Otuz günlük nur… bəs sonra?

Linanın telefonunda öz səsi ilə yazılmış birillik bir qeyd var idi, onu bircə dəfə də dinləməmişdi. Bayram gecəsi ard-arda otuz gecə onu sübhə oyadan zəngli saatı söndürdü. Telefonu stolun üstünə qoyub ərinə dedi: «Sabah məni oyatma».

Bayramın ikinci günü gözlərini saat on birdə açdı. Qalxmazdan əvvəl əlini telefona uzatdı. Ailə ziyarətindən bir şəkli keçdi, sonra başqa bir şəkil, sonra isə iki saat ötdü. Əri kiçik bir boşqabla gəlib dedi: «Bu, sənin səhər yeməyin idi». Telefonu kənara qoydu; çörək artıq qurumuşdu.

Bütün ay boyu sübh namazını qılmış, hər gecə on səhifə oxumuş və hər axşam atasına zəng etmişdi. İndi isə kitab üç gün idi ki, eyni səhifədə qalmışdı. Zəngli saatı yenidən qurmaq üçün telefonu qaldırdı, sonra gözü səsyazmasının adına sataşdı: «Yeni Lina». Altında eyni adlı başqa bir fayl var idi, bir il daha köhnə. Barmağı oxutma düyməsinin üstündən keçdi, lakin basmadı. Səsyazmaları siyahısını bağladı və zəngli saatı unutdu.

Səni qanadlandırıb aparan bir mövsümdən sonrakı bu boşluğu bəlkə də tanıyırsan: mütaliə üçün vaxt var idi, oyanmaq üçün səninlə birlikdə qalxan kimsə var idi, sonra isə təyin olunmuş vaxt qarşısında tək qaldın. Bütün ayın səmimiyyəti barədə hökm çıxarmağa ehtiyac yoxdur. Ondan sonrakı ilk günə bax: dəyişdiyini söyləməzdən əvvəl ətrafından nə yox oldu?

Birdən-birə yox olan üç bəxşiş

Ramazan sənə üç təmənnasız bəxşiş verir.

Birinci bəxşiş — hamının bildiyi vahid vaxt cədvəlidir: sübh, iftar və təravih. Nə vaxt başlayacağına sən qərar vermirsən, vaxt sənin yerinə qərar verir.

İkinci bəxşiş — mühitinin imkan verdiyi qədər səni eyni istiqamətə sövq edən ab-havadır: təravihdən sonra sakitləşən ev, yaxud gündüzü iftar vaxtı ətrafında dövr edən məhəllə. Küçələrin Ramazanı heç hiss etmədiyi bir yerdə yaşayan kəs bu bəxşiş olmadıqda ayın necə ağırlaşdığını yaxşı bilir.

Üçüncü bəxşiş — səninlə eyni addımla irəliləyən yol yoldaşlığıdır: obaşdanlığa oyanan ailə, yaxud nahar dəvətini rədd etdikdə təəccüblənməyən oruclu dostlar. Tək yaşayan kəs isə bilir ki, bu bəxşiş öz-özünə gəlmir; onu özü yaratmalıdır: obaşdanlıqdan əvvəl bir zəng, yaxud halını soruşan bir dost.

Bu üç bəxşiş sənə tanış gəlirsə, ona görədir ki, onlar 1-ci fəsil-də gördüyümüz həmin üç şərtdir, sadəcə Ramazan adları ilə: sənin yerinə qərar verən vaxt, səni sövq edən məkan və səni görən yol yoldaşlığı.

Elələri var ki, yalnız Ramazanda namaz qılır, sonra isə arxasınca eşidir: saxtakar idin. Lakin bütöv bir ay boyu özünə yalan danışdığını sübut edən heç nə yoxdur. Bəlkə də hər üç bəxşiş birdən-birə yox olmuşdu; bu isə onun qəlbi barədə hökm çıxarmazdan əvvəl araşdırılmağa layiqdir.

Psixologiya bu qəfil çökməni necə izah edir? Tədqiqatçı Vendi Vud izah edir ki, vərdiş təkcə iradə hesabına yaşamır. O, ətrafındakı sabit işarələrə bağlanır: məkan, vaxt və vərdiş olunmuş simalar¹. Bu işarələr birdən-birə dəyişdikdə, ona olan arzu tamamilə səmimi qalsa belə, davranış onu saxlayan ipi itirir.

Mühit yox olduqda, davranış ona arxa olan dayağı itirir. Qırılmanın Linaya aid başqa səbəbləri də var və bayramdan sonrakı seçimləri də bunun bir hissəsidir. Lakin təkcə özünü qınamaq ətrafından yox olan şeyləri pərdələyir.

Həvəsdən sonra qalan nədir

Hənzələ Əbu Bəkrə dedi ki, Peyğəmbərin ﷺ məclisindən ayrılıb ailəsinin, övladlarının və dolanışığının yanına qayıtdıqda halı dəyişir. Xatırlatma məclisində axirət işlərini elə canlı hiss edirdi ki, məclisdən kənarda bu hiss eyni dərəcədə qalmırdı və o, bu fərqi nifaq adlandırdı. Əbu Bəkr cavab verdi ki, o da eyni şeyi yaşayır. Sonra birlikdə Peyğəmbərin ﷺ yanına getdilər və Hənzələ başına gələnləri danışdı. Cavab gəldi ki, bu halın davamlı olması tamamilə başqa bir məsələdir və həyatda bunun üçün də vaxt var, onun üçün də.

Hənzələ təkcə özünə hökm verməklə kifayətlənmədi. Halının harada dəyişdiyini təsvir etdi, sonra soruşdu. Əbu Bəkr də öz təcrübəsini sual verəni qınamaq üçün tərəziyə çevirmədi; eyni şeyi hiss etdiyini bildirdi.

Öz vədinə gəldikdə isə bu fərq faydalıdır: duyğuların soyuması etdiyin şeyin saxta olduğunu sübut etmir. Həvəs azaldıqda kiçik bir əməli davam etdirə, onun vaxtını və ona arxa olan dayaqları düzəldə bilərsən. Bu o demək deyil ki, vədinə vəfa ilə onu pozmaq arasında növbələşəsən; hədis zikrlə həyat qayğıları arasında halın dəyişməsindən bəhs edir, öhdəliyi pozmağa icazə vermir.

Və cavabın sonunda: «Lakin ey Hənzələ, bir saat belə, bir saat elə»².

Zaman nişanələrin

Tədqiqatçı Keti Milkman How to Change kitabında ilk tədqiqatlarında iştirak etdiyi bir fikri izah edir³. Köhnə səhifəni bağlayıb yenisini açdığımızı hiss etdiyimiz anlarda yeni bir vərdişə başlamağa daha hazır oluruq. Məsələn, ayın ilk günü, ad günü, yaxud səfərdən qayıdış kimi. Bu anlar bizi özümüzün köhnə versiyamızdan ayırır. Bircə anlıq olsa belə, yenidən başlamaq mümkün olur.

İki həmkarı ilə birlikdə apardığı bir tədqiqatda alimlər minlərlə insanın davranışını izlədilər⁴. İnternetdə «pəhriz» sözünün axtarışlarını qeydə aldılar. Universitetin idman zalına gəlişləri və şəxsi məqsədlərə çatmaq üçün onlayn öhdəlik müqavilələrini izlədilər. Hər üç model üst-üstə düşdü. Hər həftənin, hər ayın və hər ilin əvvəlində təkrarlanan aydın sıçrayışlar. Sonra günlər keçdikcə tədricən sönüb gedir.

Açılmamış səsyazması

İyirmi yeddinci gecəni xatırladı: həmin gün «Yeni Lina» adı ilə bir mesaj qeyd etmişdi: sübh namazı, mütaliə, atasına zəng etmək və şam yeməyindən sonra telefonu kənara qoymaq. İndi təzə bir vərəqdə daha uzun bir siyahı yazdı və onu soyuducuya yapışdırdı. Əri yanından keçərkən birinci, sonra isə sonuncu bəndi oxudu: «Bütün bunlar sabah?». Dedi: «Əvəzini çıxacağam».

Başqa bir vəd əlavə etmək üçün səsyazmasına qayıtdı. Keçən Ramazanın mesajını qoyduğu kimi tapdı və xatırladı ki, növbəti Ramazan gələnə qədər onu dinləməyi təxirə salırdı. Sonra soyuducudakı vərəqi yenidən oxudu: oradakı bəndlərin heç birində vaxt göstərilməmişdi və mütaliəni buraxarsa, kimə xəbər verəcəyini bilmirdi.

Növbəti təqvim ayının ilk günündə, soyuducu vərəqindən iki gün sonra Lina bircə bəxşiş seçdi: rəfiqəsi hər çərşənbə axşamı onun on səhifəsi barədə soruşacaqdı. Yeni siyahı tərtib etməzdən əvvəl vaxtı göndərdi. Və həmin axşam iki səhifə oxudu. İlk çərşənbə axşamı rəfiqəsi soruşdu: «Haraya çatdın?». Lina uzun cavab yazmaq əvəzinə kitabın arxasına keçdi, sonra səhifənin nömrəsini göndərdi. Dördüncü həftədə səfərə çıxdı və sual gələndə o, başqa otaqda çantasını boşaldırdı. Cavabsız qoydu. Qayıdanda isə az qala kitabı növbəti ayın birinə qədər təxirə salacaqdı. Yox olan şeyin adını çəkdi: mütaliə arzusu deyil, mütaliə məkanı. Qayıtdıqdan sonrakı ilk çərşənbə axşamı iki səhifə oxudu, sonra cavab verdi: «Bu gün ancaq bu ikisi». Rəfiqəsi dedi: «Onda gələn çərşənbə axşamı soruşaram».

Atasına zənglər də bərpa olundu, hər axşam olmasa belə. Köhnə səsyazmasını sonuna qədər dinlədi; səsinin səhərdən axşama qədər on vərdiş vəd etdiyini eşidəndə güldü. Ərinə dedi: «Həvəs keçdikdən sonra soruşan birinə ehtiyacım var». Şam yeməyindən sonra kitab üçün bir yer ayırdı və kiçik bir vərəqdə hər axşam dizayn üçün iyirmi dəqiqəlik plan qeyd etdi. Şahid xanasına isə bu dəfə yazdı: atam.

Bayramdan sonra

İndi beş dəqiqə vaxt ayır. Ay ərzində qoruduğun və sonra tərk etdiyin bircə vərdişin adını yaz, yanına isə ona dayaq olan şeyi qeyd et: vaxt, məkan və ya yol yoldaşlığı. İlk yox olan şeyin ətrafına dairə çək. Qaytarmaq üçün ən kiçik versiyanı seç və yaxın üç gün ərzində ona vaxt təyin et. Sonra bu gün şahidinə bir həftədən sonra səndən soruşacağı vaxt və əməl haqqında bir cümlə göndər.

Lina atasına zəng etdi və ona hər şeyi danışdı: kursu, müsahibəni və yeni işi. Atası o qədər uzun müddət susdu ki, Lina xəttin kəsildiyini düşündü. Sonra dedi: «Şənbə günü gələrsən».