तुमच्या डोक्यात राहणारा वकील

कोर्सला नाव नोंदवल्यानंतर महिनाभरात लीना आपला अख्खा आठवडा एका शब्दात सांगू लागली होती. मग तिच्या मैत्रिणीने तिला असा प्रश्न विचारला की त्यासाठी तिला शब्दच सापडला नाही.

त्या दोघी एका छोट्या टेबलाशी बसल्या होत्या. मैत्रिणीने कप पुन्हा बशीत ठेवला आणि म्हटले: “दोन दिवस तुला फोन केला.” लीना म्हणाली: “परिस्थिती.” तिने गुरुवारचे काम आणि बुधवारी चुकलेला वर्ग दाखवण्यासाठी कॅलेंडर उघडले. तिचे बोट शनिवारच्या चौकोनावरून गेले. तिने तो उघडला नाही. वडिलांसाठी ठेवलेला एक तास तिथे खूण न करता पडून होता.

मैत्रीण म्हणाली: “मी तुला हीच सबब सांगितली असती तर तू विश्वास ठेवला असतास?” लीनाने फोन उलटा ठेवला. तिने मैत्रिणीच्या कामाबद्दल विचारले. मैत्रिणीने उत्तर दिले. ती पुन्हा त्या प्रश्नाकडे वळली नाही.

ती घरी परतली. तिने टेबलाजवळ बॅग ठेवली आणि कोर्स सुरू करताना भरलेला नोंदणीचा कागद बाहेर काढला. कॅलेंडरमध्ये बुधवार सकाळचे दोन तास मोकळे होते. त्यात गुरुवारचे काम करता आले असते. पण सगळा आठवडा एकाच दृश्यात दाखवला की ते दिसत नव्हते. तिने त्या दिवसाचे दृश्य मोठे केले. कोणतेही नाव नसलेले दोन तास दिसले. दारात किल्लीचा आवाज आला. नवऱ्याने विचारले: “वर्ग सुरू झाला का?” ती म्हणाली: “आठवडा खूप दमवणारा होता.” तिने पुन्हा सगळा आठवडा दाखवला. ते दोन तास दिसेनासे झाले.

“परिस्थिती” हा शब्द फक्त लीनाचाच नाही.

समोर उघडलेले पुस्तक तुम्ही बंद करता. आज रात्री अभ्यास करायचा नाही, असे ठरवता. दोन सेकंदही झालेले नसतात आणि सबब तयार होते: उकडते आहे, आठवडा जड गेला, उद्या पुरेसा वेळ आहे. सबब आयती येते. जणू कुणीतरी आधीच तयार करून ठेवली होती.

इतक्या पटकन ही सबब कोणी तयार केली?

तुमच्या डोक्यात राहणारा तो कुशल वकील. तुमच्याच नजरेत तुम्हाला निर्दोष ठरवणे हे त्याचे काम. तुम्ही केलेली कृती तो बदलत नाही. त्या कृतीचे तुम्ही स्वतःला सांगता ते कारण तो बदलतो. आणि तो तुमच्याच आवाजात बोलतो. त्यामुळे तुम्हाला युक्तिवाद ऐकू येत नाही. सत्य ऐकू येते.

कॅरोल टॅव्हरिस आणि एलियट अॅरनसन “Mistakes Were Made (but Not by Me)” या पुस्तकात या वकिलाचे वर्णन करतात: आपण सत्य स्पष्ट पाहतो असे आपल्याला वाटते. पण ते आपण स्वतःला दिलासा देणाऱ्या कोनातून पाहतो¹.

सहन न होणारा ताण

तुमची कृती स्वतःबद्दलच्या तुमच्या प्रतिमेशी विसंगत असते तेव्हा आत ताण निर्माण होतो. तो घेऊन तुम्हाला फार काळ जगता येत नाही. मानसशास्त्रज्ञ याला “बोधात्मक विसंगती” म्हणतात².

तुमचे मन प्रतिमा बदलून किंवा कृतीचा वेगळा अर्थ लावून हा ताण दूर करू शकते. कृती बदलण्यापेक्षा ते लवकर होते. तुम्ही महिनाभर व्यायाम सोडता आणि म्हणता: “हा महिना वेगळाच आहे. पुढच्या आठवड्यात भरून काढेन.” प्रतिमा सुरक्षित राहते.

लिऑन फेस्टिंगर आणि जेम्स कार्लस्मिथ यांनी सहभागींना तासभर कंटाळवाणे हाताचे काम करायला सांगितले. मग काहींना एक डॉलर देऊन पुढच्या सहभागीला ते काम मजेदार असल्याचे सांगायला लावले. इतरांना तेच खोटे बोलण्यासाठी वीस डॉलर दिले³.

आश्चर्य असे की एक डॉलर घेणाऱ्यांना शेवटी खरोखरच ते काम मजेदार वाटू लागले. वीस डॉलर घेणाऱ्यांपेक्षा जास्त.

वीस डॉलर घेणाऱ्याला खोटे बोलण्यासाठी बाहेरचे कारण मिळाले: पैसा. एक डॉलर घेणाऱ्याला ते पुरेसे वाटले नाही. त्यामुळे त्याने आतून अर्थ बदलला: काम मजेदार असलेच पाहिजे. नाहीतर मी तसे का म्हणालो?

स्वतःला शोधणारा पुरावा

तुमच्या मनाला आधीच ठरवलेला निष्कर्ष हवा असतो तेव्हा ते दिलासा देणारा पुरावा शोधते. अस्वस्थ करणाऱ्या पुराव्याकडे दुर्लक्ष करते. जे मान्य करायचे नसते त्यासाठी कडक पुरावा मागते. जे हवे असते त्याबाबत सैल निकष लावते. हे “इच्छेने प्रेरित विचार करणे”⁴.

ज्युलिया गॅलेफ या मनाला “सैनिकाची मनोवृत्ती” म्हणतात. कोणतीही किंमत मोजून ती स्वतःच्या ठाण्याचे रक्षण करते. त्याच्या विरुद्ध आहे “शोधकाची मनोवृत्ती”. तिला नकाशा जसा आहे तसाच पाहायचा असतो. तो कसा असावा असे वाटते तसा नाही. निष्कर्ष अस्वस्थ करणारा असला तरी⁵.

सबब पूर्ण होण्याआधी

प्रेषित ﷺ तबूककडे गेले. काब इब्न मलिक मागे राहिले. काब सांगतात की त्या वेळी ते दुर्बळ नव्हते, त्यांच्याकडे पैशाची कमतरताही नव्हती. त्यांच्याकडे प्रवासासाठी दोन सवार जनावरे होती. तयारी करायला बाहेर पडत. काहीही न करता परत येत. स्वतःशी म्हणत: “मी ते करू शकतो.” सैन्य निघाले. त्यांनी म्हटले, एक-दोन दिवसांत तयारी करून त्यांना गाठेन. पुन्हा तेच पुढे ढकलणे सुरू राहिले. शेवटी निघायचेच राहून गेले.

प्रेषित ﷺ परत येत असल्याची बातमी कळल्यावर ते सबबीचा विचार करू लागले. घरातल्या सुज्ञ लोकांचा सल्ला घेतला. मग खरे सांगण्याचा निश्चय केला. ते आले. आपल्याला सफाईने बोलता येते हे सांगितले: “मला युक्तिवाद करण्याची कला लाभली आहे.” पण मागे राहण्यासाठी आपल्याकडे कोणतीही सबब नव्हती, हे त्यांनी कबूल केले⁶.

लक्ष वेधून घेणारी गोष्ट अशी की कथा सबबीच्या आधी सुरू होते. “मी करू शकतो” असे म्हटले जाते, पण त्यानंतर तयारी होत नाही. काब यांच्या स्वतःच्या कथनातही युक्तिवाद रचता न येणे ही अडचण नव्हती. ते रचू शकत होते. तरी त्यांनी आपण काय केले ते सांगणे निवडले.

इथे कथा साधनाच्या एका पावलाशी जुळते: आधी वस्तुस्थिती, मग तिचा अर्थ. या कथेचा पुढचा भाग आहे. परत येण्याबद्दल बोलताना आपण त्याकडे वळू.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ किंबहुना मनुष्य स्वतःच स्वतःवर प्रमाण आहे. मग तो कितीही सबबी सादर करीत असला तरी. (अल-कियामह: 14–15)⁷.

पूर्ण वाक्य

कधी वकील बोलण्यातला दिलासा देणारा भाग निवडतो. “तुझा पालनकर्ता अंतःकरणांचा पालनकर्ता आहे” हे वाक्य तुम्ही ऐकले असेल. हे शब्द असलेली हदीस नाही. प्रमाणित हदीसमध्ये म्हटले आहे: “अल्लाह तुमची रूपे आणि संपत्ती पाहत नाही. तो तुमची अंतःकरणे आणि कृती पाहतो.” (मुस्लिम 2564)⁸.

अंतःकरणे आणि कृती, दोन्ही एकत्र. ही पद्धत ओळखण्यासाठी ते प्रचलित वाक्य तुम्ही ऐकलेले असण्याची गरज नाही. आपल्या प्रतिमेशी जुळणारा भाग आपण लक्षात ठेवतो. कृती करायला सांगणारा भाग विसरतो. वकिलाची उलटतपासणी पूर्ण वाक्य पुन्हा सांगण्यापासून सुरू होते.

वकिलाची उलटतपासणी

वकिलाला हाकलून लावता येत नाही. तो आपल्या सगळ्यांच्या विचारपद्धतीचा भाग आहे. पण कधीकधी त्याला वस्तुस्थिती सांगणारा साक्षीदार म्हणून बोलावता येते. वस्तुस्थितीला झाकण्यासाठी कारणे रचणारा बचावकर्ता म्हणून नाही.

तीन घटनांवर एक शब्द

लीनाने कागदावर लिहिले: “परिस्थिती.” खाली तीन शब्द: “काम, थकवा, बाहेरची कामे.” मग “परिस्थिती”खाली रेघ ओढली. जणू रेघेमुळे शब्दाचे पुराव्यात रूपांतर होणार होते. ती बुधवारच्या कॅलेंडरकडे परतली. गुरुवारचे काम तिने रात्रीच्या जेवणानंतर, नेमके वर्गाच्या वेळी सुरू केले होते. मैत्रिणीचा प्रश्न आठवला. माझा आठवडा वेगळा होता, असे उत्तर द्यावेसे वाटले. फोनवर बोलण्याची विनंती करणारा मैत्रिणीचा जुना संदेश तिने उघडला. त्यात फक्त पाच शब्द होते. वेळखाऊ भेट नव्हती. तिने दुसरा कागद काढला. शीर्षक लिहिले: “काय घडले.” त्याखाली अद्याप एक ओळही लिहिली नाही. फोनमध्ये वडिलांच्या नावाशेजारी नोंदणीच्या रात्रीचा न उचललेला कॉल होता. तिने अजून त्यांना परत फोन केला नव्हता.

लीनाने लिहिले: “बुधवारचा वर्ग चुकला. गुरुवारचे काम उशिरा सुरू केले.” खाली: “शनिवारी बाबांजवळ तासभर बसले नाही. त्यासाठी जागाच ठेवली नाही.” ती थांबली. मग जोडले: “नाव नोंदवल्याचे बाबांना सांगितले नाही.”

कामाचा संदेश आल्याने फोन वाजला. तिने कागद पुन्हा खणात ठेवला. पुढच्या बुधवारी अर्धा वर्ग झाल्यानंतर तिला आठवले. यावेळी तिने “परिस्थिती” लिहिले नाही. जे चुकले ते तसेच सांगितले: अर्धा वर्ग. पूर्ण कोर्स नाही. काम करत असलेली फाइल बंद केली. उरलेला अर्धा वर्ग उघडला. गुरुवारी सकाळी पुन्हा वर्गाचे रेकॉर्डिंग पाहिले. वहीच्या समासात आपला प्रश्न लिहिला.

दोन दिवसांनी तिने मैत्रिणीला फोन केला. सात मिनिटे. मैत्रीण म्हणाली: “मला वाटले तू मला विसरलीस.” लीना म्हणाली: “मी काय केले ते सांगण्याऐवजी परिस्थिती म्हणत होते.” क्षणभर दोघी गप्प राहिल्या. मग तिने मैत्रिणीचा दिवस कसा गेला ते विचारले.

तिने फोन ठेवला. वस्तुस्थितीशेजारी फोनची वेळ लिहिली. वडिलांच्या ओळीसाठी मात्र अजून काहीच केले नव्हते.

प्रामाणिक साक्ष

लीनाच्या “परिस्थिती”सारखा तुमच्या सगळ्या सबबी एका शब्दात सांगणारा शब्द कोणता?

सबबी तुम्हाला कुठेच पोहोचवत नाहीत.

सोमवारी सकाळी लीनाच्या कंपनीत महिन्याचे हिशेब बंद करण्याचा आठवडा सुरू झाला. तिच्या टेबलावर विभागातला सर्वांत उंच फाइलांचा ढीग होता. तिने बॅग जमिनीवर ठेवली. उभी असतानाच पहिली फाइल उघडली.