نور دے تریہہ دن… فیر کیہ؟

لینا دے فون وچ اک ریکارڈنگ اے جو اس دی اپنی آواز وچ اے، تے اک سال پرانی اے؛ اوہنے اوہ اک واری وی نہیں سنی۔ عید دی رات اوہنے اوہ الارم بند کر دتا جو تیس راتاں مسلسل اوہنوں فجر لئی جگاندا رہیا سی۔ فون میز اتے رکھ کے خاوند نوں آکھیا: «کل مینوں نہ جگائیں»۔

عید دے دوجے دن اوہ گیارہ وجے اٹھی۔ اٹھن توں پہلاں ہتھ فون ول ودھایا۔ اک خاندانی ملاقات دی تصویر لنگھی، فیر اک ہور، فیر دو گھنٹے۔ اوہدا خاوند اک نکی جیہی پلیٹ لے کے آیا تے آکھیا: «ایہ تہاڈا ناشتہ سی»۔ اوہنے فون پرے رکھیا؛ روٹی سکّ گئی سی۔

سارے مہینے اوہ فجر پڑھدی سی، ہر رات دس صفحے پڑھدی سی، تے ہر شام پیو نوں فون کردی سی۔ ہن کتاب تن دن توں اوسے صفحے اتے پئی سی۔ اوہنے الارم دوبارہ لان لئی فون چکیا، فیر اوہدی نظر ریکارڈنگ دے نام اتے پئی: «نویں لینا»۔ اوہدے ہیٹھاں اسے نام دی اک ہور فائل سی، اک سال پرانی۔ اوہدی انگل پلے دے بٹن اتے گئی پر دبایا نہیں۔ اوہنے ریکارڈنگ دی فہرست بند کیتی، تے الارم بھل گئی۔

اوہ خلا جانیا جو موسم دے بعد آؤندا ہے: پڑھن دا ویلا سی، اٹھن لئی کوئی ساتھ سی، تے فیر تسیں اکلے ای اوس تاریخ دے سامنے کھڑے ہو۔ تہانوں اس مہینے دی سچائی دا فیصلہ کرن دی لوڑ نہیں۔ اگلے دن ول دیکھو: کیہ تہاڈے ارد گرد اوہ شے غائب ہو گئی جس توں پہلاں کہ تسیں آکھو کہ تسیں بدل گئے او؟

تن نعمتاں جو اکو وار غائب ہو جاندیاں نیں

رمضان تہانوں تن مفت نعمتاں دیندا ہے۔

پہلی نعمت اک وقت ہے جو سب جاندے نیں: فجر، افطار، تے تراویح۔ تسیں ایہ نہیں طے کردے کہ شروع کدوں کرنا ہے، ویلا تہاڈے بدلے طے کردا ہے۔

دوجی نعمت ماحول ہے جو تہانوں اوہو رخ دیندا ہے، جتنا تہاڈی جگہ اجازت دیندی ہے: گھر جو تراویح مگروں شانت ہو جاندا ہے، یا محلہ جس دا دن افطار دے وقت دے گرد گھمدا ہے۔ جو شخص اوس جگہ رہندا ہے جتھے گلی وچ کسے نوں رمضان دا پتہ ای نہیں لگدا، اوہ جاندا ہے کہ ایہ نعمت غائب ہو جاوے تاں مہینہ کنا بھاری ہو جاندا ہے۔

تیجی نعمت ساتھ ہے جو اسے قدم اتے تہاڈے نال چلدا ہے: گھر دے لوک جو سحری لئی جاگدے نیں، یا دوست جو روزے وچ ہن تے کسے دے کھانے دی دعوت رد کرن اتے کوئی حیران نہیں ہوندا۔ جو اکلا رہندا ہے اوہ جاندا ہے کہ ایہ نعمت آپ نہیں آؤندی؛ اوس نوں بنانا پیندا ہے: سحری توں پہلاں فون، یا کوئی دوست جو پچھدا ہے۔

تے جے تہانوں ایہ تن نعمتاں جانیاں لگدیاں نیں، تاں اوہ اس لئی کہ اوہ اوہی تن شرطاں نیں جو اسیں باب 1 وچ ویکھیاں، رمضان دے ناواں ہیٹھ: اک وقت جو تہاڈا فیصلہ کردا ہے، اک جگہ جو تہانوں دھکا دیندی ہے، تے اک ساتھ جو تہانوں ویکھدا ہے۔

تے کجھ لوک صرف رمضان وچ نماز پڑھدے نیں، تے فیر بعد وچ سندے نیں: «تسیں جھوٹے سی»۔ پر کوئی ثبوت نہیں کہ اوہ پورا مہینہ اپنے آپ نال جھوٹ بولدا رہیا۔ ہو سکدا ہے کہ اوہدیاں تن نعمتاں اکو وار غائب ہو گئیاں ہون؛ ایہ دل دے فیصلے توں پہلاں جانچن دے قابل ہے۔

ایہ اچانک ٹٹن نوں علم نفسیات کیویں سمجھاندا ہے؟ محقق وینڈی ووڈ دسدی ہے کہ عادت صرف ارادے وچ نہیں رہندی۔ اوہ آس پاس دے پکے اشاریاں نال جڑی ہوندی ہے: جگہ، وقت، تے جانے پہچانے چہرے¹۔ جدوں ایہ اشارے اکو وار بدل جان، تاں رویہ اوہ دھاگہ گوا بیٹھدا ہے جو اسنوں کھچدا سی، بھاویں اوس دی خواہش پوری طرح سچی ہووے۔

جدوں ماحول غائب ہو جاوے، تاں رویہ اوہ سہارا گوا بیٹھدا ہے جو اسنوں ملدا سی۔ لینا دے ٹٹن دے ہور کارن وی سن، تے عید دے بعد دے فیصلے اس دا حصہ ہن۔ پر اکلی اپنے آپ نوں ملامت کرنا اوہ شے لکا دیندا ہے جو اوس دے ارد گرد غائب ہو چکی ہے۔

حوصلے دے بعد جو باقی رہندا ہے

حنظلہ نے ابو بکر نوں آکھیا کہ جدوں اوہ نبی ﷺ دی مجلس توں گھر، بال بچیاں تے کم کاج ول جاندا ہے تاں اوہدا حال بدل جاندا ہے۔ یاد دہانی دی مجلس وچ اوہ آخرت دیاں گلاں نوں اوس درجے تیک یاد رکھدا سی جو باہر اوہ اوس درجے تیک نہیں رہندی، تے اس فرق نوں اوہ منافقت آکھدا سی۔ ابو بکر نے جواب دتا کہ اوہ وی اوہو جیہا محسوس کردے نیں۔ فیر دونے اکٹھے نبی ﷺ کول گئے، تے حنظلہ نے اپنی حالت دسی۔ جواب آیا کہ ایہ حال ہر وقت قائم رہنا اک ہور گل ہے، تے زندگی وچ اک ویلا ایہ دا تے اک ویلا اوہ دا ہندا ہے۔

حنظلہ نے اپنے آپ نوں سزا دین تک گل نہیں رکھی۔ اوہنے دسیا کہ اوہدا حال کتھے بدلدا ہے، فیر سوال کیتا۔ تے ابو بکر نے اپنے تجربے نوں اوس بندے نوں گرانے دا ترازو نہیں بنایا جس نے سوال کیتا سی؛ اوہنے دسیا کہ اوہ وی اوہو جیہا محسوس کردے نیں۔

تے تہاڈے وعدے دے ویلے ایہ فرق کم آؤندا ہے: جذبے دا ٹھنڈا ہونا ایہ ثابت نہیں کردا کہ جو تسیں کیتا اوہ جھوٹ سی۔ تسیں اک چھوٹا عمل جاری رکھ سکدے او جدوں حوصلہ گھٹے، تے اوس دا ویلا تے سہارا سدھار سکدے او۔ مطلب ایہ نہیں کہ تسیں وعدہ پورا کرن تے توڑن دے وچکار جھولدے رہو؛ حنظلہ دی گل حال دے بدلن دی ہے، ذکر تے زندگی دے کماں دے نال، نہ کہ التزام توڑن دی اجازت۔

تے جواب دے آخر وچ: «پر اے حنظلہ! اک ویلا ایہ، تے اک ویلا اوہ»²۔

تہاڈے وقت دے نشان

محقق کیٹی ملک مین اپنی کتاب How to Change وچ اوس خیال نوں سمجھاندی ہے جس وچ اوہ اپنی ابتدائی تحقیق وچ حصہ لے چکی ہے³۔ اسیں نویں عادت شروع کرن لئی اوہناں لمحیاں وچ زیادہ تیار ہوندے آں جدوں محسوس ہوندا ہے کہ اسیں پرانا صفحہ بند کر کے نواں کھولدے آں۔ جویں مہینے دا پہلا دن، یا سالگرہ، یا سفر توں واپسی۔ ایہ لمحے ساڈے تے پرانے آپ دے وچکار فاصلہ بناندے نیں۔ تے اک لمحے لئی وی، شروعات دوبارہ ممکن ہو جاندی ہے۔

اک مطالعے وچ جس وچ اوہ اپنے دو ساتھیاں نال شامل سی، محققین نے ہزاراں لوکاں دے رویے دا پیچھا کیتا⁴۔ اوہناں نے «ڈائٹ» دے لفظ دی آن لائن تلاش ریکارڈ کیتی، جم دی یونیورسٹی وزٹ دیکھیاں، تے ذاتی مقاصد دے آن لائن معاہدیاں نوں دیکھیا۔ تینوں نمونے متفق سن۔ ہر ہفتے، ہر مہینے، ہر سال دی شروعات اتے واضح اچھال نظر آئے، تے فیر دن گزرن دے نال آہستہ آہستہ ماند پڑ گئے۔

اوہ ریکارڈنگ جو کھلی نہ گئی

لینا نوں ستائیویں رات یاد آئی: اوس دن اوہنے «نویں لینا» دے نام نال اک پیغام ریکارڈ کیتا سی: فجر، پڑھائی، پیو نوں فون، تے رات دا کھانا توں بعد فون بند کرنا۔ ہن اوہ کاغذ دی نویں لمبی فہرست لکھ رہی سی، تے فریج اتے چپکا رہی سی۔ خاوند نے اسنوں پڑھیا، پہلی تے آخری شق: «ایہ سب کل؟»۔ اوہنے آکھیا: «میں پوری کراں گی»۔

اوہ دوبارہ ریکارڈنگ ول گئی تاں جے ہور وعدہ شامل کرے۔ اوہنے پچھلے رمضان دا پیغام ویکھیا، جویں اوہنے چھڈیا سی، تے یاد آیا کہ اوہ اوہنوں سننا اگلے رمضان تک ٹالدی رہی سی۔ فیر فریج والی فہرست دوبارہ پڑھی: کسے شق وچ وقت نہیں سی، تے اوہنوں پتہ نہیں سی کہ جے پڑھائی رہ جاوے تاں کسنوں دسے گی۔

اگلے مہینے دے پہلے دن، جو ریکارڈنگ ہفتے بعد آیا، لینا نے اک نعمت چنی: اوہدی سہیلی ہر منگل نوں اوہدے دس صفحیاں بارے پچھدی سی۔ اوہنے موعد بھیجیا بناں نواں کاغذ لکھے۔ اس شام اوہنے دو صفحے پڑھے۔ پہلے منگل نوں سہیلی نے پچھیا: «کتھے تک پہنچیا؟»۔ لینا نے لمبا جواب لکھن دی بجائے کتاب کھولی، تے صفحہ نمبر بھیج دتا۔ چوتھے ہفتے اوہ سفر تے گئی، تے پوچھا اوس ویلے آیا جدوں اوہ دوسرے کمرے وچ اپنا بیگ کھول رہی سی۔ اوہنے اس دا جواب نہ دتا۔ واپس آئی تاں کتاب نوں اگلے مہینے تک ٹالن لگی۔ اوہنے ناں دتا کہ کیہ غائب ہویا ہے: پڑھن دی جگہ، نہ کہ اپنی ساری خواہش۔ واپسی دے بعد پہلے منگل نوں اوہنے دو صفحے پڑھے، فیر آکھیا: «ایہ دو اج لئی»۔ سہیلی بولی: «تے فیر اگلے منگل دا پچھاں گی»۔

ابا دا فون وی واپس آیا، بھاویں ہر شام نہ ہووے۔ اوہنے پرانی ریکارڈنگ پوری سنی؛ اوہ ہسی جدوں اوہدی آواز نے دس عادتاں صبح توں رات تک دا وعدہ کیتا سی۔ خاوند نوں آکھیا: «مینوں اوہ شخص چاہیدا ہے جو جوش توں بعد وی پچھے»۔ کتاب لئی رات دے کھانے توں بعد اک جگہ بنائی، تے کاغذ اتے بیس منٹ دی ڈیزائن دی منصوبہ بندی ہر شام لکھی۔ تے ایس واری گواہ دے خانے وچ اوہنے لکھیا: ابا۔

رمضان توں بعد

پنج منٹ لوو۔ اک عادت دا ناں لکھو جو تسیں مہینے وچ قائم رکھی، فیر چھڈ دتی، تے اوہدے نال اوہ موعد، جگہ، یا ساتھی لکھو جو اسنوں سہارا دیندا سی۔ جو سب توں پہلاں غائب ہویا اوس دے گرد دائرہ لگاؤ۔ اوہدی سب توں چھوٹی شکل چنو جو تسیں دوبارہ کر سکو، تے اس لئی اگلے تن دناں وچ ویلا مقرر کرو۔ فیر اج اپنے گواہ نوں اک جملہ بھیجو جس وچ ویلا تے اوہ عمل ہووے جس بارے اوہ ہفتے بعد پچھے گا۔

تے لینا نے اپنے ابا نوں سب کجھ دسیا: کورس، انٹرویو، تے نواں کم۔ اوہ کافی دیر چپ رہے، اتنی دیر کہ اوہنوں لگیا فون کٹ گیا ہے۔ فیر اوہنے آکھیا: «سنیچر آ جاؤ»۔