Вакиле, ки дар сарат зиндагӣ мекунад — Истеъфо аз худ

Як моҳ пас аз сабти ном дар давра, Лина тамоми ҳафтаашро дар як калима хулоса мекард, то он ки дӯсташ аз ӯ саволе пурсид, ки барои он калимае наёфт.

Онҳо сари мизи хурде нишастанд. Дӯсташ пиёлаашро ба наълча баргардонд ва гуфт: «Ду рӯз ба ту занг задам». Лина гуфт: «Шароитам». Тақвимро боз кард, то кори панҷшанбе ва вақти дарси чоршанберо, ки аз даст дода буд, нишон диҳад. Ангушташ аз болои хонаи шанбе гузашт, вале онро боз накард. Он ҷо як соат барои падараш буд, ки бе аломат монда буд.

Дӯсташ гуфт: «Агар ман ҳамин узрро ба ту меовардам, оё бовар мекардӣ?». Лина телефонро ба рӯяш чаппа кард. Дар бораи кораш пурсид, дӯсташ ҷавоб дод ва дигар ба он савол барнагашт.

Ба хона баргашт. Ҷузвдонашро назди мизи корӣ гузошт ва варақаи сабти номро, ки бо он давраро оғоз карда буд, баровард. Дар тақвим субҳи чоршанбе ду соати холӣ буд, ки мешуд кори панҷшанберо дар онҳо анҷом диҳад, аммо вақте тамоми ҳафтаро дар як нигоҳ нишон медиҳӣ, онҳо намудор намешаванд. Рӯзро калон кард ва ду соати бе унвонро дид. Садои калидро дар дар шунид. Шавҳараш пурсид: «Оё дарс сар шуд?». Ҷавоб дод: «Ҳафта хастакунанда буд», ва тамоми ҳафтаро боз намоиш дод, ва он ду соат ғайб зад.

Ва «шароитам» танҳо калимаи Лина нест.

Китоби кушодаи пешатро мебандӣ. Қарор медиҳӣ, ки имшаб дарс нахонӣ. Ду сония нагузашта, узр омода мешавад: ҳаво гарм аст, ҳафта сангин буд, ва фардо вақти кофист. Он омода омад, гӯё касе онро пешакӣ омода карда бошад.

Кӣ ин узрро ба ин суръат омода кард?

Ин вакили моҳирест, ки дар сарат зиндагӣ мекунад. Вазифаи ӯ ин аст, ки туро пеши худат бегуноҳ нишон диҳад. Он чиро кардӣ тағйир намедиҳад; сабаберо, ки ба худ дар бораи кардаат мегӯӣ, тағйир медиҳад. Ва бо садои худи ту сухан мегӯяд, пас ту дифоияро намешунавӣ, балки ҳақиқатро мешунавӣ.

Кэрол Тэврис ва Эллиот Аронсон ин вакилро дар «Хатоҳо сар заданд (аммо на аз ҷониби ман)» тавсиф мекунанд: мо гумон мекунем, ки ҳақиқатро бо равшанӣ мебинем, вале онро аз зовияе мебинем, ки моро ором созад¹.

Таниши тоқатфарсо

Вақте амали ту бо тасвират аз худат зид меояд, таниши дарунӣ рух медиҳад. Наметавонӣ бо он дер бимонӣ. Равоншиносон инро «носозгории маърифатӣ» (cognitive dissonance) меноманд².

Шояд ақли ту ин танишро бо тасҳеҳи тасвир ё тафсири амал ҳал кунад, зеро ин зудтар аз тағйири амал аст. Варзишро як моҳ тарк мекунӣ ва мегӯӣ: «Ин моҳ истисност, ва ҳафтаи оянда ҷуброн мекунам». Тасвир солим мемонад.

Леон Фестингер ва Ҷеймс Карлсмит аз ширкаткунандагон хоҳиш карданд, ки ба муддати як соат кори дилгиркунандаи дастиро иҷро кунанд. Сипас аз баъзеашон хостанд, ки ба ивази як доллар ба ширкаткунандаи баъдӣ бигӯянд, ки кор шавқовар буд, ва аз дигарон ҳамин дурӯғро ба ивази бист доллар хостанд³.

Ва тааҷҷубовар ин буд, ки касоне, ки як доллар гирифтанд, воқеан беш аз касоне, ки бист доллар гирифтанд, бовар карданд, ки кор шавқовар буд.

Касе, ки бист доллар гирифт, баҳонаи берунӣ барои дурӯғаш ёфт: пул. Аммо соҳиби як доллар онро кофӣ наёфт, пас тафсирашро аз дарун дигар кард: ҳатман кор шавқовар буд, вагарна чаро чунин гуфтам?

Далеле, ки дар пайи худ мегардад

Вақте ақли ту натиҷаи пешакиро мехоҳад, далелеро меҷӯяд, ки оромакаш созад, ва он чиро нороҳаташ мекунад нодида мегирад. Дар исботи он чи бовар кардан намехоҳад сахтгирӣ мекунад, ва дар баробари он чи мехоҳад нармӣ менамояд. Ин «тафаккури тамоюлӣ» (ё ангезишманд) аст⁴.

Ҷулия Галеф ин ақлро «зеҳнияти сарбоз» меномад: аз мавқеи худ новобаста аз хароҷот дифоъ мекунад. Ва дар баробари он «зеҳнияти дидбон» (скаут)-ро мегузорад, ки танҳо ғамхориаш дидани харита ҳамон гуна ки ҳаст, мебошад, на он тавре ки орзу дорад, ҳатто агар натиҷа ногувор бошад⁵.

Пеш аз он ки узр комил шавад

Паёмбар ﷺ ба сӯи Табук баромад ва Каъб ибни Молик боқӣ монд. Каъб ривоят мекунад, ки он рӯз на заиф буд ва на бепул; ду маркаб дошт. Мебаромад, то омода шавад, сипас бе он ки коре кунад бармегашт ва дар дил мегуфт: «Ман тавони онро дорам». Лашкар баромад, ва ӯ гуфт, ки пас аз як ё ду рӯз омода мешавад ва ба онҳо мерасад. Ва ҳамон таъхир такрор шуд, то баромадан аз дасташ рафт.

Ва чун хабари бозгашти Паёмбар ﷺ ба ӯ расид, ба фикри узр афтод ва аз соҳибони раъй аз аҳли худ мадад ҷуст. Сипас нияти ростиву ростқавлиро кард. Омад ва тавоноии суханварии худро ёдовар шуд: «Ба ман тавони баҳс дода шудааст». Аммо эътироф кард, ки дар бозмонданаш ҳеҷ узре надошт⁶.

Ҷолиби диққат ин аст, ки қисса пеш аз узр бо як ҷумлаи тавоноӣ, ки омодагӣ аз паси он намеояд, оғоз мешавад. Ва дар худи ривояти Каъб, оҷизӣ аз сохтани далел мушкил набуд. Метавонист онро бисозад, аммо тавсифи он чиро кард, ихтиёр намуд.

Дар ин ҷо қисса бо қадами абзор ҳамроҳ мешавад: аввал воқеиятҳо, сипас тафсир. Ва қиссаро идомае ҳаст, ки вақте дар бораи бозгашт сухан гӯем, ба он бозмегардем.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Балки инсон бар нафси худ бино аст, ҳарчанд узрҳои худро дар миён оварад. (Қиёмат: 14–15)⁷.

Ҷумлаи комил

Ва баъзан вакил аз суханон он чиро оромакаш мекунад, интихоб менамояд. Шояд ибораи «Парвардигорат парвардигори дилҳост»-ро бишнавӣ. Бо ин лафз ҳадис нест. Ва дар ҳадиси саҳеҳ омадааст: «Аллоҳ ба суратҳо ва амволи шумо наменигарад, балки ба дилҳо ва аъмоли шумо менигарад» (Муслим 2564)⁸.

Ҳам дилҳо ва ҳам аъмол якҷоя. Лозим нест, ки он ибораи роиҷро шунида бошӣ, то тарзи корро бубинӣ: қисмеро, ки ба тасвири мо мувофиқ аст ҳифз мекунем, ва қисмеро, ки моро ба амал даъват мекунад фаромӯш месозем. Бозпурсии вакил аз баргардонидани тамоми ҷумла ба таври комил оғоз мешавад.

Бозпурсии вакил

Вакил ронда намешавад, зеро ӯ ҷузъе аз тарзи тафаккури ҳамаи мост. Аммо метавонад гоҳе ҳамчун шоҳиде, ки воқеиятҳоро тавсиф мекунад, фаро хонда шавад, на ҳамчун ҳомие, ки барои онҳо рӯйпӯш ихтироъ менамояд.

Як калима болои се воқеият

Лина дар коғазе навишт: «Шароитам», ва зери он се калима: «кор, хастагӣ, равуо». Сипас зери «шароитам» хат кашид, гӯё хат калимаро ба далел табдил медиҳад. Ба тақвими чоршанбе баргашт ва дарёфт, ки кори панҷшанберо пас аз хӯроки шом, дар ҳамон вақти дарс шурӯъ кардааст. Саволи дӯсташро ба ёд овард ва хост посух диҳад, ки ҳафтаи ӯ фарқ дошт. Паёми кӯҳнаи дӯсташро боз кард, ки дар он занг задан мехост; дар он танҳо панҷ калима буд ва ҳеҷ мулоқоти тӯлонӣ набуд. Коғази дигаре баровард. Сарлавҳае навишт: «Он чи рух дод», ва пас аз он сатре нанавишт. Ва дар телефон, дар канори номи падараш, занги беҷавобе аз шаби сабти ном буд, ки ҳанӯз ба он ҷавоб надода буд.

Кай истифода бояд бурд: вақте як узр ҳар ваъдаи ба таъхир афтодаро маъқул мегардонад.

Муддат: панҷ дақиқа барои воқеиятҳо, ва як амали кӯчак дар тӯли ду рӯз.

Саволи баръаксро ба миён гузор: агар дӯстат ҳамин амалро мекард ва ҳамин узрро меовард, оё онро қабул мекардӣ?
Дар пайи далеле бош, ки ба ту мухолиф бошад: оё монеа тамоми қадамро манъ мекунад ё танҳо як қисми онро? Чӣ чиз ҳанӯз дар ихтиёри туст, ва барои боқимонда ба чӣ дастгирие ниёз дорӣ?
Воқеиятҳоро бинавис: ба ҷойи «ман ҷиддӣ нестам», бинавис «ин ҳафта ду рӯз дарс нахондам». Ва ба ҷойи «шароитам», шароитро бо ҷузъиёт номбар кун. Тавсифи дақиқ майдони найрангро танг месозад.

Агар афтодӣ: ваъдаеро, ки аз даст рафт, бе доварӣ кардан ба худ тавсиф кун, ва бипурс кадом қисми он имрӯз ҳанӯз имконпазир аст.

Лина навишт: «Дарси чоршанбе аз дастам рафт; кори панҷшанберо дер оғоз кардам». Ва зери он: «Рӯзи шанбе як соат назди падарам нанишастам; барои он ҷой нагузоштам». Бозистод, сипас илова кард: «Ба падарам нагуфтам, ки сабти ном кардаам».

Телефонаш бо паёми корӣ занг зад, пас коғазро ба ҷевон баргардонд. Рӯзи чоршанбеи баъдӣ дарсро пас аз гузаштани нисфаш ба ёд овард. Ин дафъа «шароитам» нанавишт. Он чиро аз даст рафта буд, ҳамон тавр ки буд тавсиф кард: нисфи дарс, на тамоми давра. Парвандаеро, ки дар он кор мекард баст ва нисфи боқимондаро боз кард. Субҳи панҷшанбе ба сабти дарс баргашт ва саволашро дар ҳошияи дафтар навишт.

Пас аз ду рӯз ба дӯсташ занг зад. Ҳафт дақиқа. Дӯсташ гуфт: «Гумон кардам маро фаромӯш кардӣ». Лина ҷавоб дод: «Ман ба ҷойи он ки бигӯям чӣ кардам, «шароитам» мегуфтам». Лаҳзае хомӯш монданд, сипас аз ӯ пурсид, ки дар рӯзаш чӣ гузашт.

Телефонро гузошт ва вақти зангро дар канори воқеиятҳо навишт. Аммо барои сатри падараш ҳанӯз коре накарда буд.

Шаҳодати содиқона

Кадом як калимаест, ки тамоми узрҳои туро хулоса мекунад, чунончи «шароитам» барои Лина мекунад?

Узрҳо туро ба чизе намерасонанд.

Субҳи душанбе дар ширкати Лина ҳафтаи пӯшидани моҳ оғоз ёфт. Рӯи мизи кораш баландтарин тӯдаи парвандаҳоро дар шуъба ёфт, пас ҷузвдонашро рӯи замин гузошт ва дар ҳоле ки ҳанӯз истода буд, аввалин парвандаро боз кард.