तीस दिवसांचा प्रकाश… मग पुढे काय?

लीनाच्या फोनमध्ये तिच्याच आवाजातले वर्षभरापूर्वीचे ध्वनिमुद्रण होते. तिने एकदाही ऐकले नव्हते. ईदच्या आदल्या रात्री तिने गजर बंद केला. सलग तीस रात्री त्याने तिला फज्रच्या नमाजसाठी उठवले होते. फोन टेबलावर ठेवून ती नवऱ्याला म्हणाली: “उद्या मला उठवू नकोस.”

ईदच्या दुसऱ्या दिवशी तिने डोळे उघडले तेव्हा अकरा वाजले होते. उठण्याआधीच फोनकडे हात गेला. कुटुंबाच्या भेटीतला तिचा फोटो पुढे सरकला. मग आणखी एक. मग दोन तास. नवरा छोटी ताटली घेऊन आला. म्हणाला: “हा तुझा नाश्ता होता.” तिने फोन बाजूला ठेवला. पाव वाळून गेला होता.

महिनाभर ती फज्रची नमाज पढत होती. रोज रात्री दहा पाने वाचत होती. दर संध्याकाळी बाबांना फोन करत होती. आता पुस्तक तीन दिवस त्याच पानावर होते. गजर पुन्हा लावायला तिने फोन उचलला. मग ध्वनिमुद्रणाचे नाव दिसले: “नवी लीना.” त्याखाली त्याच नावाची दुसरी फाइल होती. वर्षभर जुनी. तिचे बोट ऐकण्याच्या बटणावरून गेले. पण दाबले नाही. तिने ध्वनिमुद्रणांची यादी बंद केली. गजर विसरली.

एखाद्या पर्वाने तुम्हाला आधार दिल्यानंतरची ही पोकळी तुम्हाला परिचित असेल. वाचनाला वेळ होता. उठण्यासाठी तुमच्यासोबत उठणारे होते. मग ठरलेल्या वेळी तुम्ही एकटे उरलात. महिनाभरच्या प्रामाणिकपणाचा निकाल लावण्याची गरज नाही. त्यानंतरचा पहिला दिवस पाहा: तुम्ही बदललात असे म्हणण्याआधी तुमच्या भोवतीचे काय नाहीसे झाले?

एकदम नाहीशा होणाऱ्या तीन देणग्या

रमजान तुम्हाला विनामूल्य तीन देणग्या देतो.

पहिली देणगी म्हणजे सर्वांना माहीत असलेली एकच वेळ: फज्र, इफ्तार आणि तरावीह. सुरुवात कधी करायची हे तुम्ही ठरवत नाही. वेळ तुमच्यावतीने ठरवते.

दुसरी देणगी म्हणजे त्याच दिशेने ढकलणारे वातावरण. तुम्ही जिथे राहता तिथे शक्य असेल तितके: तरावीहनंतर शांत होणारे घर. किंवा इफ्तारच्या वेळेभोवती दिवस फिरणारी वस्ती. जिथे रस्त्यावर रमजानची चाहूलही जाणवत नाही अशा ठिकाणी राहणाऱ्याला ही देणगी नसताना महिना किती जड होतो हे माहीत असते.

तिसरी देणगी म्हणजे तुमच्यासोबत त्याच पावलाने चालणारे सोबती: सहरसाठी उठणारे घरचे. किंवा दुपारच्या जेवणाचे आमंत्रण तुम्ही नाकारले तर आश्चर्य न वाटणारे उपवास करणारे मित्र. एकटे राहणाऱ्याला माहीत असते, ही देणगी आपोआप येत नाही. ती घडवावी लागते: सहरपूर्वीचा फोन. किंवा विचारपूस करणारा मित्र.

या तीन देणग्या परिचित वाटत असतील तर कारण प्रकरण 1मध्ये आपण पाहिलेल्या त्याच तीन अटी आहेत. रमजानच्या नावांनी: तुमच्यावतीने ठरवणारी वेळ. पुढे ढकलणारी जागा. तुम्हाला पाहणारे सोबती.

काही जण फक्त रमजानमध्ये नमाज पढतात. मग ऐकावे लागते: तुझा सगळा दिखावा होता. पण अख्खा महिना तो स्वतःशी खोटे बोलत होता याचा काही पुरावा नाही. कदाचित तीनही देणग्या एकदम नाहीशा झाल्या असतील. त्याच्या मनाचा निकाल लावण्याआधी हे तपासणे गरजेचे आहे.

अचानक झालेली ही घसरण मानसशास्त्र कशी समजावते? संशोधक वेंडी वुड सांगतात, सवय केवळ इच्छाशक्तीत जगत नाही. ती भोवतालच्या स्थिर संकेतांशी जोडलेली असते: जागा, वेळ आणि परिचित चेहरे¹. हे संकेत एकदम बदलतात तेव्हा वर्तनाला धरून ठेवणारा धागा निसटतो. ते करण्याची इच्छा पूर्णपणे खरी राहिली तरी.

वातावरण नाहीसे होते तेव्हा वर्तनाला मिळणारा आधार जातो. खंड पडण्याची लीनाशी संबंधित आणखीही कारणे आहेत. ईदनंतरच्या तिच्या निवडी त्यातलाच एक भाग आहेत. पण फक्त स्वतःला दोष दिल्याने भोवतालचे काय नाहीसे झाले ते दिसेनासे होते.

उत्साहानंतर उरणारे

हन्झला यांनी अबू बक्र यांना सांगितले, प्रेषित ﷺ यांच्या बैठकीतून घरच्यांकडे, मुलांकडे आणि उपजीविकेकडे परतल्यावर आपली अवस्था बदलते. स्मरणाच्या त्या बैठकीत त्यांना परलोकातल्या गोष्टी ज्या तीव्रतेने जाणवत होत्या ती तीव्रता बाहेर राहत नव्हती. त्यांनी या फरकाला दांभिकपणा म्हटले. अबू बक्र म्हणाले, त्यांनाही तसेच वाटते. मग दोघे प्रेषित ﷺ यांच्याकडे गेले. हन्झला यांनी आपल्याबाबतीत काय होते ते सांगितले. उत्तर आले, ती अवस्था कायम राहण्याचा विषय वेगळा आहे. आयुष्यात या गोष्टीसाठी वेळ असतो आणि त्या गोष्टीसाठीही.

हन्झला स्वतःवर निकाल देऊन थांबले नाहीत. आपली अवस्था कुठे बदलते ते सांगितले. मग विचारले. अबू बक्र यांनी प्रश्न विचारणाऱ्याला कमी लेखण्यासाठी स्वतःच्या अनुभवाला मापदंड केले नाही. त्यांनाही तसेच होते हे सांगितले.

तुमच्या वचनाच्या बाबतीत हा फरक उपयोगी पडतो: भावनेची तीव्रता कमी झाल्याने तुम्ही केले ते खोटे होते असे सिद्ध होत नाही. उत्साह ओसरल्यावरही एक छोटी कृती टिकवता येते. तिची वेळ आणि आधार दुरुस्त करता येतात. याचा अर्थ वचन पाळणे आणि मोडणे आळीपाळीने करावे असा नाही. हा हदीस अल्लाहचे स्मरण आणि आयुष्यातले व्यवहार यांच्यात अवस्था बदलण्याविषयी आहे. बांधिलकी मोडण्याची परवानगी नाही.

उत्तराच्या शेवटी म्हटले: “पण हन्झला, कधी या गोष्टीसाठी वेळ, तर कधी त्या गोष्टीसाठी.”².

तुमच्या काळातले टप्पे

संशोधक केटी मिल्कमन त्यांच्या पुस्तकात How to Change, एका कल्पनेचे स्पष्टीकरण देतात. त्या कल्पनेच्या सुरुवातीच्या संशोधनात त्यांचा सहभाग होता³. जुने पान उलटून नवे उघडतो आहोत असे वाटणाऱ्या क्षणी नवी सवय सुरू करण्याची आपली तयारी जास्त असते. महिन्याचा पहिला दिवस. वाढदिवस. किंवा प्रवासातून परतणे. असे क्षण आपल्या जुन्या रूपापासून आपल्याला वेगळे करतात. क्षणभर का होईना, नव्याने सुरुवात करणे शक्य वाटते.

दोन सहकाऱ्यांसोबत त्यांनी केलेल्या एका अभ्यासात संशोधकांनी हजारो लोकांच्या वर्तनाचा मागोवा घेतला⁴. इंटरनेटवर “आहारनियंत्रण” हा शब्द शोधण्याची नोंद केली. विद्यापीठाच्या व्यायामशाळेला दिलेल्या भेटींचा आणि वैयक्तिक उद्दिष्टे गाठण्यासाठी केलेल्या ऑनलाइन बांधिलकी करारांचा मागोवा घेतला. तिन्ही नमुने जुळले. प्रत्येक आठवड्याच्या, महिन्याच्या आणि वर्षाच्या सुरुवातीला स्पष्ट वाढ दिसत होती. दिवसांबरोबर ती हळूहळू ओसरत होती.

न ऐकलेले ध्वनिमुद्रण

तिला सत्ताविसावी रात्र आठवली. त्या दिवशी तिने “नवी लीना” नावाचा संदेश ध्वनिमुद्रित केला होता: फज्र, वाचन, बाबांना फोन आणि रात्रीच्या जेवणानंतर फोन बाजूला ठेवणे. आता नव्या कागदावर आणखी मोठी यादी लिहिली. फ्रिजवर चिकटवली. जाताना नवऱ्याने पहिला मुद्दा आणि मग शेवटचा वाचला: “हे सगळे उद्या?” ती म्हणाली: “भरून काढेन.”

आणखी एक वचन जोडायला ती ध्वनिमुद्रणाकडे परत गेली. मागच्या रमजानचा संदेश जसा ठेवला होता तसाच होता. तो ऐकणे पुढच्या रमजानपर्यंत पुढे ढकलत होती हे तिला आठवले. मग फ्रिजवरचा कागद पुन्हा वाचला. कोणत्याही मुद्द्यात वेळ ठरवली नव्हती. वाचन चुकले तर कोणाला सांगायचे हेही माहीत नव्हते.

पुढच्या ग्रेगोरियन महिन्याच्या पहिल्या दिवशी, फ्रिजवर कागद लावल्यानंतर दोन दिवसांनी, लीनाने एक देणगी निवडली: मैत्रिणीने दर मंगळवारी तिच्या दहा पानांबद्दल विचारायचे. नवी यादी बनवण्याआधी तिने वेळ पाठवली. त्या संध्याकाळी दोन पाने वाचली. पहिल्या मंगळवारी मैत्रिणीने विचारले: “कुठवर पोहोचलीस?” मोठे उत्तर लिहिण्याऐवजी लीना पुस्तक घेऊन बसली. मग पानाचा क्रमांक पाठवला. चौथ्या आठवड्यात ती प्रवासाला गेली. दुसऱ्या खोलीत बॅग उघडत होती तेव्हा प्रश्न आला. तिने उत्तर दिले नाही. परत आल्यावर पुस्तक पुढच्या महिन्याच्या पहिल्या दिवसापर्यंत पुढे ढकलणारच होती. काय नाहीसे झाले ते तिने स्पष्ट केले: वाचनाची जागा. तिची अख्खी इच्छा नाही. परत आल्यावरच्या पहिल्या मंगळवारी दोन पाने वाचली. मग उत्तर दिले: “आज ही दोनच.” मैत्रीण म्हणाली: “मग पुढच्या मंगळवारचे विचारेन.”

बाबांना फोन करणेही पुन्हा सुरू झाले. रोज संध्याकाळी नाही, तरी झाले. तिने जुने ध्वनिमुद्रण शेवटपर्यंत ऐकले. सकाळपासून रात्रीपर्यंत दहा सवयींचे वचन देणारा स्वतःचा आवाज ऐकून हसली. नवऱ्याला म्हणाली: “उत्साह ओसरल्यानंतर विचारणारे कोणी हवे.” रात्रीच्या जेवणानंतर तिने पुस्तकासाठी जागा ठेवली. छोट्या कागदावर दर संध्याकाळी वीस मिनिटे डिझाइन करण्याची योजना लिहिली. यावेळी साक्षीदाराच्या रकान्यात लिहिले: बाबा.

ईदनंतर

आता पाच मिनिटे घ्या. त्या महिन्यात टिकवलेली आणि मग सोडलेली एक सवय लिहा. तिच्या शेजारी तिला आधार देणारी वेळ, जागा किंवा सोबत लिहा. सर्वांत आधी नाहीसे झालेल्याभोवती वर्तुळ काढा. परत सुरू करता येईल असे तिचे सर्वांत छोटे रूप निवडा. येत्या तीन दिवसांत त्यासाठी वेळ ठरवा. मग आजच तुमच्या साक्षीदाराला एक वाक्य पाठवा. वेळ आणि कृती सांगणारे. आठवड्यानंतर तो तुम्हाला त्याबद्दल विचारेल.

लीनाने बाबांना फोन करून सगळे सांगितले: कोर्स, मुलाखत आणि नवे काम. ते बराच वेळ शांत होते. फोन तुटला असे तिला वाटले. मग ते म्हणाले: “शनिवारी ये.”