Neçə dəfə yenidən başladın?

Gününün içində qısa bir görüş var. Təxminən on beş dəqiqə.

Əgər işçisənsə, bu, müdirin günü başladığı səhər iclasıdır. Əgər tələbəsənsə, bu, saat səkkiz mühazirəsidir — davamiyyətin adbaad qeyd edildiyi həmin dərs.

Sən onu heç vaxt buraxmırsan. Gec yatsan da, hava soyuq olsa da, hətta orada getməyə dəyər heç nə olmasa belə, bir neçə dəqiqə əvvəl çatırsan.

İndi isə təsəvvür et ki, getmədin. Bir dəfə, sonra bir də, ta ki getməmək vərdişə çevrilənə qədər.

Nə baş verər? Maaşdan kəsilmə, sonra müdirin ağlında şübhə: ona güvənmək olarmı? Tələbə isə sonun nə olacağını bilir: imtahandan kənarlaşdırılma.

Məsələ təkcə o on beş dəqiqədə deyil, onun sənin haqqında dediklərindədir: gündə on beş dəqiqəni qoruya bilmirsənsə, qalan səkkiz saatı apara biləcəyinə kimi necə inandıra bilərsən? Bu, müdirin məntiqidir və kənardan gəldiyi müddətcə biz bunu çox yaxşı başa düşürük.

İndi isə güzgünü bir az çevir.

Gününün içində başqa qısa görüşlər də var, on beş dəqiqə və ya daha az, müdirinə deyil, özünə vəd etdiyin görüşlər: işdən əvvəl qısa gəzinti, yatmazdan əvvəl on səhifə kitab və ya hər axşam anana zəng etmək.

Bu həftə onları neçə dəfə buraxdın?

Neçə dəfə «Ayın birindən başlayıram» dedin, amma yığmağa qərar verdiyin pulu ay yarı olmadan xərclədin? Neçə dəfə kitabı balışının yanına qoyub, əlini telefona uzatdın? Neçə dəfə ailənə birlikdə axşam keçirməyi vəd etdin, amma axşam düşəndə yalnız cisminlə orada oldun? Və neçə dəfə eyni vədi, eyni sözlərlə təkrarladın, sanki səni dinləyən keçən dəfəni xatırlamırmış kimi? Sən xatırlayırsan. Ötüb keçməsinə icazə verdiyin görüşü bilirsən. Və növbəti dəfə «sabah» deyəndə səni gözləyən insanın üzünü də yaxşı tanıyırsan.

Bu pozulmuş vədlər təkcə vaxtını almadı. Yuxundan aydın bir səhəri, təhsilindən tələsmədən başa düşə biləcəyin bir dərsi, evindən isə bir daha təkrarlanmayan bir söhbəti aldı. Sonra daha sakit bir şeyi aldı: sözünə olan inamını. Artıq özünün «edəcəyəm» dediyini eşidir və arxasınca gələcək bəhanəni gözləyirsən. Yeni plan quranda, onu yazırsan, amma hələ başlamazdan əvvəl içində ona şübhə edən biri var. Heç kim səni qınamayanda belə ödəməli olduğun bədəl budur. Öz sözün öz yanında adi bir təklifə çevrilənə qədər daha neçə vədi poza bilərsən?

Əgər cavabın «sayını itirdiyim qədər çoxdur»dursa, sən tək deyilsən. Və heç də mütləq tənbəl və ya zəif iradəli deyilsən.

İki görüş arasındakı fərqə bax. Heç vaxt buraxmadığın görüşün görünən bir şəkli var: dəqiq vaxt, təqvimdə dəvət və davamiyyəti qeyd edən kimsə. Buraxdığın görüşün isə bundan başqa hər şeyi var. Nə maaş kəsilməsi, nə bir baxış, nə də siyahıda bir ad.

Məşhur bir araşdırmada iki iqtisadçı Amerika idman zallarının minlərlə üzvünü izlədi¹. Aylıq abunəliyi seçənlər ayda 70 dollardan çox ödəyib, orta hesabla təxminən 4,3 dəfə getmişdilər. Yəni hər bir gəliş onlara 17 dollardan baha başa gəlmişdi. Əgər tək-tək giriş bileti alsaydılar, hər gəliş üçün 10 dollar ödəyərdilər.

Onlar idmanın pulunu ödəmirdilər. Çevriləcəklərini düşündükləri insanın pulunu ödəyirdilər.

Deməli, problem nə etməli olduğunu bilməməyin deyil. Sən bunu çox yaxşı bilirsən.

Lakin yüzlərlə tədqiqat nəticəsini toplayan bir icmal göstərdi ki, insanların niyyətləri onların davranışlarındakı fərqlərin orta hesabla yalnız təxminən 28%-ni izah edir². Niyyət vacibdir, lakin vədlə əməl arasında nə baş verdiyini təkcə o aça bilməz: orada vərdiş, məkan, yorğunluq və adını çəkmədiyimiz duyğular var.

Motivasiya mühazirələri səndə dəyişiklik arzusunu oyada bilər. Lakin oyanmaq bir şeydir, davam etmək isə tamamilə başqa bir şey — bu, bir gecəlik həvəs yox, gününə uyğun addımlar tələb edir. Özünü qamçılamaq isə səni bir az irəli itələyə, sonra isə tükəndirə bilər.

Daha çətini isə odur ki, fikirlərimizlə tək qalmaq heç də həmişə rahat olmur.

Science jurnalında dərc edilmiş bir təcrübədə könüllülər on beş dəqiqə tək oturdular³. Nə telefon, nə kitab, yalnız öz fikirləri. Onlardan düşünərək vaxt keçirmələri istənildi. Yanlarında isə əvvəllər dadına baxdıqları yüngül elektrik cərəyanı vuran bir düymə qoyulmuşdu.

Onu bir daha hiss etməmək üçün pul ödəməyə hazır olduqlarını deyənlər arasında kişilərin üçdə ikisi, qadınların isə dörddə biri həmin düyməni basdı. Bir kişi isə onu 190 dəfə basdı.

Bəziləri fikirləri ilə oturarkən elektrik cərəyanını seçdi. Müdir üçün qoruduğumuz on beş dəqiqəni bir otaqda təkbaşına keçirmək bəzilərimiz üçün bu qədər çətindir.

Və bu otaqdan kənarda bizim də təxirə saldığımız suallar var. Dəfələrlə yenidən başlayırıq, amma bircə dəfə də oturub soruşmuruq: keçən dəfə niyə dayandım?

Bu kitab qaçdığımız həmin on beş dəqiqədir: psixologiya dilində özünlə səmimi bir söhbət. Bununla yanaşı, fəsillər arasında psixologiyadan qat-qat qədim olan və eyni fikrə başqa bir tərəfdən işıq salan sözlər yer alır.

Fəsillərdə rastlaşacağın insanlar klinikadan və ya araşdırmadan sənədləşdirilmiş hallar deyil. Onlar bir çox insanın yaşadığı vəziyyətlərdən qurulmuş obrazlardır; fikri daha da yaxınlaşdırır və bəlkə də istədiyindən daha çox sənə bənzəyirlər.

Bütün kitabı tətbiq etməyə çalışma; bu özü də görəcəyimiz tələlərdən biridir. Tələsmədən oxu, sonra hamıdan çox sənə bənzəyən bircə fəsli və oradakı bircə vasitəni seçib onunla başla. Qalanları gözləyə bilər.

Səndən mininci dəfə yenidən başlamağı istəməyəcəyəm. Səndən bir az daha çətin bir şey istəyirəm: 1-ci fəsil sonuna qədər özünlə qal.

Öz həyatında olmamağın nə vaxtdan bəri adiləşdi?

Və tək oxumayacaqsan. Bir yayın sonundan növbəti yayın sonuna qədər, bütöv bir il boyu iki nəfəri müşayiət edəcəyik: ailəsinin evini ilk dəfə tərk edən və yanında açmaq istəmədiyi bir zərf olan Karim, və sevdiyi bir şeyi illərdir təxirə salan, heç kimin görməsini istəmədiyi bir dəftəri olan mühasib Lina. Onlar bir-birini tanımırlar və hər ikisinin ili planlaşdırdıqları kimi keçməyəcək.