Balɗe capanɗe tati e annoore… ndelle hol ko rewi heen?

E honndu Lina ina woni winndaaɗe e daande mum, mawni hitaande gootiire, tawa o nanaano ɗum laabi gootiri. E jemma Sallaa o uddi koolol ngol finnitaano mo fajiri jemmaaji capanɗe tati jokkondirɗi. O waɗi honndu ndu dow taabal, o wi’i e gorko mum: «Jaŋngo woto finnin kam».

E ñalnde ɗiɗmere Sallaa, o udditi gite mum e waktu sappo e go’o. O yaadi juŋngo mum feewde honndu ndu hade o ummude. Natal mum e yaadugol ɓesngu feeñi, caggal ɗuum natal goɗngal, caggal ɗuum waktuuji ɗiɗi. Gorko mum addi sahan famɗo, o wi’i: «Ndee ko ñaamdu subaka maa». O waɗi honndu ndu dow bannge; buuredi ina yoori.

E lewru fof o julnoo fajiri, o janngoo hello sappo kala jemma, o noddoo baaba mum kala jemma. Jooni deftere ndee heddii e hello gootiire balɗe tati. O ƴetti honndu ndu ngam ruttinde koolol ngol, caggal ɗuum gite mum ndaari innde winndaaɗe ndee: «Lina Keso o». Les mayre ina woni ɗum goɗngum e innde gootiire, mawnugo e hitaande. Kollere mum yaadi dow buttoŋ nanude tawa o nyoƴƴaani. O uddi limgal winndaaɗe ɗee, o yejjiti koolol ngol.

Foti a anndi ndee deeƴnde caggal saanga mo ɓami-ɗaa: janngugol ina woodi waktu mayre, tee ummugol ina woodi mo ummoto e maa, caggal ɗuum a heddii a tan e yeeso saanga ndee. Haanaani a ñaawa goonga lewru fof. Ƴeew ñalnde aranndeere caggal mum: hol ko ɗum ɓoyyi e sara maa hade a wi’ude a wayliima?

Neemaaji tati ɗi ɗon ɓoyyoo e wootere

Suumaye ina hokka ma neemaaji tati ɗi njoɓaaka.

Neema aranndeere ko waktu gootiiɗo anndaaɗo e kala gooto: fajiri, e ftaar, e taraawiihi. A suɓataa nde a fuɗɗata, ngam waktu ina suɓa ma.

Neema ɗiɗmere ko nokku ɗon woccitoo ma e laawol gootiire, e hakkunde ko nokku maa yaajini: suudu ɗu deeƴa caggal taraawiihi, walla wuro ɗu nyalaande mum fof ina yaha e waktu ftaar. Mo hoɗi to wuro ndu ndaartaa Suumaye hay, ina anndi ko ndee lewru toowa nde neema ndee ŋakkii.

Neema tataɓere ko rewoobe ɓe ɗon njaha e maa e laawol gootiire: ɓesngu mo finnata ngam sahuur, walla sehilaaɓe ɓe suumi, ɓe gooto e maɓɓe haawnaa nde a salii noddol ñaamdu nyalaande. Mo hoɗi tawa omo gooto ina anndi wonde neema ndee ngartaa e hoore mayre; omo haani waɗde ɗum: noddol hade sahuur, walla sehil mo naamnata.

So neemaaji tati ɗii ngoni anndaaɗi e maa, ngam ɗum ko sarɗi tati ɗi en njiyi e feccere 1, e inɗe Suumaye: waktu mo ñaawata ma, e nokku mo ɓamta ma, e rewoobe ɓe njiyata ma.

Woodi kadi mo juulataa so wonaa e Suumaye, caggal ɗuum o nanta: «A wonnoo fenoowo». Kono alaa ko holla wonde o fennoo e hoore mum lewru fof. Foti neemaaji tati ɗii fof ɓoyyii e makko; ɗum haani ƴeewteede hade ñaawude ɓernde mum.

Hol no ganndal hakkille firtirta ɓoyyugol gaɗiiɗo ngoo? Wiɗtoowo debbo Wendy Wood hollii wonde doosgal wuurataa e muuyo tan. Ina tokki maande tiiɗɗe sara mayre: nokku, e waktu, e yeesooji anndaaɗi¹. Nde maande ɗee waylii e wootere, kuuwoore ina ɓoya ɓoggol ngol tiiɗnoo ɗum, hay so tawii yiɗde mayre goonga timmuɗo.

Nde nokku ɓoyyi, kuuwoore ina ɓoya ko ɓamnoo ɗum. Ɓoyyugol ngol ina woodi sababuuji goɗɗi ɗi kuuɗi Lina, tee suɓagol mum caggal Sallaa ko feccere majji. Kono ñaawude hoore tan ɓoyyini ko ɓoyyii sara mum.

Ko heddata caggal weltaare

Hanzala wi’i e Abu Bakr wonde nguurndam makko ina wayloo nde o yaltii e jooɗorde Nelaaɗo ﷺ feewde ɓesngu makko e ɓiɓɓe makko e nguurndam makko. E jooɗorde siftinoore o sifata kuuɗe laakara ina ɗum ngoni e hakkille mum no feewi, tee yaltugol ngol ina ɓoyya, ngam ɗuum o inni ceertugol ngoo naafiqiyaagal. Abu Bakr jaabii mo wonde omo tawa nanndunde. Caggal ɗuum ɓe njahii ɗiɗo e Nelaaɗo ﷺ, tee Hanzala siftori ko waɗata mo. Jaabawol ari wonde duumaago ngoo hoore mum ko feere, kadi nguurndam ina woodi saanga ngam ɗuum e saanga ngam goɗngum.

Hanzala jaɓaaki ñaawude hoore mum tan. O sifii to ngoni waylugol makko, caggal ɗuum o naamni. Abu Bakr kadi ardaano ƴeewndo makko wonde ndikka ngam ittude joom naamnal ngal; o wi’i omo tawa nanndunde.

E woowlaare maa aan, ceertugol ngoo ina nafa: ɓoyde nanugol ngol holla wonde ko waɗ-ɗaa ko fenaande. Aɗa waawi reende gollal famɗo nde hoolaare ɓoyyi, tee moƴƴinde saanga mayre e ko wallitoo ɗum. Wonaa ko wi’ata a ruttoto hakkunde hoolnude woowlaare maa e yeddugol ɗum; hadiis ngoo ko faati e ceertugol ngonka e siftorde e kuuɗe nguurndam, wonaa yerdugol ngam yeddude ko hoolnaa.

E timmoode jaabawol ngol: «Kono yaa Hanzala, sahaa gootiire e sahaa goɗnde»².

Maande saangaaji maa

Wiɗtoowo debbo Katy Milkman, e deftere mum How to Change, sifii miijo mo o hawtii e wiɗtooji aranndeeji mum³. En ɓuri heblude fuɗɗude doosgal kesum e saangaaji ɗi nanata en ina njaɓɓi hello ɓooyngo, tee ina fuɗɗi hello goɗngo. Hono balɗe aranndeere lewru, walla ñalnde jibineede, walla ruttugol iwde e yaadugol. Saangaaji ɗii ina seerndan en e firo ɓooyngo hoore meeɗen. Hay so tawii e sahaa gootiire, fuɗɗugol kesum waawi wonde.

E ƴeewndo mo o hawti e sehilaaɓe ɗiɗo, wiɗtooɓe ɓe tokkii jokkondiral ujunaaji yimɓe⁴. Ɓe ƴeewi wiɗtugo konngol «diete» e internet. Ɓe tokkii yaadugol e suudu sportu jaaɓi-haaɗtirde, e kawtal e internet ngam hoolnude yaakaaje hoore mum. Ɗiin tati fof ngoni wootere. Ɓe tawi ɓeydaare feeñoore kala fuɗɗoode yontere, e kala fuɗɗoode lewru, e kala fuɗɗoode hitaande. Caggal ɗuum ina ɓoya seeɗa e seeɗa e balɗe.

Winndaaɗe udditaaka

O siftori jemma 27: ñalnde ndeen o winndi ɓataake e innde «Lina Keso o»: fajiri, e janngugol, e noddugol baaba mum, e acca honndu ndu caggal hiraande. Jooni o winndi limgal juutndo e kaayitafee kesel, o ɓuuɓi ɗum e frigo. Gorko mum yaadi, o janngi diidol aranndeere, caggal ɗuum cakkitiire: «Kala ɗuum jaŋngo?». O wi’i: «Mi yoɓat».

O ruttii e winndaaɗe ndee ngam ɓeydude woowlaare goɗndi. O tawi ɓataake Suumaye ko adii no o acci ɗum, o siftori wonde o ɓoyyinoo nanude ɗum haa Suumaye garoowo ari. Caggal ɗuum o janngi kaayitafee frigo ndee kadi: alaa diidol gootol heen mo hollii saanga, tee o anndaano mo o anndinat so janngugol ngol fewi.

E ñalnde aranndeere lewru goɗngo, caggal balɗe ɗiɗi e kaayitafee frigo, Lina suɓi neema gootere: sehil makko debbo naamnoto mo kala Talaata ko faati e hello mum sappo. O neldi saanga hade o winnde limgal kesal. O janngi hello ɗiɗi e jemma ndeen. E Talaata aranndeere sehil makko naamni: «A yottii to?». Lina jooɗii e dow deftere, wonaa winndude jaabawol juutngol, caggal ɗuum o neldi limgal hello. E yontere nayaɓere o yahii, tee naamnal ngal yottii tawa omo wurtina ko woni e jiiba mum e suudu goɗngo. O acci ngal tawa jaabawol alaa. Nde o ruttii, o ɓadii ɓoyyinde deftere haa fuɗɗoode lewru garoowu. O inni ko ɓoyyi: nokku janngugol, wonaa yiɗde mum fof. O janngi hello ɗiɗi e Talaata aranndeere caggal ruttugol mum, caggal ɗuum o jaabii: «Ɗiin ɗiɗi tan hannde». Sehil makko wi’i: «Naamnoto Talaata garoowo, ndelle».

Noddol e baaba mum ruttii kadi, hay so tawii wonaa kala jemma. O nani winndaaɗe ɓooyɗe haa timmoode; o ceɗi nde daande mum hoolnii doosɗe sappo gila subaka haa jemma. O wi’i e gorko mum: «Mi ɗaɓɓi mo naamnata caggal weltaare». O waɗi nokku deftere caggal hiraande, o winndi e kaayitafee famɗo pewjigal minti 20 ngam natgol kala jemma. E suudu seedee o winndi nde ndee: baaba am.

Caggal Sallaa

Hokku hoore maa minti joy jooni. Winndu innde doosgal gootere mo reeni-ɗaa e lewru caggal ɗuum a accii, e nder maajum ko ɓamnoo ɗum e waktu, walla nokku, walla rewoobe. Waɗ niɓɓere haa ko aranndeere ɓoyyi. Suɓo feccere famɗere ruttinan-ɗaa, tee suɓo mayre saanga e nder balɗe tati ɗi ngarata. Caggal ɗuum nel hannde e seedee maa konngol e saanga e gollal ngo o naamnan-ɗaa caggal yontere.

Lina noddi baaba mum o wi’i mo kala huunde: janngirde, e ƴeewndo, e golle kesal. O daari ɓooyngo, haa o sikki laawol ngol hettii. Caggal ɗuum o wi’i: «Aru Aset».