Ikkinchi qism
O‘zimizni muloyimlik bilan aldaganimizda
Boshingda mohir bir advokat bor: ertaga qilaman, sharoitim og‘ir, bugun yaxshilik qildim, shuning uchun mayli. U haqiqatdan senga qulay narsani tanlaydi, qolganini aytmaydi. Biz uning nutqini tinglaymiz, so‘ng qoidaning o‘zi haqida so‘raymiz: uni o‘zing tanlaganmisan, meros qilib olganmisan yoki senga zo‘rlab yuklanganmi? Mana shu yerdan o‘z isming bilan imzo chekish imkoniyati boshlanadi.
Beshinchi bob
Mening do‘stim “erta”
Nega muhimligini bilgan narsamizni keyinga suramiz?
Linaning telefonida besh yillik bir gap bor, u telefondan telefonga ko‘chib yuradi: “Ishlar tinchiganda dizayn kursini boshlayman.” Bir oqshom uni ochdi va yillar ichida birinchi marta yopib qo‘ymadi. Uning ostida tish shifokori bilan uchrashuv va singlisining sovg‘asi turardi. Ustida esa payshanbadagi ish ro‘yxati.
Oshxonadan eri uni chaqirdi: “Moliya vaziriga choy kerakmi?” U dedi: “Bo‘sh bir hafta kerak.” Eri stakanni olib keldi, kichkina kosachaga qo‘ydi-da, stol chetiga o‘tirdi. Lina barmog‘ini kurs haqidagi gapga olib bordi. Uni yozgan kuni o‘ziga: “To‘ydan keyin”, degan edi. To‘y bo‘lgach, boshlashni uy joylashgandan keyinga qoldirdi. Keyin lavozim ko‘tarilgandan keyinga bo‘ldi. Lavozim ko‘tarildi, gap esa joyida qoldi.
U stol tortmasidan eski daftarni chiqardi. Stakan yoniga qo‘ydi, ochmadi. Kurs saytini ochdi: uchta bo‘sh katak va to‘lov tugmasi. Kataklarga tikilib turdi, so‘ng saytni yopdi-da, eriga: “Ertaga”, dedi.
Sening telefoningdagi qaydlar ro‘yxatida ham yillardan beri turgan bir gap bor: “Ertadan boshlayman.” Uni eski telefondan yangisiga ko‘chirgansan. Unda bitta ham harf o‘zgargan emas.
Xo‘sh, nega biz bu “ertaning” egasiga, hech qachon ko‘rmagan odamimizga ishonamiz?
Kechiktirish, shunchaki dangasalik emas, hozirgi noxush tuyg‘udan qochish bo‘lishi mumkin. Topshiriqni “ertangi men” deb atagan odamga uloqtirib yuboramiz. Unga o‘zimizdan kuchliroq va bandligi kamroq deb qaraymiz. U kelganda esa o‘sha sening o‘zing bo‘lasan: deyarli o‘sha charchoq bilan va bitta topshiriqqa uzunroq ro‘yxat bilan.
Pirs Stil “Kechiktirish tenglamasi” kitobida kechiktirishimiz ortida nima turganini o‘rgangan o‘nlab tadqiqotlarni ko‘zdan kechiradi1.
Besh daqiqadan keyin tinchiydigan og‘riq qoldiruvchi
Keng tarqalgan fikr shuki, kechiktirish vaqtni boshqarishdagi nuqson. Lekin tadqiqotchilar unga butunlay boshqa tomondan qaradilar: bu keyinroq vaqtingni boshqarish emas, hozir kayfiyatingni tuzatish vositasi2.
Oxirgi kechiktirgan ishing qanday tuyg‘u bilan bog‘liq edi: zerikishmi, muvaffaqiyatsizlikdan xavotirmi yoki uning qadriga shubhami? Uni yopib, boshqa narsani ochganingda tasalli darhol keladi.
Sen undan qochganing uchun mukofotlanasan.
Agar kayfiyating har kuni og‘irlashsa, surunkali kechiktirish pasaygan kayfiyat yoki tushkunlik bilan, yoxud diqqatni jamlashdagi qiyinchilik bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin; bunda sening ko‘magingga shu bobdan ko‘ra mutaxassis kelishi mumkin.
Ertadagi begona
Funksional magnit-rezonans tomografiyadan foydalangan bir tadqiqotda ishtirokchilar o‘zlarini hozir va o‘n yildan keyin ta’riflovchi sifatlarni, shuningdek, mashhur shaxsni o‘sha ikki zamonda ta’riflovchi sifatlarni baholadilar. O‘zlik haqidagi fikrlash bilan bog‘liq miya sohasining faolligi ular kelajakdagi o‘zlari haqida o‘ylaganda hozirgi o‘zlari haqida o‘ylagandagidan past bo‘ldi3.
Sen bilan kelajakdagi o‘zing orasida masofa his qilishing mumkin, go‘yo boshqa odam haqida o‘ylayotgandek4; shunda bugun ko‘tarishni istamagan narsangni unga yuklash osonlashadi.
Miyang qo‘lingdagi narsani keyin keladigan narsadan ko‘proq qadrlaydi; bu “hozirgi vaqtga moyillik”5.
Demak, har bir kechiktirish qochishmi? Yo‘q.
Ba’zan kechiktirish haqiqatan ham dono qaror bo‘ladi: kerakli narsani olish uchun oyligingni kutasan yoki yugurishni qayta boshlash uchun shamollashdan tuzalishingni kutasan.
Dono kechiktirishning aniq nomlaydigan sharti bor. Qochishning sharti esa noaniq: “ishlar tinchiganda” yoki “hayotimni tartibga solganimda”.
“Ikki ne’mat borki, odamlarning ko‘pi ularda aldanadi: sog‘lik va bo‘sh vaqt.” (al-Buxoriy 6412)6.
Ertaning haqiqiy do‘stligi
“Ertangi men” bilan do‘stliging unga hamma narsani uloqtirib yuborish o‘rniga, yukini yengillashtirganingda boshlanadi.
Tomas Karlayl shunday yozgan: “'Do the Duty which lies nearest thee,' which thou knowest to be a Duty! Thy second Duty will already have become clearer.”7.
Uchta bo‘sh katak
Payshanbadagi ishni tugatishdan oldin Lina ro‘yxatdan o‘tish sahifasini yana ochdi. Qog‘ozga yozdi: “Bugun kechqurun ro‘yxatdan o‘tib, hamma narsani tartibga solaman.” Eriga dedi: “Bu safar kechiktirmayman.” U so‘radi: “Birinchi ish nima?” Lina uzun ro‘yxatga qaradi: kurs puli, dars vaqti, dizayn dasturi, stoldan joy. Qog‘ozni orqasiga o‘girdi. Orqasida hech narsa yo‘q. Boshqa, arzonroq kurs qidirish uchun telefonga qo‘l cho‘zdi, so‘ng uni stakan yoniga qaytarib qo‘ydi. Oldidagi sahifada ism katagi oppoq turardi. Bugun kechqurunning va’dasi esa qog‘ozning butun yuzini to‘ldirgan edi.
Qachon qo‘llaysan: “ertaga” degan va’da aniq shartsiz takrorlanaveradigan paytda.
Davomiyligi: yozishga besh daqiqa, birinchi ish uchun ikki daqiqa, so‘ng bir haftadan keyin ko‘rib chiqish.
- Begona bilan uchrash: ertangi kuningga nimani qoldirayotganingni yoz: “U hisobot yozilmagan holda uyg‘onadi va ertalabini mening o‘rnimga xavotirda o‘tkazadi.”
- Topshiriqni kichraytir: “Kursga yozilaman” emas, “saytni ochaman, ism va pochtani to‘ldiraman, ikki daqiqada, bu sahifani yopishimdan oldin.”
- Kechiktirish hisobini yoz: va’daning yoniga uni necha marta takrorlaganingni baholab yoz, kelgusi hafta ichida har yangi marta uchun qayd qoldir. So‘ng boshlanishni yaqin vaqtga bog‘la, masalan, keyingi qahva piyolasiga.
Agar yiqilsang: qaytgan tuyg‘uga nom ber, birinchi ishni yana kichraytir va unga yaqin vaqt belgila.
Lina ism va pochtani ikki daqiqada to‘ldirdi. To‘lov katagiga kelganda to‘xtadi; xarajatlar ro‘yxatini ochdi va kurs sahifasini yopdi. Eri ekranning o‘chganini ko‘rdi. Dedi: “Qayergacha yetding?” U javob berdi: “To‘lab, keyin qatnamay qo‘yishimdan qo‘rqishimgacha.”
U “Agar yiqilsang” satriga qaytdi. Qog‘ozning orqasiga tuyg‘uni yozdi, keyin kichikroq ishni: ertaga choydan keyin to‘lov summasini aniqlash. O‘sha kechasi boshqa kurs qidirmadi. Ism va pochtani saqlab qoldi.
Ertasi eri stakanini kosachaga qo‘yganda u to‘lov sahifasini ochdi. Uni yakunladi. Birinchi dars sanasi chiqdi: uch haftadan so‘ng, chorshanba oqshomi. Uni xayolidagi bo‘sh kunga emas, payshanbadagi ish topshirig‘i yoniga yozdi. Dedi: “Katakni to‘ldirish uchun tinch hafta kerak emas.”
Eri so‘radi: “Dadangchi? Unga qachon aytasan?” U barmog‘ini taqvim ustida to‘xtatib: “Birinchi darsdan keyin”, dedi.
Begona bilan uchrashuv
Qaydlar ilovasini och va undagi eng eski “ertaga” gapini top. So‘ng bitta savol: uni kechiktirganingda qaysi tuyg‘udan qochasan? Zerikishdanmi? Muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqishdanmi? Unga loyiq ekaningga shubhadanmi?
Agar uning kichik bir qismini hozir, bu sahifani yopishdan oldin bajarsang, tagiga ertangi kuning uchun gap yoz: “Men buni sen uchun boshladim, davom ettir.”
Bir haftadan keyin o‘sha gapga qayt: topshiriqni kichraytirganingda tuyg‘u kichraydimi yoki hamon nomlay olmaydigan shartni kutib turibsanmi?
Xuddi o‘sha kechasi Linaning telefon ekrani “Dada” ismi bilan yondi. Universitet daftari uning oldida logotiplar sahifasida ochiq yotardi. U ismga qaradi, telefonga qo‘l cho‘zmadi. Ism o‘chguncha yonib turdi.
Manbalar (7)
- 1Steel, P. (2011). The Procrastination Equation: How to Stop Putting Things Off and Start Getting Stuff Done (1st U.S. ed.). Harper.
- 2Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
- 3Ersner-Hershfield, H., Wimmer, G. E., & Knutson, B. (2009). Saving for the future self: Neural measures of future self-continuity predict temporal discounting. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 4(1), 85–92.
- 4Hershfield, H. E. (2011). Future self-continuity: How conceptions of the future self transform intertemporal choice. Annals of the New York Academy of Sciences, 1235(1), 30–43.
- 5Laibson, D. (1997). Golden eggs and hyperbolic discounting. Quarterly Journal of Economics, 112(2), 443–478.
- 6al-Buxoriy, Sahih al-Buxoriy, 6412-hadis. Hadis matni.
- 7Carlyle, T. (1833–1834). Sartor Resartus, Book II, Chapter IX: The Everlasting Yea. Project Gutenberg.