Salatdan keyingi shirinlik

Lina o‘z kompaniyasida butun hisob-kitob bo‘limi tayanadigan xodim edi. Va oy hisobotini muddatidan bir kun oldin yopgan haftasida u otasi bilan bo‘ladigan shanba kungi bir soatni uchinchi marta keyinga surdi.

Dushanba kuni u hisob-kitobda ikki raqam o‘rtasida bir piyola qahva narxidan oshmaydigan tafovutni topdi. Buni undan boshqa hech kim payqamagan edi va u buni ertalabgacha qoldirishga ko‘nmadi, shuning uchun kompaniyada kechki soat o‘n birgacha qoldi. Seshanba kuni bo‘limdagi hamkasbi kelmadi, Lina esa o‘sha hamkasbining fayllarini o‘z stoliga olib keldi. Payshanba kuni esa boshlig‘i butun bo‘lim oldida: “Agar Lina bo‘lmaganida, bu oyni yopolmasdik”, dedi. Kompyuterini o‘chirishdan oldin u ish vaqtidan tashqari kompaniyaga bergan vaqtini hisoblab chiqdi: o‘n to‘rt soat.

Payshanba oqshomida u telefonidagi taqvimni ochdi. Shanba kunida “Dadam” deb nomlangan bir soat bor edi, uni avval ikki marta ko‘chirgan edi va ikkinchi marta nima uchun ko‘chirganini endi eslay olmasdi. U barmog‘i bilan uni bosdi va keyingi shanbaga surib qo‘ydi. O‘ziga: “Bu hafta ko‘p ishladim, o‘zim uchun bir shanbaga loyiqman”, dedi. Otasiga esa hali hech narsa yozmadi.

Xuddi shu hisob-kitob sening dasturxoningda ham yuz beradi.

Bugun shirinlik yemayman deb qaror qilasan. Nonsiz, katta bir likopcha salat buyurtma qilasan. O‘zingdan kichik bir mamnunlik his qilasan. Keyin kimdir shirinlik xohlaysanmi deb so‘rab qoladi. Ikki marta o‘ylab o‘tirmay rozi bo‘lasan. Hech qanday ayb his qilmaysan. Aksincha, bunga loyiqman deb o‘ylaysan, go‘yo salat undan keyin xohlagan narsangni yeyishing uchun ruxsatnoma sotib olgandek.

Yaxshi bir ish qilganimizdan so‘ng, keyingi kamchilikka sarflash uchun o‘zimizda hisob yig‘ib oldik deb hisoblaymiz. Yaxshilikni bahonaga aylantiramiz, go‘yo birinchisi ikkinchisini qoplagandek. Ruhshunoslar bu mexanizmni “axloqiy ruxsat berish” deb ataydilar¹.

Xo‘sh, bu hech qanday ziddiyatni sezmagan holda qanday yuz beradi?

Robert Kurzban “Nega sendan boshqa hamma munofiq?” kitobida aqlni bir-birining ishini muntazam tekshirmaydigan quyi tizimlar majmui deb ta’riflaydi²; a’zolari hech qachon yig‘ilmaydigan boshqaruv kengashi kabi.

Biz tasavvur qiladigan hisob

Bir tadqiqotda ishtirokchilar ochiq kamsituvchi iboralarni rad etdilar, so‘ngra odatda erkaklarga tegishli deb hisoblanadigan ish o‘rni ssenariysini o‘qidilar. Avval o‘zlarining “begunohligini” isbotlagan erkaklar ishga erkak kishini ma’qul ko‘rishga tengdoshlariga qaraganda ko‘proq moyil bo‘ldilar; ayollarda esa bunday farq ko‘rinmadi³.

Keyingi tahlil o‘nlab tadqiqotlarni jamlab, kichik va turlicha ta’sirni aniqladi⁴. Yaxshi amal ba’zilarimizda va ayrim sharoitlarda bahonaga aylanib qolishi mumkin.

Dam olish: “Men bajardim, endi dam olaman”, deydi. Ruxsat berish esa: “U yerda bajardim, shuning uchun bu yerda kamchilikka yo‘l qo‘yishga loyiqman”, deydi. Muammo shundaki, yutug‘ing va’dani buzish yoki birovning haqqini poymol qilish uchun ruxsatnomaga aylanib qoladi.

Vafo ikki hisobga bo‘linmaydi. Vafo qilish haqidagi buyruqda shunday deyiladi: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Ey iymon keltirganlar! Ahdlarga vafo qilingiz. (Al-Moida: 1)⁵. Qilgan yaxshiligingni bajarmagan boshqa bir va’dangga javob qilib qo‘yma.

“Hamon xato qilayotgan bo‘lsam, qanday namoz o‘qiyman?”

Bu kitobni boshlaganimizdagi uchrashuvni eslaysanmi? Ishda yoki universitetda har kuni o‘tkazib yubormaydigan o‘n besh daqiqa. Endi uning ro‘parasidagini nomlaymiz: kuniga besh vaqt namoz uchrashuvi. O‘n besh daqiqalik uchrashuvda belgilangan vaqt, seni kutib turgan yuzlar va davomatni yozib boradigan odam bor. Namoz vaqtlarida esa yo‘qligingni qayd etib turadigan boshliq kutmaydi. Bu nazoratdagi farqdir, har bir qolib ketishning izohi emas; zero aniq uchrashuv ham ichingda kechayotgan narsalar tufayli buzilishi mumkin.

Lina ishda qilgan yaxshiligidan otasi oldidagi kamchilikka o‘ziga ruxsat berish uchun foydalandi. Yana shundaylar borki, buning aksini qiladilar: boshqa bir xatoni hali to‘g‘rilamaganliklari sababli o‘zlari xohlagan yaxshilikni tark etadilar. Ular: “Falon ishni qilib turgan bo‘lsam, qanday qilib namoz o‘qiyman?”, deydilar.

Agar mukammallik boshlashning sharti bo‘lganida, hech kim hech narsani boshlay olmasdi. Sen namoz vaqtini saqlashing va xato qilgan narsangni tuzatishing mumkin. Birinchi amal ikkinchisini qoplamaydi, ikkinchisi esa seni birinchisidan mahrum qilishi shart emas. Bu o‘zingga hukm chiqarish emas, balki ikki hisobni ko‘rib chiqishdir.

Qur’onda esa: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. (Hud: 114)⁶. Bu oyat namozni to‘kis ado etish buyrug‘i bilan birga keladi. Yaxshilik — sen tashlaydigan qadamdir, mukammal bo‘lganingdan keyin kutadigan mukofot emas.

Yana uchinchi bir eshik qolmoqda, bu kitobning vositalari uni ocha olmaydi. Kimdir namozni nazorat yo‘qligi yoki munofiqlikdan qo‘rqqani uchun emas, balki endi ishonchi komil bo‘lmagani uchun to‘xtatgan. Bu haqiqiy sabab, advokatning bahonalaridan biri emas va unga bahonadek muomala qilish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bu kitobning vositalari: “Nega o‘zim ishongan narsani kechiktiraman?”, degan savolga javob beradi. Bu eshik egasi esa bundan oldin: “Aslida o‘zi ishonganmanmi?”, deb so‘raydi. Uning savoli boshqa turdagi xolis mutolaaga va savolni vahimasiz, shoshilmasdan tinglay oladigan inson bilan suhbatga loyiqdir. Bu bobning qo‘lidan keladigan yagona narsa — uni bahona egalari bilan adashtirib yubormaslikdir: birinchisiga javob kerak, ikkinchisiga esa ko‘zgu.

Ish va uy uchun yagona tarozi

Shanba kuni Lina soat o‘ngacha uxladi. Soat uchda otasining yozishmalarini ochdi va: “Dada, oy yakunlari haftasi meni juda charchatdi. Keyingi shanba kuni, inshaalloh”, deb yozdi. “Yuborish” tugmasini bosishdan oldin, yozganining tepasida o‘zining xuddi shu jumla bilan tugaydigan ikkita eski xabarini ko‘rdi.

U yuborishni bosmadi. Qaydlarda yangi sahifa ochdi va haftasini bitta ro‘yxatga yozdi: ish vaqtidan tashqari o‘n to‘rt soat. Kelmagan hamkasbining fayllari. Muddatidan bir kun oldin yopilgan oy. Oxirgi satrda esa: otasining bir soati, uchinchi marta kechiktirildi. Agar biror hamkasbi bir banddagi ortiqchalik boshqa banddagi kamomadni qoplaydigan jadval bilan uning oldiga kelganida, uni bir daqiqada qaytarib bergan bo‘lardi. U esa o‘z haftasiga xuddi shunday munosabatda bo‘lgan edi. So‘ng o‘zidan so‘radi: u hali ham dam olishga muhtojmi? Soat o‘ngacha uxladi va haftaning charchog‘idan faqat bu haqda gapirishgina qolgan edi.

U yozishmaga qaytdi, yozganini o‘chirdi va: “Soat to‘rtda boraman”, deb yozdi. Bir daqiqadan so‘ng otasi javob qaytardi: “Choyga suv qo‘ydim”.

Otasi divan tagidan nard taxtasini chiqardi; universitetdagi birinchi yilidan beri o‘ynamagan edilar. Unga dizayn kursi haqida emas, oy yakunlari haqida gapirib berdi. Telefoni esa, xuddi o‘sha birinchi soatli shanba kunidagidek, mashinada edi. Otasidan birinchi ishi haqidagi qissaning davomini so‘raganida, u soqqani tashladi va: “Unga bir soatdan uzunroq shanba kerak”, dedi. Birinchi o‘yinda yutqazdi, otasi kuldi: “Hisobchisan-u, sanashni bilmaysanmi?”.

Otasi nard taxtasini divan tagiga qaytarib qo‘yganida, to‘liq bir soat o‘tib bo‘lgan edi, hisob esa uning foydasiga ikki-bir bo‘ldi. Eshik oldida u: “Keyingi shanba, soat to‘rtda”, dedi. Mashinada bo‘limdagi hamkasbidan fayl haqida so‘rab kelgan xabarni ko‘rdi va: “Ertaga ertalab”, deb yozdi. Keyin ro‘yxatni ochdi, oxirgi satrdagi “kechiktirildi” so‘zini o‘chirdi va o‘rniga: “To‘liq bir soat. Ikki o‘yinda yutqazdim”, deb yozdi.

Qolgan va’da

Bugun kechqurun zimmangda qolgan bitta va’dani va uning yoniga kechiktirishni oqlash uchun foydalanadigan yaxshiligingni yoz. Ularni bir-biridan ajrat, birinchi harakatni va bir hafta ichidagi vaqtini belgilab qo‘y. Vaqt kelganda esa nimaga loyiq deb his qilganingni emas, nima qilganingni qayd et.

Yotoqxonada Karim o‘yindagi jamoasi bilan baland ovozda gaplashayotgan edi. Xonadoshi to‘shagidan turib: “Ovozingni pasaytira olasanmi…”, deb boshlagan edi, Karim u gapini tugatmasdanoq: “Hozir”, dedi. Xonadoshi kuldi: “Men otang emasman”. Karim ovozini pasaytirdi, lekin kulmadi.