Boshingda yashaydigan advokat

Kursga yozilganidan bir oy o‘tib, Lina butun haftasini bitta so‘z bilan ifodalaydigan bo‘lib qoldi; to do‘sti unga javob topolmaydigan bir savol bermaguncha.

Ular kichik stol yonida o‘tirishdi. Do‘sti piyolasini likobchaga qo‘ydi va dedi: “Senga ikki kun qo‘ng‘iroq qildim”. Lina: “Sharoit”, dedi. U payshanbadagi ishini va qoldirgan chorshanba kungi dars vaqtini ko‘rsatish uchun taqvimni ochdi. Barmog‘i shanba katagi ustidan o‘tdi, lekin uni ochmadi. U yerda otasi uchun ajratilgan, hali belgilanmagan bir soat bor edi.

Do‘sti dedi: “Agar men senga xuddi shu bahonani aytsam, ishonarmiding?”. Lina telefonini pastga qaratib qo‘ydi. Do‘stidan uning ishlari haqida so‘radi, do‘sti javob berdi va savolga boshqa qaytmadi.

U uyga qaytdi. Sumkasini yozuv stoli yoniga qo‘ydi va kursni boshlagan paytdagi ro‘yxatdan o‘tish qog‘ozini chiqardi. Taqvimda chorshanba kuni ertalab ikki bo‘sh soat bor edi, u o‘sha paytda payshanba kungi ishni bajarishi mumkin edi, lekin butun haftani birdaniga ko‘rganda bu ikki soat ko‘rinmasdi. U kunni kattalashtirdi va sarlavhasiz ikki soatni ko‘rdi. Eshikda kalit ovozi eshitildi. Eri so‘radi: “Dars boshlandimi?”. U javob berdi: “Hafta juda og‘ir bo‘ldi”, va butun hafta ko‘rinishiga qaytdi; ikki soat yo‘qoldi.

Va “sharoit” faqat Linaning so‘zi emas.

Oldingda ochiq turgan kitobni yopasan. Bugun kechqurun dars qilmaslikka qaror qilasan. Oradan ikki soniya o‘tmasdanoq bahona tayyor bo‘ladi: havo issiq, hafta og‘ir keldi, ertaga esa vaqt yetarli. U go‘yo kimdir oldindan tayyorlab qo‘ygandek tayyor keladi.

Bu bahonani bunchalik tez kim tayyorladi?

Bu boshingda yashaydigan mohir advokat. Uning vazifasi seni o‘z ko‘zingda begunoh qilib ko‘rsatish. U qilgan ishingni o‘zgartirmaydi; qilgan ishing haqida o‘zingga aytadigan sababni o‘zgartiradi. Va u sening o‘z ovozingda gapiradi, shuning uchun sen advokatning himoya nutqini emas, balki haqiqatni eshitasan.

Kerol Tevris va Elliot Aronson “Xatolar qilindi (lekin men tomonimdan emas)” kitobida bu advokatni shunday ta’riflaydi: biz haqiqatni aniq ko‘ryapmiz deb o‘ylaymiz, vaholanki uni o‘zimizga qulay burchakdan ko‘rayotgan bo‘lamiz¹.

Chidab bo‘lmas zo‘riqish

Harakating o‘zing haqingdagi tasavvuringga zid kelganda, ichki zo‘riqish paydo bo‘ladi. Sen u bilan uzoq yashay olmaysan. Ruhshunoslar buni “kognitiv dissonans” deb ataydilar².

Aql bu zo‘riqishni tasavvurni o‘zgartirish yoki harakatni izohlash orqali hal qilishi mumkin, chunki bu harakatni o‘zgartirishdan tezroq. Sportni bir oyga tashlab qo‘yasan-da: “Bu oy istisno, kelgusi hafta o‘rnini to‘ldiraman”, deysan. Tasavvur esa buzilmay qolaveradi.

Leon Festinger va Jeyms Karlsmit ishtirokchilardan bir soat davomida bir xil zerikarli qo‘l mehnatini bajarishni so‘rashdi. So‘ngra ularning ba’zilaridan keyingi ishtirokchiga ish qiziqarli bo‘lganini aytishni so‘rashdi — bir dollar evaziga; boshqalardan esa xuddi shu yolg‘onni yigirma dollar evaziga aytishni so‘rashdi³.

Kutilmagan tomoni shundaki, bir dollar olganlar yigirma dollar olganlarga qaraganda ish haqiqatan ham qiziqarli bo‘lganiga ko‘proq ishonib qolishdi.

Yigirma dollar olgan kimsa o‘z yolg‘oniga tashqi sabab topdi: pul. Bir dollar olgan odam esa buni yetarli deb bilmadi, shuning uchun ichki izohini o‘zgartirdi: ish haqiqatan ham qiziqarli bo‘lsa kerak, aks holda nega bunday derdim?

O‘zini qidirayotgan dalil

Aqling oldindan bir xulosani xohlasa, o‘ziga qulay dalil qidiradi va bezovta qiladigan narsalarni e’tiborsiz qoldiradi. Ishonishni istamaydigan narsasini isbotlashda o‘ta talabchan bo‘ladi, o‘zi xohlagan narsaga esa osonlikcha ko‘nadi. Bu — “istak bilan yo‘naltirilgan fikrlash”⁴.

Juliya Galef bunday aql-idrokni “askarcha tafakkur” deb ataydi: u har qanday holatda ham o‘z pozitsiyasini himoya qiladi. Unga qarama-qarshi o‘laroq “razvedkachi tafakkuri”ni qo‘yadi, uning yagona maqsadi — xarita qanday bo‘lishini orzu qilish emas, balki xaritani boricha ko‘rishdir, hatto natija noxush bo‘lsa ham⁵.

Bahona to‘liq shakllanmasdan oldin

Nabiy ﷺ Tabuk sari yo‘lga chiqdilar, Ka’b ibn Molik esa qolib ketdi. Ka’b o‘sha kuni na zaif va na kambag‘al bo‘lganini aytadi; uning ikkita ulovi bor edi. U tayyorgarlik ko‘rish uchun chiqar, so‘ng hech narsa qilmay qaytib kelar va ko‘nglida: “Mening bunga kuchim yetadi”, der edi. Qo‘shin jo‘nab ketdi, u esa bir-ikki kundan keyin tayyorlanib, ularga yetib olaman, dedi. Shu zaylda o‘sha kechiktirish takrorlanaverdi, nihoyat chiqish imkoniyati boy berildi.

Nabiy ﷺ qaytayotganlari xabari unga yetgach, u bahona o‘ylay boshladi va oilasidagi aql egalari bilan maslahatlashdi. So‘ngra to‘g‘risini aytishga qat’iy qaror qildi. U keldi va so‘z ustasi ekanini eslatdi: “Menga bahslashish qobiliyati berilgan”. Ammo orqada qolishiga hech qanday uzri yo‘qligini e’tirof etdi⁶.

E’tiborli tomoni shundaki, qissa bahonadan oldin, tayyorgarlik ko‘rilmagan holdagi qodirlik iddaosi bilan boshlanadi. Ka’bning o‘z rivoyatida dalil keltirishdagi ojizlik muammo bo‘lmagan. U dalil keltira olardi, lekin nima qilganini boricha tasvirlashni tanladi.

Bu yerda qissa vositaning amaliy qadami bilan tutashadi: avval dalillar, keyin izoh. Bu qissaning davomi bor, unga qaytish haqida gapirganimizda yana to‘xtalamiz.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Balki inson o‘ziga o‘zi ko‘rguzuvchidir, garchi u uzrlarini keltirsa ham. (Al-Qiyomat: 14–15)⁷.

To‘liq jumla

Ba’zan advokat so‘zlarning o‘ziga qulayini tanlab oladi. Ehtimol: “Rabbing qalblarning Rabbidir”, degan gapni eshitgandirsan. Bu lafz bilan hadis yo‘q. Sahih hadisda esa shunday kelgan: “Albatta, Alloh sizlarning suratlaringiz va mollaringizga qaramaydi, balki qalblaringiz va amallaringizga qaraydi.” (Muslim 2564)⁸.

Qalblar va amallar birga. Bu uslubni payqash uchun o‘sha mashhur iborani eshitgan bo‘lishing shart emas: biz o‘z tasavvurimizga mos keladigan qismni eslab qolamiz-da, bizni amal qilishga chaqiradigan qismini unutamiz. Advokatni so‘roq qilish jumlani to‘liq holida tiklashdan boshlanadi.

Advokatni so‘roq qilish

Advokatni haydab bo‘lmaydi, chunki u barchamizning tafakkur tarzimizning bir qismidir. Ammo uni ba’zan voqelikni to‘qima niqob bilan yashiradigan himoyachi emas, balki dalillarni boricha tasvirlaydigan guvoh sifatida chaqirish mumkin.

Uch dalil ustidagi bir so‘z

Lina qog‘ozga: “Sharoit”, deb yozdi va tagiga uchta so‘z qo‘ydi: “ish, charchoq, yumushlar”. So‘ngra “Sharoit” so‘zining tagiga chizdi, go‘yo bu chiziq so‘zni dalilga aylantiradigandek. Chorshanba taqvimiga qaytdi va payshanbadagi ishni kechki ovqatdan keyin, aynan dars vaqtida boshlaganini ko‘rdi. Do‘stining savolini esladi va unga haftasi boshqacha bo‘lganini aytmoqchi bo‘ldi. Do‘stining qo‘ng‘iroq qilishni so‘rab yozgan eski xabarini ochdi; unda atigi beshta so‘z bor edi, uzoq suhbat emas. Boshqa bir qog‘oz chiqardi. Unga: “Nima bo‘ldi”, deb sarlavha yozdi, lekin undan keyin birorta satr yozmadi. Telefonda esa otasining ismi yonida ro‘yxatdan o‘tgan kechadan qolgan javobsiz qo‘ng‘iroq turardi, unga hali javob qaytarmagan edi.

Lina yozdi: “Chorshanba darsini qoldirdim; payshanbadagi ishni kech boshladim”. Tagiga esa: “Shanba kuni otamning yonida bir soat o‘tirmadim; unga vaqt qoldirmadim”. U to‘xtadi, so‘ng qo‘shib qo‘ydi: “Otamga ro‘yxatdan o‘tganimni aytmadim”.

Telefoni ish xabari bilan jiringladi, qog‘ozni tortmaga qaytarib soldi. Keyingi chorshanba kuni darsning yarmi o‘tib ketgach, uni esladi. Bu safar u “Sharoit” deb yozmadi. Boy berilgan narsani boricha tasvirladi: butun kurs emas, balki yarimta dars. Ishlayotgan faylini yopdi va qolgan yarmini ochdi. Payshanba kuni ertalab dars yozuviga qaytdi va savolini daftar hoshiyasiga yozib qo‘ydi.

Ikki kundan keyin do‘stiga qo‘ng‘iroq qildi. Yetti daqiqa. Do‘sti: “Meni unutib yubording deb o‘ylabman”, dedi. Lina javob berdi: “Nima qilganimni aytish o‘rniga, faqat sharoit deb keldim”. Ular bir lahza jim qolishdi, so‘ng do‘stining kuni qanday o‘tganini so‘radi.

Telefonni qo‘ydi va qo‘ng‘iroq vaqtini dalillar yoniga yozib qo‘ydi. Otasiga tegishli satr bo‘yicha esa hali hech narsa qilmadi.

Haqqoniy guvohlik

Xuddi Linada “sharoit” bo‘lganidek, barcha bahonalaringni umumlashtiradigan bitta so‘z qaysi?

Bahonalar seni hech qayerga olib bormaydi.

Dushanba kuni ertalab Linaning kompaniyasida oy yakunlari haftasi boshlandi. U stolida bo‘limdagi eng baland fayllar to‘plamini ko‘rdi, sumkasini yerga qo‘ydi va hali tik turgan holda birinchi faylni ochdi.