Ширинӣ пас аз салат

Лина ҳамон касест, ки тамоми шуъбаи ҳисобдорӣ дар ширкаташ ба ӯ такя мекунад. Ва дар ҳафтае, ки ҳисобҳои моҳро як рӯз пеш аз мӯҳлат баст, соати шанбе назди падарашро бори сеюм ба таъхир андохт.

Рӯзи душанбе дар ҳисоб тафовуте миёни ду рақам ёфт, ки аз нархи як пиёла қаҳва зиёд набуд. Ҳеҷ кас ҷуз худи ӯ онро пай набурд, ва ӯ қабул накард, ки онро барои субҳ бигузорад, пас то соати ёздаҳи шаб дар ширкат монд. Рӯзи сешанбе ҳамкораш дар шуъба ҳозир нашуд, пас Лина парвандаҳои ӯро ба мизи худ овард. Ва рӯзи панҷшанбе мудираш дар пеши тамоми шуъба гуфт: «Агар Лина намебуд, мо ин моҳро намебастем». Ва қабл аз он ки компютерашро хомӯш кунад, он чиро беш аз соати кори ба ширкат дода буд, ҷамъ кард: чордаҳ соат.

Шоми панҷшанбе тақвими телефонашро боз кард. Рӯзи шанбе соате бо унвони «Падар» буд, ки қаблан ду бор онро кӯчонда буд ва дигар сабаби бори дуюмро дар хотир надошт. Бо ангушташ онро пахш кард ва ба шанбеи оянда кашид. Ба худ гуфт: «Ин ҳафта хеле кор кардам, сазовори як шанбе барои худам ҳастам». Ва ҳанӯз ба падараш чизе нанавишта буд.

Ва ҳамин ҳисоб дар рӯи дастархони худи ту низ мегузарад.

Қарор додӣ, ки имрӯз ширинӣ нахӯрӣ. Як табақи бузурги салат, бе нон фармоиш медиҳӣ. Эҳсоси ризоияти хурде аз худат мекунӣ. Сипас касе аз ту мепурсад, ки оё як пора ширинӣ мехоҳӣ. Бе он ки ду бор фикр кунӣ, розӣ мешавӣ. Эҳсоси гуноҳ намекунӣ. Балки эҳсос мекунӣ, ки сазовори он ҳастӣ, гӯё салат бароят иҷозатномае харид, ки пас аз он ҳар чӣ мехоҳӣ бихӯрӣ.

Пас аз он ки кори хубе мекунем, эҳсос менамоем, ки эътиборе ба даст овардаем, то онро дар камбудии баъдӣ масраф кунем. Мо некиро ба узр табдил медиҳем, гӯё аввалӣ дуюмиро пардохт мекунад. Равоншиносон ин механизмро «иҷозатномаи ахлоқӣ» (moral licensing) меноманд¹.

Пас чӣ гуна ин рух медиҳад бе он ки ҳеҷ тазоде эҳсос кунем?

Роберт Курзбан дар китоби худ «Чаро ҳама, ҷуз ту, мунофиқанд?» ақлро чун зерсохторҳое тавсиф мекунад, ки кори якдигарро пайваста бозрасӣ намекунанд²; мисли шӯрои мудироне, ки аъзояш ҳаргиз ҷамъ намеоянд.

Эътиборе, ки хаёл мекунем

Дар як пажӯҳиш, ширкаткунандагон ибораҳои табъизомези ошкорро рад карданд, сипас сенарияеро барои коре, ки маъмулан ба мардон нисбат дода мешавад, хонданд. Мардоне, ки аввал «бегуноҳии» худро собит намуда буданд, беш аз ҳамсолони худ мардро барои он кор тарҷеҳ доданд; ва ин фарқ дар миёни занон зоҳир нашуд³.

Таҳлили баъдӣ даҳҳо пажӯҳишро гирд овард ва асари хурди нобаробаре ёфт⁴. Амали нек шояд дар бархе аз мо ва дар баъзе шароит ба узр табдил ёбад.

Истироҳат мегӯяд: «Корамро анҷом додам, пас истироҳат мекунам». Ва иҷозатномадиҳӣ мегӯяд: «Дар он ҷо кор кардам, пас сазоворам, ки дар ин ҷо кӯтоҳӣ кунам». Мушкил вақте сар мезанад, ки комёбии ту иҷозате барои паймоншиканӣ ё нодида гирифтани ҳаққе шавад.

Вафодорӣ ба ду ҳисоб тақсим намешавад. Ва дар амр ба вафо: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Эй касоне, ки имон овардаед, ба аҳдҳо ва қарордодҳо вафо кунед. (Моида: 1)⁵. Некиеро, ки кардӣ, ҷавобе барои ваъдаи дигаре, ки ҳифз накардӣ, магардон.

«Чӣ гуна намоз бихонам, дар ҳоле ки ҳанӯз хато мекунам?»

Оё мулоқотеро, ки ин китобро бо он оғоз кардем, ба ёд дорӣ? Понздаҳ дақиқа ҳар рӯз, дар кор ё донишгоҳ, ки онро аз даст намедиҳӣ. Акнун он чиро муқобили он аст номбар мекунем: панҷ вақти намоз дар як рӯз. Дар понздаҳ дақиқа вақти навишташуда ҳаст, чеҳраҳое, ки мунтазири туянд, ва касе, ки ҳозиршавиро сабт мекунад. Ва дар вақтҳои намоз мудире интизорат нест, ки ғайбататро қайд кунад. Ин тафовут дар пайгирист, на тавзеҳ барои ҳар ғайбат; зеро ҳатто мулоқоти равшан шояд бо он чи дар даруни ту мегузарад, халалдор шавад.

Лина некии худро дар кор истифода бурд, то ба худ барои кӯтоҳӣ нисбат ба падараш иҷозат диҳад. Ва касоне ҳастанд, ки баръакс мекунанд: некиеро, ки мехоҳанд тарк мекунанд, зеро хатои дигареро ҳанӯз ислоҳ накардаанд. Мегӯянд: «Чӣ гуна намоз бихонам, дар ҳоле ки ҳанӯз ин корро мекунам?».

Ва агар камолот шарти оғоз мебуд, ҳеҷ кас чизеро оғоз намекард. Ту метавонӣ вақти намозро ҳифз кунӣ ва он чиро хато кардӣ ислоҳ намоӣ. Амали аввал дуюмиро пардохт намекунад, ва дуюмӣ ниёз надорад, ки туро аз аввалӣ маҳрум созад. Ин бознигарии ду ҳисоб аст, на шаҳодатномае, ки бар зидди худат содир кунӣ.

Ва дар Қуръон омадааст: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Ҳамоно, некиҳо бадиҳоро аз миён мебаранд. (Ҳуд: 114)⁶. Ин оят ҳамроҳ бо амр ба барпо доштани намоз меояд. Некӣ қадамест, ки бармедорӣ, на ҷоизае, ки пас аз комил шуданат интизораш бошӣ.

Ва дари сеюм боқӣ мемонад, ки абзорҳои ин китоб онро боз намекунанд. Касоне ҳастанд, ки аз намоз бозистоданд на ба хотири набудани пайгирӣ ва на барои тарси риёкорӣ, балки барои он ки дигар мутмаин нестанд. Ин як сабаби воқеист, на узре аз узрҳои вакил, ва дуруст нест, ки бо он мисли як узр рафтор шавад. Абзорҳои ин китоб ба саволи «Чаро он чиро ба он бовар дорам ба таъхир меандозам?» посух медиҳанд, аммо соҳиби ин дар қабл аз ин мепурсад: оё ман аслан бовар дорам? Ва саволи ӯ сазовори хониши содиқонаи дигаре ва гуфтугӯ бо касест, ки саволро бидуни ҳаросу шитоб таҳаммул кунад. Ҳамаи он чи ин боб метавонад, ин аст, ки миёни ӯ ва соҳиби узрҳо омезиш надиҳад: аввалӣ ба ҷавоб ниёз дорад ва дуюмӣ ба оина.

Як тарозу барои кор ва хона

Рӯзи шанбе Лина то соати даҳ хобид. Соати се суҳбати падарашро боз кард ва навишт: «Падар, ҳафтаи пӯшидани моҳ маро хаста кард. Шанбеи оянда иншоаллоҳ». Ва қабл аз пахш кардани «фиристодан», болои навиштааш ду паёми кӯҳнаи худро дид, ки бо ҳамон ҷумла ба охир мерасиданд.

Пахш накард. Саҳифаи наве дар ёддоштҳо боз намуд ва ҳафтаашро дар як рӯйхат навишт: чордаҳ соат изофакорӣ. Парвандаҳои ҳамкори ғоиб. Моҳе, ки як рӯз пеш аз мӯҳлат баста шуд. Ва дар сатри охир: соати падар, ки бори сеюм ба таъхир афтод. Агар ҳамкоре бо ҷадвале меомад, ки дар он изофаи як банд касрии банди дигарро мепӯшонд, дар як дақиқа онро ба худаш баргардонид. Ва ин ҳамон чизе буд, ки худаш бо ҳафтааш кард. Сипас аз худ пурсид: оё ҳанӯз ба истироҳат ниёз дорад? То соати даҳ хобид ва аз хастагии ҳафта ҷуз сухан гуфтан дар бораи он чизе намонда буд.

Ба суҳбат баргашт, он чиро навишта буд пок кард ва навишт: «Соати чор меоям». Пас аз як дақиқа падар ҷавоб дод: «Об рӯи оташ гузоштам».

Падар тахтаи нардро аз зери диван баровард; аз соли аввали донишгоҳи Лина инҷониб бозӣ накарда буданд. Ба ӯ дар бораи пӯшидани моҳ нақл кард, на дар бораи давраи тарроҳӣ. Телефонаш дар мошин буд, чунончи дар шанбеи соати аввал буд. Ва ҳангоме ки аз ӯ дар бораи боқимондаи қиссаи кори нахустинаш пурсид, падар нардро партофт ва гуфт: «Он ба шанбеи тӯлонитар аз як соат ниёз дорад». Лина даври аввалро бохт, ва падар хандид: «Муҳосиб ҳастию ҳисобро намедонӣ?».

Вақте падар тахтаи нардро ба зери диван баргардонд, соат комилан гузашта буд ва натиҷа ду бар як ба фоидаи ӯ буд. Назди дар гуфт: «Шанбеи оянда, соати чор». Дар мошин паёме аз ҳамкораш дар шуъба ёфт, ки дар бораи парвандае мепурсид, пас навишт: «Фардо субҳ». Сипас рӯйхатро боз кард ва калимаи «ба таъхир афтода»-ро аз сатри охир пок кард ва ба ҷояш навишт: «Як соати комил. Ду давр бохтам».

Ваъдае, ки боқӣ монд

Имшаб як ваъдаеро, ки бар дӯшат мондааст бинавис, ва дар канораш некиеро, ки барои сафед кардани таъхир истифода мекунӣ. Онҳоро аз ҳам ҷудо кун ва нахустин амал ва вақти онро дар зарфи як ҳафта муайян намо. Ва ҳангоме ки вақт фаро мерасад, он чиро кардӣ сабт кун, на он чиро эҳсос намудӣ, ки сазовори он ҳастӣ.

Дар хобгоҳ Карим бо тими худ дар бозӣ бо садои баланд суҳбат мекард. Ҳамҳуҷрааш аз бистараш шурӯъ кард ба гуфтан: «Оё метавонӣ паст…», ва Карим пеш аз он ки ӯ тамом кунад гуфт: «Ҳатман». Ҳамҳуҷрааш хандид: «Ман падарат нестам». Карим садояшро паст кард ва нахандид.