Ba mươi ngày ánh sáng… rồi sao nữa?

Trong điện thoại Lina có một bản ghi giọng cô từ một năm trước. Cô chưa nghe lại lần nào. Đêm lễ Eid, cô tắt chiếc báo thức đã gọi mình dậy làm lễ nguyện Fajr ba mươi đêm liên tiếp. Đặt điện thoại lên bàn, cô nói với chồng: “Mai đừng gọi em dậy.”

Ngày thứ hai của lễ Eid, cô mở mắt lúc mười một giờ. Chưa ngồi dậy đã đưa tay lấy điện thoại. Một bức ảnh cô trong chuyến thăm gia đình lướt qua, rồi một bức khác, rồi hai giờ trôi qua. Chồng mang tới một đĩa nhỏ: “Đây vốn là bữa sáng của em.” Cô đặt điện thoại sang bên. Bánh mì đã khô.

Suốt tháng, cô làm lễ nguyện Fajr, đọc mười trang mỗi đêm và gọi cho cha mỗi tối. Giờ cuốn sách nằm ở cùng một trang đã ba ngày. Cô cầm điện thoại để đặt lại báo thức, rồi thấy tên bản ghi: “Lina mới”. Dưới đó có một tệp cùng tên, cũ hơn một năm. Ngón tay lướt qua nút phát mà không nhấn. Cô đóng danh sách ghi âm, quên chiếc báo thức.

Có thể bạn biết khoảng trống này sau một mùa nâng đỡ mình: việc đọc sách có giờ riêng, có người cùng bạn thức dậy, rồi chỉ còn mình bạn với giờ hẹn ấy. Bạn không cần phán xét sự chân thành của cả tháng. Hãy nhìn ngày đầu sau đó: điều gì quanh bạn biến mất trước khi bạn nói mình đã thay đổi?

Ba món quà biến mất cùng lúc

Ramadan cho bạn ba món quà miễn phí.

Món quà đầu tiên là những giờ chung mà ai cũng biết: Fajr, bữa kết thúc ngày nhịn chay và lễ nguyện Tarawih. Bạn không quyết định khi nào bắt đầu. Thời gian quyết định thay bạn.

Món quà thứ hai là môi trường đẩy bạn cùng một hướng, trong chừng mực nơi bạn sống cho phép: ngôi nhà yên lại sau Tarawih, hoặc khu phố có cả ngày xoay quanh giờ kết thúc nhịn chay. Ai sống ở nơi đường phố chẳng hề nhận ra Ramadan sẽ biết tháng ấy nặng nề thế nào khi thiếu món quà này.

Món quà thứ ba là những người cùng bước: gia đình dậy ăn trước bình minh, hoặc những người bạn nhịn chay không thấy lạ khi bạn từ chối lời mời ăn trưa. Ai sống một mình biết món quà này không tự đến. Họ phải tạo ra nó: một cuộc gọi trước bữa ăn trước bình minh, hoặc một người bạn hỏi thăm.

Nếu ba món quà có vẻ quen, đó là vì chúng chính là ba điều kiện ta thấy trong chương 1, mang tên gọi của Ramadan: giờ hẹn quyết định thay bạn, nơi chốn thúc đẩy bạn và những người đồng hành nhìn thấy bạn.

Có người chỉ làm lễ nguyện trong Ramadan, rồi sau đó nghe: anh đã giả tạo. Nhưng không có gì chứng minh họ đã lừa dối mình suốt cả tháng. Có thể cả ba món quà đã cùng biến mất. Điều đó đáng xem xét trước khi phán xét tấm lòng họ.

Tâm lý học giải thích sự sụp đổ đột ngột này ra sao? Nhà nghiên cứu Wendy Wood cho biết thói quen không chỉ sống trong ý chí. Nó gắn với những tín hiệu ổn định quanh mình: nơi chốn, thời gian và những gương mặt quen¹. Khi các tín hiệu ấy cùng thay đổi, hành vi mất sợi dây từng kéo nó đi, dù mong muốn vẫn hoàn toàn chân thành.

Khi môi trường biến mất, hành vi mất điều từng nâng đỡ nó. Sự gián đoạn còn có những nguyên nhân khác riêng của Lina, trong đó có những lựa chọn của cô sau lễ Eid. Nhưng chỉ trách mình sẽ che khuất những gì quanh cô đã mất.

Điều còn lại sau sự hào hứng

Hanzalah nói với Abu Bakr rằng trạng thái của ông thay đổi khi rời buổi gặp Thiên sứ ﷺ để về với gia đình, con cái và sinh kế. Trong buổi nhắc nhở ấy, ông cảm nhận chuyện đời sau rõ ràng đến mức khi ra ngoài không giữ được mức ấy. Ông gọi sự khác biệt này là đạo đức giả. Abu Bakr đáp rằng mình cũng thấy như vậy. Hai người cùng đến gặp Thiên sứ ﷺ, Hanzalah kể điều xảy ra với mình. Câu trả lời cho biết nếu trạng thái ấy kéo dài mãi thì sẽ là chuyện khác, và cuộc sống có lúc dành cho việc này, có lúc dành cho việc kia.

Hanzalah không chỉ phán xét bản thân. Ông mô tả nơi trạng thái mình thay đổi rồi hỏi. Abu Bakr cũng không dùng trải nghiệm của mình làm thước đo để hạ thấp người hỏi. Ông nói mình cũng thấy như vậy.

Với lời hứa của bạn, sự phân biệt này hữu ích: cảm xúc nguội đi không chứng minh việc đã làm là giả tạo. Bạn có thể giữ một hành động nhỏ khi sự hào hứng giảm, sửa giờ thực hiện và những gì nâng đỡ nó. Điều đó không có nghĩa luân phiên giữ lời rồi thất hứa. Hadith nói về trạng thái khác nhau khi tưởng nhớ Allah và khi lo việc đời, không cho phép phá bỏ cam kết.

Cuối câu trả lời là: “Nhưng này Hanzalah, lúc này dành cho việc này, lúc khác dành cho việc khác.”².

Những cột mốc thời gian của bạn

Nhà nghiên cứu Katy Milkman, trong cuốn Tâm lý học thay đổi hành vi, giải thích một ý tưởng cô đã góp phần nghiên cứu từ đầu³. Ta sẵn sàng bắt đầu thói quen mới hơn vào những lúc cảm thấy mình khép một trang cũ và mở một trang khác. Chẳng hạn ngày đầu tháng, sinh nhật hoặc lúc trở về sau chuyến đi. Những thời điểm ấy tách ta khỏi một phiên bản cũ của mình. Dù chỉ trong khoảnh khắc, bắt đầu lại cũng trở nên có thể.

Trong một nghiên cứu cô thực hiện cùng hai đồng nghiệp, các nhà nghiên cứu theo dõi hành vi của hàng nghìn người⁴. Họ ghi nhận lượt tìm từ “ăn kiêng” trên mạng, theo dõi lượt đến phòng tập của một trường đại học và những hợp đồng cam kết trực tuyến để đạt mục tiêu cá nhân. Cả ba mẫu hình đều giống nhau. Những đợt tăng rõ rệt lặp lại vào đầu mỗi tuần, mỗi tháng và mỗi năm, rồi giảm dần qua các ngày.

Bản ghi chưa được mở

Cô nhớ đêm thứ hai mươi bảy. Hôm ấy cô thu một lời nhắn tên “Lina mới”: Fajr, đọc sách, gọi cho cha và bỏ điện thoại sau bữa tối. Giờ cô viết một danh sách dài hơn lên tờ giấy mới, dán vào tủ lạnh. Chồng đi qua, đọc mục đầu rồi mục cuối: “Tất cả những việc này, ngày mai sao?” Cô nói: “Em sẽ bù lại.”

Cô trở lại bản ghi để thêm một lời hứa. Lời nhắn Ramadan năm trước vẫn nguyên như khi cô để lại. Cô nhớ mình đã trì hoãn nghe nó cho tới Ramadan tiếp theo. Rồi cô đọc lại tờ giấy trên tủ lạnh: không mục nào có giờ cụ thể. Cô cũng không biết sẽ báo cho ai nếu bỏ lỡ việc đọc.

Ngày đầu tháng dương lịch tiếp theo, hai ngày sau khi dán tờ giấy lên tủ lạnh, Lina chọn một món quà: cô bạn sẽ hỏi về mười trang sách mỗi thứ Ba. Cô gửi giờ hẹn trước khi lập danh sách mới. Tối ấy cô đọc hai trang. Thứ Ba đầu tiên, bạn hỏi: “Cậu đọc tới đâu rồi?” Lina ngồi xuống với sách thay vì viết câu trả lời dài, rồi gửi số trang. Tuần thứ tư cô đi xa. Câu hỏi tới khi cô đang lấy đồ khỏi túi trong một căn phòng khác. Cô không trả lời. Khi trở về, cô suýt hoãn cuốn sách tới đầu tháng sau. Cô chỉ rõ điều đã thiếu: chỗ đọc, chứ không phải toàn bộ mong muốn. Cô đọc hai trang vào thứ Ba đầu tiên sau khi về, rồi đáp: “Hôm nay chỉ hai trang này thôi.” Bạn cô nói: “Vậy tớ sẽ hỏi vào thứ Ba tới.”

Những cuộc gọi cho cha cũng trở lại, dù chưa phải mỗi tối. Cô nghe bản ghi cũ đến hết, bật cười khi giọng mình hứa mười thói quen từ sáng tới đêm. Cô nói với chồng: “Em cần người hỏi thăm cả khi sự hào hứng đã qua.” Cô dành thời gian đọc sách sau bữa tối, ghi lên tờ giấy nhỏ kế hoạch thiết kế hai mươi phút mỗi tối. Lần này, ở mục người chứng kiến, cô viết: cha.

Sau lễ Eid

Dành năm phút ngay bây giờ. Viết tên một thói quen bạn giữ trong tháng rồi bỏ, bên cạnh ghi những gì nâng đỡ nó: giờ hẹn, nơi chốn hoặc người đồng hành. Khoanh điều biến mất đầu tiên. Chọn phiên bản nhỏ nhất bạn sẽ làm lại, hẹn giờ trong ba ngày tới. Ngay hôm nay, gửi người chứng kiến một câu ghi giờ hẹn và hành động họ sẽ hỏi bạn sau một tuần.

Lina gọi cho cha, kể hết: khóa học, cuộc phỏng vấn và công việc mới. Ông im lặng lâu tới mức cô tưởng cuộc gọi đã mất kết nối. Rồi ông nói: “Thứ Bảy về đây.”