Şîranî piştî seletê

Lina ew kes bû ku tevahiya beşa hesaban a şîrketa wê pişta xwe pê girêdida. Û di wê hefteyê de ku hesabên mehê rojek berî dema xwe girtin, saeta şemiyê ya li cem bavê xwe cara sêyem paşve xist.

Roja duşemê di hesab de ferqek di navbera du hejmaran de dît ku ne bêtirî bihayê fîncanek qehweyê bû. Ji bilî wê kesî ferq nekiribû, û wê qebûl nekir ku wê ji bo sibehê bihêle, lewma heta saet yazdehê şevê li şîrketê ma. Roja sêşemê hevkareke wê ya di beşê de nehatibû, Lina dosyeyên hevala xwe ya nehatî hilgirt ser maseya xwe. Roja pêncşemê midûrê wê li ber tevahiya beşê got: “Heke ne Lina bûya, me yê ev meh negirtiba.” Û berî ku komputera xwe vemirîne, saetên zêde yên ku ji dema kar bêtir dabû şîrketê hejmart: çardeh saet.

Êvara pêncşemê salnameya telefona xwe vekir. Di roja şemiyê de saetek bi sernavê “Bavê min” hebû ku berê du caran ciyê wê guherandibû, û êdî sedema cara duyem jî bi bîr nedianî. Tiliya xwe danî serê û kaş kir şemiya din. Ji xwe re got: “Vê hefteyê min pir kar kir, heqê min e ku şemiyek ji bo min be.” Û hêj ji bavê xwe re tiştek nenivîsandibû.

Û heman hesab li ser sifreya te bi xwe jî dimeşe.

Te biryar da ku îro şîraniyê nexwî. Tu sêniyeke mezin a seletê bêyî nan dixwazî. Tu kêfxweşiyeke piçûk ji xwe re hîs dikî. Piştre kesek ji te dipirse ka tu perçeyek şîranî dixwazî. Bêyî ku du caran bifikirî tu dipejirînî. Tu hesta gunehbariyê nakî. Belkî tu hîs dikî ku heqê te ye, mîna ku seletê destûrek ji bo xwarina her tiştê ku piştî wê dixwazî ji te re kirîbe.

Piştî ku em tiştekî baş dikin, em hîs dikin ku me heqek qezenc kiriye da ku em li ser kêmasiyeke paşerojê xerc bikin. Em qenciyê vediguherînin hincetekê, mîna ku ya yekem ya duyem dide. Derûnnas ji vê mekanîzmeyê re dibêjin “destûrdana exlaq.

Nexwe ev çawa diqewime bêyî ku em hest bi ti nakokiyê bikin?

Robert Kurzban di pirtûka xwe ya “Çima her kes, ji bilî te, durû ye?” de hiş wekî pergalên jêrîn wesif dike ku berdewam karê hev venagerînin û kontrol nakin²; mîna desteyeke rêveberiyê ya ku endamên wê qet li hev nacivin.

Krediya ku em xeyal dikin

Di lêkolînekê de, beşdaran hevokên cudaxwaz ên eşkere red kirin, paşê senaryoyek ji bo karekî ku bi giştî ji mêran re tê hesibandin xwendin. Mêrên ku pêşî “bêgunehiya” xwe îsbat kiribûn, bêtir ji hevpîşeyên xwe mêrekî ji bo kar tercîh kirin; lê ev ferq di nav jinan de xuya nekir³.

Lêkolîneke berfireh a paşerojê bi dehan lêkolîn kom kirin, û bandoreke piçûk û guherbar dît⁴. Dibe ku kirina baş li cem hin ji me û di hin mercan de bibe hincet.

Bêhnvedan dibêje: “Min qedand, nexwe ez ê bêhna xwe vedim.” Destûrdan dibêje: “Min li wir bi cih anî, lewma heqê min e ku ez li vir kêm bikim.” Pirsgirêk ew e gava serkeftina te bibe destûrek ji bo xirakirina sozekê an paşguhkirina mafekî.

Wefadarî li ser du hesaban dabeş nabe. Û di fermana wefadariyê de: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Gelî yên bawerî anîne! Peymanan bînin cih. (Al-Ma'idah: 1)⁵. Qenciyek ku te kiriye neke bersiv ji bo sozek din a ku te neparastiye.

“Ez çawa nimêj bikim gava ku ez hîn şaşiyan dikim?”

Ma ew hevdîtina ku me ev pirtûk pê vekir tê bîra te? Her roj panzdeh deqe, li ser kar an zanîngehê, ku tu ji dest nadî. Em niha ya ku li hember wê ye bi nav dikin: her roj pênc demên nimêjê. Di wan panzdeh deqeyan de demek nivîskî heye, rûyên ku li benda te ne, û kesek amadebûnê tomar dike. Di demên nimêjê de ti midûr li benda te nîne ku nebûna te tomar bike. Ev cudahiyek di şopandinê de ye, ne şiroveyek ji bo her nebûnê; ji ber ku hevdîtina herî eşkere jî dikare bi tiştê di hundirê te de diqewime asteng bibe.

Lina qenciya xwe ya li ser kar bi kar anî da ku destûrê bide xwe ku bi bavê xwe re kêm bike. Û hin kes hene ku berevajî vê dikin: dev ji qenciya ku dixwazin berdidin ji ber ku hîn şaşiyeke din sererast nekirine. Dibêjin: “Ez çawa nimêj bikim dema ku ez hîn vî tiştî dikim?”

Û heke bêkêmasî şertê destpêkê bûya, tu kesî dest bi tiştekî nedikir. Tu dikarî wextê nimêjê biparêzî, û ya ku te şaş kiriye jî sererast bikî. Kirina yekem ya duyem nade, û ya duyem jî ne hewce ye ku te ji ya yekem bêpar bike. Ev venêrana du hesaban e, ne biryareke ku tu li ser xwe derxînî.

Û di Quranê de: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Bêguman qencî xerabiyan dibin. (Hud: 114)⁶. Ev ayet bi fermana pêkanîna nimêjê re tê. Qencî gavek e ku tu diavêjî, ne xelatek e ku piştî ku tu bûyî mirovekî bêkêmasî li benda wê bisekînî.

Û deriyekî sêyem ma, ku amûrên vê pirtûkê venakin. Kesên ku dev ji nimêjê berdane hene ne ji ber nebûna şopandinê, û ne ji ber ku ji durûtiyê ditirsin, belkî ji ber ku êdî ne bawer in. Ev sedemek rastîn e, ne hincetek ji hincetên parêzer e, û nabe ku wekî hincet pê re were tevgirîn. Amûrên vê pirtûkê bersiva pirsa “Çima ez tiştê ku jê bawer im paşve dixim?” didin, lê xwediyê vî derî berî wê dipirse: Ma ez qet jê bawer im? Û pirsa wî hêjayî xwendineke dilpak a ji celebekî din e, û axaftinek bi kesekî re ku dikare pirsê bê tirs û bê lez hilgire. Tiştê ku ev beş dikare bike ew e ku wî bi xwediyê hincetan re tevlihev neke: ya yekem pêdivî bi bersivê heye, ya duyem jî pêdivî bi neynikê heye.

Pîvanek tenê ji bo kar û malê

Roja şemiyê Lina heta saet dehê razawestiya. Saet di sêyan de peyama bavê xwe vekir, û nivîsand: “Bavo, hefteya girtina mehê ez pir westandim. Şemiya din înşallah.” Û berî ku li ser “bişîne” bitikîne, li ser tiştê ku nivîsandibû du peyamên xwe yên kevin dîtin ku bi heman hevokê bi dawî dibûn.

Netikand. Di têbiniyên xwe de rûpeleke nû vekir, û hefteya xwe di yek lîsteyê de nivîsand: çardeh saet zêdeyî dema kar. Dosyeyên hevkara nehatî. Mehek ku rojek berî dema xwe hatibû girtin. Û di rêzika dawî de: saeta bavê min, cara sêyem hat paşxistin. Heke hevkarek bi xişteyekê bihata ba wê ku tê de zêdebûna xalekê kêmasiya xaleke din veşarta, di deqeyekê de wê vegeranda jê re. Û ya ku wê bi hefteya xwe kiribû ev bû. Piştre ji xwe pirsî: ma hîn pêdiviya wê bi bêhnvedanê heye? Heta saet dehê razabû, û ji westandina hefteyê ji bilî qala wê tiştek nemabû.

Vegerî ser peyamê, tiştê nivîsandibû jê bir, û nivîsand: “Ez ê di saet çaran de bêm.” Piştî deqeyekê bavê wê bersiv da: “Min av danî ser êgir.”

Bavê wê textika tawlayê ji binê qenepeyê derxist; ji sala wê ya yekem a zanîngehê ve nelîstibûn. Qala girtina mehê jê re kir, ne ya xula sêwiranê. Telefona wê di otomobîlê de bû, wekî şemiya saeta yekem. Û gava li ser berdewamiya çîroka karê wî yê yekem pirsî, wî zar avêtin û got: “Ew hewceyî şemiyeke ji saetekê dirêjtir e.” Lîstika yekem winda kir, bavê wê keniya: “Hesabdara ku hejmartinê nizane?”

Gava bavê wê textika tawlayê vegerand binê qenepeyê, saet bi tevahî derbas bûbû, û encam du bi yek di berjewendiya wî de bû. Li ber derî got: “Şemiya bê, di saet çaran de.” Di otomobîlê de peyamek ji hevkara xwe ya di beşê de dît ku li ser dosyeyekê dipirsî, wê nivîsand: “Sibe serê sibê.” Piştre lîste vekir, û peyva “paşxistî” ji rêzika dawî jê bir, û li şûna wê nivîsand: “Saetek temam. Du lîstik winda kirin.”

Soza ku ma

Îşev sozeke ku li ser te maye binivîse, û li kêleka wê qenciyeke ku tu ji bo rewakirina paşxistina wê bi kar tînî binivîse. Her duyan ji hev cuda bike, û di nava hefteyekê de gava yekem û dema wê diyar bike. Û gava wext hat, tiştê te kiriye tomar bike, ne tiştê ku te hîs kiriye heqê te ye.

Li wargehê, Karim bi dengekî bilind bi tîma xwe ya di lîstikê de diaxivî. Hevalê wî yê odeyê ji cihê xwe dest pê kir: “Gelo tu dikarî kêm bikî…”, Karim berî ku wî biqedîne got: “Ser çavan.” Hevalê wî keniya: “Ez ne bavê te me.” Karim dengê xwe nizm kir, lê nekeniya.