروع ڪيو هئائين. ڪئلينڊر ۾ اربع جي صبح جو ٻه خالي ڪلاڪ هئا، جن ۾ خميس وارو ڪم ڪري سگهجي پيو، پر جڏهن سڄو هفتو هڪ ئي نظر ۾ ڏٺو وڃي ته اهي نظر نه پئي آيا. هن ان ڏينهن کي زوم ڪري ڏٺو، ته کيس بغير ڪنهن ليبل جا ٻه ڪلاڪ نظر آيا. دروازي ۾ چاٻيءَ جو آواز ٻڌائين. سندس مڙس پڇيو: «ڇا سبق شروع ٿي ويو؟». هن جواب ڏنو: «هفتو ڏاڍو ٿڪائيندڙ هو»، ۽ وري پورو هفتو اسڪرين تي آندائين، جنهن سان اهي ٻه ڪلاڪ غائب ٿي ويا.

۽ «منهنجا حالات» رڳو لينا جو ئي جملو ناهي.

توهان سامهون کليل ڪتاب بند ڪريو ٿا. فيصلو ڪريو ٿا ته اڄ رات پڙهائي ناهي ڪرڻي. ٻه سيڪنڊ به نٿا گذرن ته بهانو تيار ٿي وڃي ٿو: موسم گرم آهي، هفتو ڳرو گذريو آهي، ۽ سڀاڻي ڪافي وقت هوندو. اهو ائين تيار ٿي اچي ٿو ڄڻ ڪنهن ان کي اڳواٽ تيار ڪري رکيو هجي.

هي بهانو ايتري تيزيءَ سان ڪنهن تيار ڪيو؟

اهو توهان جي مٿي ۾ رهندڙ هڪ هوشار وڪيل آهي. ان جو ڪم توهان کي توهان جي پنهنجي سامهون بي ڏوهي ثابت ڪرڻ آهي. هو توهان جي ڪيل عمل کي نٿو بدلي؛ بلڪ اهو سبب بدلائي ڇڏي ٿو جيڪو توهان پاڻ کي ان عمل بابت ٻڌايو ٿا. ۽ هو توهان جي پنهنجي ئي آواز ۾ ڳالهائي ٿو، جنهن ڪري توهان کي ڪا وڪالت ٻڌڻ ۾ نٿي اچي، بلڪ سچ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو.

ڪيرول ٽاورس ۽ ايليوٽ ايرونسن پنهنجي ڪتاب «غلطيون ٿيون، پر منهنجي ڪري نه» ۾ هن وڪيل کي بيان ڪن ٿا: اسان سمجهون ٿا ته اسان سچ کي چٽائيءَ سان ڏسي رهيا آهيون، جڏهن ته اسان ان کي رڳو ان زاويي کان ڏسون ٿا جيڪو اسان کي سڪون پهچائي ٿو¹.

اهو دٻاءُ جيڪو برداشت نٿو ٿئي

جڏهن توهان جو عمل پنهنجي بابت توهان جي تصور سان ٽڪرائجي ٿو، ته اندران هڪ ڇڪتاڻ پيدا ٿئي ٿي. توهان ان سان گڏ گهڻو وقت گذاري نٿا سگهو. نفسيات جا ماهر هن کي «ذهني اڻبڻت» سڏين ٿا².

توهان جو ذهن پنهنجي تصوير کي بدلائي يا عمل جي نئين تشريح ڪري ان ڇڪتاڻ کي حل ڪري سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ائين ڪرڻ عمل کي بدلائڻ کان وڌيڪ تيز آهي. توهان هڪ مهينو ورزش ڇڏي ڏيو ٿا ۽ چئو ٿا: «هي مهينو معمولي حالتن کان مختلف هو، ايندڙ هفتي مان کوٽ پوري ڪندس». اهڙيءَ طرح توهان جي نظرن ۾ توهان جو تصور برقرار رهي ٿو.

ليون فيسٽنگر ۽ جيمس ڪارلسمٿ شرڪت ڪندڙن کي هڪ ڪلاڪ تائين هٿ جو بور ڪندڙ ڪم ڪرڻ لاءِ چيو. پوءِ انهن مان ڪجهه کي هڪ ڊالر بدلي ايندڙ شرڪت ڪندڙ کي اهو ڪوڙ ڳالهائڻ لاءِ چيو ته ڪم دلچسپ هو، جڏهن ته ٻين کي ويهه ڊالر ڏئي ساڳيو ڪوڙ ڳالهائڻ لاءِ چيو ويو³.

حيرت انگيز ڳالهه اها هئي ته جن هڪ ڊالر ورتو هو، اهي ئي آخرڪار سچ پچ مڃڻ لڳا ته ڪم واقعي دلچسپ هو، انهن جي ڀيٽ ۾ جن ويهه ڊالر ورتا هئا.

جن ويهه ڊالر ورتا، انهن وٽ پنهنجي ڪوڙ جو هڪ ٻاهريون جواز موجود هو: پئسو. پر هڪ ڊالر وٺندڙ کي اهو ڪافي نه لڳو، تنهنڪري هن اندران پنهنجي تشريح بدلائي ڇڏي: ڪم ضرور مزيدار رهيو هوندو، نه ته مون ائين ڇو چيو؟

اهو ثبوت جيڪو پنهنجي ڳولا ۾ آهي

جڏهن توهان جو ذهن اڳواٽ ڪو نتيجو چاهي ٿو، ته هو اهڙو ثبوت ڳولي ٿو جيڪو کيس راحت ڏئي، ۽ ان ڳالهه کي نظرانداز ڪري ڇڏي ٿو جيڪا کيس پريشان ڪري. جنهن ڳالهه تي يقين ڪرڻ نٿو چاهي ان لاءِ سخت دليل گهري ٿو، ۽ جنهن کي چاهي ٿو ان تي آسانيءَ سان مطمئن ٿي وڃي ٿو. هي «خواهش تي ٻڌل سوچ» آهي⁴.

جوليا گاليف هن ذهن کي «سپاهيءَ واري ذهنيت» سڏي ٿي: هو هر حال ۾ پنهنجي مورچي جو دفاع ڪري ٿو. ۽ هوءَ ان جي ڀيٽ «ڳولا ڪندڙ جي ذهنيت» سان ڪري ٿي، جنهن جو واحد مقصد نقشي کي ان جي اصلي صورت ۾ ڏسڻ هوندو آهي جيئن اهو آهي، نه جيئن هو چاهي ٿو، توڻي جو نتيجو بي چين ڪندڙ ئي ڇو نه هجي⁵.

ان کان اڳ جو بهانو پورو ٿئي

نبي ﷺ تبوڪ ڏانهن روانو ٿيو، ۽ ڪعب بن مالڪ پٺتي رهجي ويو. ڪعب بيان ڪري ٿو ته ان ڏينهن هو نه ڪمزور هو ۽ نه ئي کيس پئسن جي ڪمي هئي؛ وٽس ٻه سواريون هيون. هو تياري ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪرندو هو، پوءِ واپس موٽي ايندو هو ۽ ڪجهه به نه ڪندو هو، ۽ دل ۾ چوندو هو: «مان ان جي سگهه رکان ٿو». لشڪر روانو ٿي ويو، ته هن چيو ته هو هڪ يا ٻن ڏينهن ۾ تياري ڪري ساڻن وڃي ملندو. ساڳي ٽال مٽول ورجائجندي رهي جيستائين روانگي سندس هٿان نڪري وئي.

۽ جڏهن کيس نبي ﷺ جي واپسيءَ جي خبر پئي، ته هن ڪو بهانو ڳولڻ شروع ڪيو، ۽ پنهنجي گهر ڀاتين مان راءِ رکندڙ ماڻهن کان صلاح ورتائين. پوءِ هن سچ ڳالهائڻ جو پڪو پهه ڪيو. هو حاضر ٿيو، ۽ پنهنجي ڳالهائڻ جي سگهه جو ذڪر ڪيائين: «مون کي ته گفتگوءَ جي وڏي سگهه ڏني وئي آهي». پر هن اعتراف ڪيو ته پٺتي رهجي وڃڻ جو وٽس ڪو به بهانو نه هو⁶.

ڌيان طلب ڳالهه اها آهي ته اها ڪهاڻي بهاني کان اڳ شروع ٿئي ٿي، سگهه جي اهڙي جملي سان جنهن پٺيان ڪا تياري ناهي. ۽ خود ڪعب جي پنهنجي روايت ۾، دليل گهڙڻ جي ناتواني ڪو مسئلو نه هئي. هو دليل ٺاهي سگهيو پئي، پر هن پنهنجي ڪيل عمل جي اصلي حقيقت بيان ڪرڻ کي چونڊيو.

هتي اها ڪهاڻي اوزار واري مرحلي سان ملي ٿي: پهريان حقيقتون، پوءِ ان جي تشريح. ۽ ان ڪهاڻيءَ جو باقي حصو به آهي جنهن ڏانهن اسان ان وقت موٽنداسين جڏهن اسان واپسيءَ بابت ڳالهائينداسين.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ بلڪ ماڻھو پنھنجي لاءِ (پاڻ) ھڪ حُجت آھي، توڻيڪ پنھنجا بھانا پيش پيو ڪري. (القيامة: 14–15)⁷.

پورو جملو

۽ ڪڏهن ڪڏهن وڪيل پنهنجي پسند جا لفظ چونڊيندو آهي جيڪي کيس آرام ڏين. ٿي سگهي ٿو توهان هي جملو ٻڌو هجي: «رب رڳو دلين کي ڏسي ٿو». هنن لفظن سان ڪا حديث موجود ناهي. جڏهن ته صحيح حديث ۾ آهي: «بيشڪ الله توهان جي صورتن ۽ توهان جي مالن ڏانهن نٿو ڏسي، پر هو توهان جي دلين ۽ توهان جي عملن ڏانهن ڏسي ٿو.» (مسلم 2564)⁸.

دلون ۽ عمل ٻئي گڏ. اها ڳالهه سمجهڻ لاءِ ضروري ناهي ته توهان اهو عام مشهور جملو ٻڌو هجي: اسان اهو حصو ياد رکون ٿا جيڪو اسان جي تصوير سان ٺهڪي اچي، ۽ اهو حصو وساري ويهون ٿا جيڪو اسان کي عمل جي دعوت ڏئي ٿو. وڪيل کان پڇا ڳاڇا پوري جملي کي واپس آڻڻ سان شروع ٿئي ٿي.

وڪيل کان پڇا ڳاڇا

وڪيل کي ڪڍي نٿو سگهجي، ڇاڪاڻ ته هو اسان سڀني جي سوچڻ جي طريقي جو هڪ حصو آهي. پر ڪڏهن ڪڏهن کيس شاهد طور سڏي سگهجي ٿو جيڪو حقيقتون بيان ڪري، نه ڪي اهڙو وڪيل جيڪو انهن لاءِ پردا گهڙي.

ٽن حقيقتن مٿان هڪ لفظ

لينا هڪ ڪاغذ تي لکيو: «منهنجا حالات»، ۽ ان جي هيٺان ٽي لفظ: «ڪم، ٿڪاوٽ، ڪم ڪار». پوءِ هن «منهنجا حالات» جي هيٺان ليڪ ڇڪي، ڄڻ اها ليڪ ان لفظ کي هڪ دليل ۾ بدلائي ڇڏيندي. هوءَ اربع واري ڪئلينڊر ڏانهن موٽي آئي، ته ڏٺائين ته هن خميس وارو ڪم مانيءَ کان پوءِ، ٺيڪ سبق واري وقت تي ئي شروع ڪيو هو. کيس پنهنجي ساهيڙيءَ جو سوال ياد آيو، ۽ هوءَ جواب ڏيڻ چاهيندي هئي ته سندس هفتو ٻين کان مختلف هو. هن پنهنجي ساهيڙيءَ جو هڪ پراڻو پيغام کوليو جنهن ۾ هن فون ڪرڻ لاءِ چيو هو؛ ان ۾ رڳو پنج لفظ هئا، ڪا ڊگهي ڳالهه ٻولهه نه گهريل هئي. هن هڪ ٻيو ڪاغذ ڪڍيو. ان تي عنوان لکيائين: «ڇا ٿيو هو»، ۽ ان جي پٺيان اڃا ڪا سٽ نه لکيائين. ۽ فون ۾، سندس پيءُ جي نالي ڀرسان، داخلا واري رات جي هڪ مسڊ ڪال هئي، جنهن جو هن اڃا ڪو جواب نه ڏنو هو.

لينا لکيو: «اربع وارو سبق مون کان رهجي ويو؛ خميس جو ڪم مون دير سان شروع ڪيو». ۽ ان جي هيٺان: «ڇنڇر واري هڪ ڪلاڪ مان پنهنجي پيءُ وٽ نه ويس؛ ان لاءِ مون جاءِ ئي نه ڇڏي هئي». هوءَ رڪجي وئي، پوءِ وڌيڪ لکيائين: «مون پنهنجي پيءُ کي اڃا تائين نه ٻڌايو آهي ته مون داخلا ورتي آهي».

ڪم جي ميسيج سان سندس فون وڳو، تنهنڪري هن اهو ڪاغذ موٽائي دراز ۾ رکي ڇڏيو. ايندڙ اربع تي، اڌ سبق گذرڻ کان پوءِ کيس ياد آيو. هن ڀيري هن «منهنجا حالات» نه لکيو. جيڪو حصو رهجي ويو هو ان کي جيئن هو تيئن بيان ڪيائين: اڌ سبق، نه ڪي پورو ڪورس. هن اها فائل بند ڪئي جنهن تي هوءَ ڪم ڪري رهي هئي، ۽ باقي اڌ حصو کوليائين. خميس جي صبح جو هوءَ سبق جي رڪارڊنگ ڏانهن موٽي آئي، ۽ پنهنجو سوال رجسٽر جي حاشيي ۾ لکيائين.

ٻن ڏينهن کان پوءِ هن پنهنجي ساهيڙيءَ کي فون ڪيو. ست منٽ. ساهيڙيءَ چيو: «مون ڀانيو ته تو مون کي وساري ڇڏيو آهي». لينا جواب ڏنو: «مان پنهنجي ڪيل عمل کي ٻڌائڻ بدران رڳو منهنجا حالات چوندي رهيس». اهي هڪ پل لاءِ خاموش ٿي ويون، پوءِ هن ساهيڙيءَ کان پڇيو ته سندس ڏينهن ڪيئن گذريو.

هن فون رکي ڇڏيو، ۽ ڪال جو وقت حقيقتن جي ڀرسان لکي ڇڏيائين. پر سندس پيءُ واري سٽ، ان لاءِ هن اڃا تائين ڪجهه نه ڪيو هو.

هڪ سچي شاهدي

اهو هڪڙو لفظ ڪهڙو آهي جيڪو توهان جي سڀني بهانن جو خلاصو پيش ڪري ٿو، جيئن لينا وٽ «منهنجا حالات» هو؟

بهانا توهان کي ڪيڏانهن به نٿا پهچائين.

سومر جي صبح جو، لينا جي ڪمپنيءَ ۾ مهيني جي اختتام وارو هفتو شروع ٿيو. هن پنهنجي ميز تي شعبي جي فائلن جو سڀ کان وڏو ڍير ڏٺو، تنهنڪري هن پنهنجو ٿيلهو فرش تي رکيو، ۽ اڃا بيٺي ئي هئي جو پهرين فائل کولي ورتائين.