Parêzerê ku di serê te de dijî

Mehek piştî tomarkirina di xulê de, Lina dest pê kiribû ku tevahiya hefteya xwe bi peyvekê tenê kurt bike, heta ku hevala wê pirsek jê kir ku ji bo wê peyvek nedît.

Li ber maseyek piçûk rûniştin. Hevala wê qedeha xwe vegerand ser jêrka qedehê û got: “Min du rojan li te geriya.” Lina got: “Mercên min.” Salname vekir da ku karê pêncşemê û dema dersa çarşemê ya ku ji dest dabû nîşanî wê bide. Tiliya wê li ser çargoşeya şemiyê re derbas bû, lê venekir. Li wir saetek ji bo bavê wê bêyî nîşan mabû.

Hevala wê got: “Heke min heman hincet bidaya te, te yê jê bawer bikira?” Lina telefonê serobino kir. Wê li ser karê wê pirsî, hevala wê bersiv da û êdî venegeriya ser wê pirsê.

Vegerî malê. Çenteyê xwe danî cem maseyê û kaxeza tomarkirinê ya ku pê dest bi xulê kiribû derxist. Di salnameyê de sibeha çarşemê du saetên vala hebûn ku dikaribû karê pêncşemê tê de biqedanda, lê gava tevahiya hefteyê bi yek dîmenî nîşan dida, xuya nedikirin. Roja xwestî mezin kir û du saetên bê sernav dîtin. Dengê mifteyê di derî de bihîst. Mêrê wê pirsî: “Ders dest pê kir?” Wê bersiv da: “Hefte pir westîner bû,” û dîsa tevahiya hefteyê nîşan da, her du saet winda bûn.

Û peyva “Mercên min” ne tenê ya Lina ye.

Tu pirtûka vekirî ya li ber xwe digirî. Biryar didî ku îşev dersê nexwînî. Du çirke derbas nabin ku hincet amade dibe: hewa germ e, hefte giran bû, û sibe wext têrê dike. Amade hat, mîna ku yekî ji berê ve ew amade kiribe.

Kê ev hincet ew qas bi lez amade kir?

Ew parêzerekî jêhatî ye ku di serê te de dijî. Karê wî ew e ku te li ber xwe bêsûc bide nîşandan. Ew tiştê te kiriye naguherîne; sedema ku tu li ser kirina xwe ji xwe re dibêjî diguherîne. Û bi dengê te bi xwe diaxive, lewma tu parastinekê nabihîzî, belkî heqîqetê dibihîzî.

Carol Tavris û Elliot Aronson vî parêzerî di pirtûka “Çewtî hatin kirin (lê ne ji ber min)” de wesif dikin: em guman dikin ku em heqîqetê bi zelalî dibînin, lê em ji goşeyekî ku me rehet dike lê dinêrin¹.

Girjiya ku nayê tehemûlkirin

Gava tevgera te li dijî wêneya te ya li ser xwe be, girjiyeke hundirîn çêdibe. Tu nikarî demeke dirêj pê re bijî. Derûnnas ji vê re dibêjin “nakokiya zanînꔲ.

Dibe ku hişê te vê girjiyê bi sererastkirina wêneyê an bi şirovekirina kirinê çareser bike, ji ber ku ev ji guherandina tevgerê zûtir e. Tu mehekê dev ji werzişê berdî û dibêjî: “Ev meh awarte ye, û hefteya bê ez ê qerebû bikim.” Wêne saxlem dimîne.

Leon Festinger û James Carlsmith ji beşdaran xwestin ku saetekê karekî destan ê yekreng bikin. Piştre ji hin ji wan xwestin ku li hemberî dolarekî ji beşdarê din re bêjin ku kar xweş bû, û ji yên din heman derew li hemberî bîst dolaran xwestin³.

Û ya sosret ew bû ku yên dolarek standibûn di dawiyê de bêtir bawer kirin ku kar bi rastî xweş bûye, ji yên ku bîst dolar standibûn.

Yên ku bîst dolar standibûn ji bo derewa xwe hinceteke derve dîtin: pere. Lê xwediyê yek dolarî ew têr nedît, lewma şiroveya xwe ji hundir ve guhert: divê kar xweş be, nexwe min çima wisa got?

Belgeya ku li xwe digere

Gava hişê te encameke ji berê ve dixwaze, li delîlekî digere ku wî rehet bike û tiştê wî aciz dike paşguh dike. Ji bo îsbatkirina tiştê ku naxwaze jê bawer bike hişk e, û ji bo tiştê ku dixwaze re nerm e. Ji vê re dibêjin “ramana bi daxwazê ve ajotî”⁴.

Julia Galef ji vî hişî re dibêje “hişmendiya leşker”: çi dibe bila bibe cihekî xwe diparêze. Û wê bi “hişmendiya keşifvan” re dide ber hev, ku tekane xema wê dîtina nexşeyê ye wekî ku heye, ne wekî ku dixwaze be, her çend encam acizker be jî⁵.

Berî ku hincet temam bibe

Pêxember ﷺ ber bi Tebûkê ve bi rê ket, û Ke'b kurê Malîk ma li pey. Ke'b vedibêje ku ew wê rojê ne qels bû û ne jî kêm-mal bû; du hêştirên wî yên siwariyê hebûn. Ew derdiket ku xwe amade bike, piştre bêyî ku tiştekî bike vedigerî û di dilê xwe de digot: “Hêza min lê heye.” Artêş derket, wî got ku ew ê piştî rojek an du rojan xwe amade bike û bigihîje wan. Û heman paşxistin dubare bû heta ku derketin ji dest çû.

Gava nûçeya vegera Pêxember ﷺ gihişt wî, dest pê kir li hincetekê fikrî, û ji mirovên jîr ên malbata xwe alîkarî xwest. Piştre biryara rastgotinê da. Hat, û behsa şiyana xwe ya li ser axaftina bihêz kir: “Hêza min a nîqaşê hebû.” Lê wî mikur hat ku di mana xwe ya li paş de ti hinceta wî tune bû⁶.

Ya balkêş ew e ku çîrok berî hincetê dest pê dike, bi hevokeke şiyanê ku amadekarî li pey nîne. Di rîwayeta Ke'b bixwe de jî, nekarîna danîna hincetê ne pirsgirêk bû. Wî dikaribû hincetekê deyne, lê wî hilbijart ku tiştê kiriye wesif bike.

Li vir çîrok digihîje gava amûrê: pêşî rastî, paşê şirovekirin. Û ji vê çîrokê re berdewamiyek heye ku dema em behsa vegerê bikin em ê vegerin ser wê.

﴿بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ۝ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ﴾ Belkî mirov bi xwe li ser canê xwe şahid e, her çend hincetên xwe bavêje jî. (Al-Qiyamah: 14–15)⁷.

Hevoka temam

Û carinan parêzer ji axaftinê tiştê ku wî rehet dike hildibijêre. Dibe ku tu gotina “Rebbê te Rebbê dilan e” bibihîzî. Bi van peyvan hedîsek tune ye. Di hedîsa rast de hatiye: “Bi rastî Xwedê li dirov û malên we nanêre, lê belê li dil û kirinên we dinêre.” (Muslim 2564)⁸.

Dil û kirin bi hev re. Ne hewce ye ku te gotina berbelav bihîstibe da ku tu vê rêbazê bibînî: em beşa ku bi wêneya me re li hev dike ezber dikin, û beşa ku me vedixwîne çalakiyê ji bîr dikin. Lêpirsîna parêzer bi vegerandina tevahiya hevokê dest pê dike.

Lêpirsîna parêzer

Parêzer nayê qewirandin, ji ber ku ew parçeyek ji riya ramana me hemûyan e. Lê carinan dikare were gazîkirin wekî şahidekî ku rastiyan vedibêje, ne parêzvanekî ku ji bo wan perdeyekê çêdike.

Peyvek li ser sê rastiyan

Lina li ser kaxezekê nivîsand: “Mercên min”, û li binê wê sê peyv: “kar, westandin, karên derve”. Piştre xêzek avêt bin “Mercên min”, wekî ku xêz wê peyvê bike delîl. Vegerî salnameya çarşemê, û dît ku wê karê pêncşemê piştî şîvê dest pê kiriye, di heman dema dersê de. Pirsa hevala xwe bi bîr anî, û xwest bibêje ku hefteya wê cûda ye. Nameyeke kevin a hevala xwe vekir ku daxwaza axaftineke telefonê dikir; tenê pênc peyv tê de hebûn, û ne hevdîtineke dirêj bû. Kaxezeke din derxist. Sernavek nivîsand: “Tiştê qewimî”, û li pey wê rêzikek jî nenivîsand. Û di telefonê de, li cem navê bavê wê, lêgerîneke bêbersiv ji şeva tomarkirinê mabû ku hîn bersiv nedabûyê.

Lina nivîsand: “Dersa çarşemê ji min çû; min karê pêncşemê dereng dest pê kir.” Û li binê wê: “Ez saeta şemiyê li cem bavê xwe nenûniştim; min cîh jê re nehêla.” Rawestiya, piştre lê zêde kir: “Min ji bavê xwe re negot ku min navê xwe tomar kiriye.”

Telefona wê bi peyameke kar deng veda, û wê kaxez vegerand kûşoyê. Çarşema din ders bi bîr anî piştî ku nîvê wê derbas bûbû. Vê carê “Mercên min” nenivîsand. Tiştê ku çûbû wekî xwe wesif kir: nîv ders, ne tevahiya xulê. Dosyeya ku tê de dixebitî girt, û nîvê mayî vekir. Sibeha pêncşemê vegerî ser tomarkirina dersê, û pirsa xwe li tenişta lênûskê nivîsand.

Piştî du rojan li hevala xwe geriya. Heft deqe. Hevala wê got: “Min digot qey te ez ji bîr kirim.” Lina bersiv da: “Min digot mercên min li şûna ku bibêjim min çi kir.” Demekê bêdeng man, piştre li ser roja wê pirsî.

Telefon danî, û dema axaftinê li kêleka rastiyan nivîsand. Lê rêzika bavê wê, hêj tiştek jê re nekiribû.

Şahidiya dilpak

Ew peyva yekane ya ku hemû hincetên te kurt dike çi ye, wekî ku “Mercên min” li cem Lina dike?

Hincet te nagiheynin tu derê.

Sibeha duşemê, li şirketa Lina hefteya girtina mehê dest pê kir. Li ser maseya xwe qelebalixiya herî bilind a dosyeyan di beşê de dît, lewma çenteyê xwe danî ser erdê, û dema ku hîn li ser piyan bû dosyeya yekem vekir.