Necha marta yangitdan boshlading?

Kuningda qisqa bir uchrashuv bor. Taxminan o‘n besh daqiqa.

Ishlasang, bu rahbaring kunni boshlash uchun o‘tkazadigan ertalabki yig‘ilish. O‘qisang, soat sakkizdagi dars, davomat ism bilan olinadigan o‘sha dars.

Uni hech qachon qoldirmaysan. Kech yotgan bo‘lsang ham, havo sovuq bo‘lsa ham, borishga arzigulik hech narsa bo‘lmasa ham, bir necha daqiqa erta yetib kelasan.

Endi uni qoldirdingmi, deb tasavvur qil. Bir marta, yana bir marta, oxiri yo‘qlik odatga aylandi.

Nima bo‘ladi? Maoshingdan ushlab qolinadi, so‘ng rahbaringning ko‘nglida shubha tug‘iladi: unga ishonsa bo‘ladimi? Talaba buning oxiri nima bilan tugashini biladi: imtihonga qo‘yilmaydi.

Seni o‘sha o‘n besh daqiqagina emas, ular sen haqingda nima deyishi ham baholaydi: kuniga o‘n besh daqiqa ajrata olmasang, qolgan sakkiz soatni uddalay olishingga kimni ishontira olasan? Bu rahbaringning mantiqi. Boshqa birovdan chiqqan bo‘lsa, uni juda yaxshi tushunamiz.

Endi ko‘zguni sal buraylik.

Kuningda yana qisqa uchrashuvlar bor, o‘n besh daqiqa yoki undan ham kam. Ularni rahbaringga emas, o‘zingga va’da qilgansan: ishdan oldin qisqa sayr, uxlashdan oldin o‘n bet kitob yoki har kecha onangga qo‘ng‘iroq.

Shu hafta ulardan nechtasini o‘tkazib yubording?

Necha marta «Oyning birinchi kunidan boshlayman», deding-u, jamg‘arishga qaror qilgan pulingni oy yarmiga yetmay sarflab qo‘yding? Necha marta kitobni yostiq yoniga qo‘yding-u, telefonga qo‘l uzatding? Necha marta oilangga birga o‘tkaziladigan kechani va’da qilding-u, kech kirganda faqat jismonan o‘tirding? Va necha marta xuddi shu va’dani xuddi shu so‘zlar bilan takrorlading, go‘yo tinglayotgan odam oxirgi marta nima bo‘lganini eslolmaydigandek? Sen eslaysan. Qaysi uchrashuvni qo‘ldan chiqarganingni bilasan. Yana «ertaga» degan paytingda kutib turgan odamning yuzini ham bilasan.

Bu buzilgan va’dalar vaqtingdangina emas, ko‘p narsangdan ayirdi. Tiniq bosh bilan boshlangan ertalabni, shoshmay tushunib olsa bo‘ladigan darsni, qaytib kelmaydigan uydagi bir lahzani. So‘ng yana sokinroq narsani oldi: o‘z so‘zingga bo‘lgan ishonchingni. «Qilaman», deganingni eshitib, orqasidan keladigan bahonani kutadigan bo‘lib qolding. Yangi reja yozganingda ichingdagi bir ovoz boshlamasdan oldinoq shubha qiladi. Hech kim ayblamasa ham bu narxni to‘laysan. Qancha va’dani buzsang, so‘zing o‘zingga faqat bir maslahatga aylanib qoladi?

Javobing «Sanog‘iga yetolmayman» bo‘lsa, yolg‘iz emassan. Va albatta dangasa yoki irodasiz ham emassan.

Ikki uchrashuv orasidagi farqqa qara. Hech qachon qoldirmaydiganingda ko‘zga ko‘rinadigan tuzilma bor: aniq vaqt, taqvimdagi taklif, davomat oluvchi odam. Qoldiradiganingda bundan boshqa hamma narsa bor. Maoshdan ushlanma yo‘q, birovning nigohi yo‘q, ro‘yxatda isming yo‘q.

Mashhur bir tadqiqotda ikki iqtisodchi Amerikadagi sport zallarining minglab a’zolarini kuzatdi¹. Oylik obuna tanlaganlar oyiga 70 dollardan ko‘proq to‘lab, o‘rtacha oyiga taxminan 4,3 marta borgan. Demak, har bir tashrif ularga 17 dollardan ortiq tushgan. Alohida tashrif uchun chipta olganlarida esa har safar 10 dollar to‘lagan bo‘lardi.

Ular mashq uchun to‘lamagan. Ular o‘zlari bo‘lmoqchi deb o‘ylagan inson uchun to‘lagan.

Demak, muammo nima qilish kerakligini bilmasliging emas. Buni juda yaxshi bilasan.

Biroq yuzlab tadqiqot natijalarini ko‘rib chiqqan sharh shuni ko‘rsatdiki, odamlarning niyatlari ularning xatti-harakatidagi farqning o‘rtacha 28 foizini tushuntiradi². Niyat muhim, lekin va’da bilan amal orasida nima bo‘lishini o‘z-o‘zicha aytib bera olmaydi. U yerda odat bor, joy bor, charchoq bor, nomini aytmaydigan tuyg‘u bor.

Motivatsion nutqlar o‘zgarishga bo‘lgan xohishingni uyg‘otishi mumkin. Lekin uyg‘onish bir narsa, davom etish boshqa narsa. Buning uchun bir kechalik shijoat emas, kuningga mos qadamlar kerak. O‘zingga qattiqqo‘l bo‘lish seni birozgina turtishi, so‘ng toliqtirishi mumkin.

Undan ham qiyini, o‘y-xayollarimiz bilan yolg‘iz qolish har doim ham yoqimli emas.

«Science» jurnalida e’lon qilingan bir tajribada ko‘ngillilar o‘n besh daqiqa yolg‘iz o‘tirdi³. Telefon yo‘q, kitob yo‘q, o‘z fikridan boshqa hech narsa yo‘q. Ularga o‘ylab o‘zlarini chalg‘itish topshirildi. Yonlarida ilgari sinab ko‘rgan yengil elektr zarbasini beradigan tugma turardi.

Bu zarbani yana olmaslik uchun pul to‘lashga tayyorman, degan erkaklarning uchdan ikki qismi va ayollarning to‘rtdan biri tugmani bosdi. Bir erkak uni 190 marta bosdi.

Ba’zilar o‘y-xayollari bilan o‘tirib, zarbani tanladi. Rahbarimiz uchun asraydigan o‘sha o‘n besh daqiqani ba’zilarimiz xonada yolg‘iz o‘tkazishga qiynalamiz.

O‘sha xonadan tashqarida ham keyinga surib qo‘yadigan savollarimiz bor. Qayta-qayta yangitdan boshlaymiz, bir marta o‘tirib, o‘zimizdan so‘ramaymiz: o‘tgan safar nega to‘xtadim?

Bu kitob biz qochadigan o‘sha o‘n besh daqiqa: psixologiya tilida o‘zing bilan ochiq suhbat. Unga hamroh bo‘lib, bobdan bobga psixologiyadan ancha qadimiy so‘zlar xuddi shu g‘oyani boshqa tomondan yoritadi.

Bu boblarda uchratadigan odamlar klinika yoki tadqiqotdan olingan hujjatlashtirilgan holatlar emas. Ular ko‘pchilik boshidan kechirgan vaziyatlardan yaratilgan umumlashma obrazlar. Ular g‘oyalarni tushunishni osonlashtiradi va sen o‘ylaganingdan ko‘ra ko‘proq senga o‘xshashi mumkin.

Butun kitobni birdaniga amalda qo‘llashga urinma. Bu ham duch keladigan tuzoqlarimizdan biri. Shoshmay o‘qi. So‘ng o‘zingga eng ko‘p o‘xshaydigan bitta bobni va undan bitta vositani tanla, shundan boshla. Qolgani kutib turadi.

Seni minginchi marta yangitdan boshlashga undamayman. Bundan sal qiyinroq narsani so‘rayman: 1-bob oxirigacha o‘zing bilan qol.

O‘z hayotingdan yo‘q bo‘lib qolish qachon odatiy holga aylanib qoldi?

Va sen yolg‘iz o‘qimaysan. Biz to‘liq bir yil davomida ikki kishini kuzatamiz, bir yozning oxiridan keyingi yozning oxirigacha: Karim, ochgisi kelmaydigan konvert bilan ilk bor ota uyidan chiqib ketayotgan yigit, va Lina, yillar davomida yaxshi ko‘rgan ishini kechiktirib kelgan buxgalter, hech kimga ko‘rsatgisi kelmaydigan daftar bilan. Ular bir-birini tanimaydi. Ikkalasining ham yili o‘ylagandek o‘tmaydi.