Қанша рет қайта бастадың?

Күніңде қысқа бір кездесу бар. Шамамен он бес минут.

Егер қызметкер болсаң, бұл басшың күннің басында өткізетін таңертеңгі жиналыс. Ал егер студент болсаң, бұл сабаққа қатысу аты-жөніңмен белгіленетін сағат сегіздегі дәріс.

Сен оған бармай қалмайсың. Кеш жатсаң да, ауа райы суық болса да, тіпті онда баруға тұрарлық ештеңе болмаса да, бірнеше минут бұрын келесің.

Ал енді бармай қалдың деп елестетші. Бір рет, сосын тағы бір рет, ақыры келмеу әдетке айналды.

Не болады? Жалақыдан ұстап қалады, сосын басшыңның көңіліне күмән ұялайды: оған сенуге бола ма? Ал студент оның соңы немен бітетінін жақсы біледі: емтиханға жіберілмейді.

Жауапкершілік тек сол он бес минут үшін ғана емес, оның сен туралы не айтатыны үшін де: егер күніне он бес минут уақытыңды ұстай алмасаң, қалған сегіз сағатты алып жүре алатыныңа біреуді қалай сендіресің? Бұл — басшының логикасы, сырттан келгендіктен біз оны өте жақсы түсінеміз.

Ал енді айнаны сәл бұрайық.

Күніңде басшыңа емес, өзіңе уәде еткен басқа да қысқа кездесулер бар, он бес минут немесе одан да аз: жұмысқа дейінгі қысқа серуен, ұйықтар алдындағы он бет кітап немесе әр кеште анаңа қоңырау шалу.

Осы аптада солардың қаншасын өткізіп алдың?

«Айдың басынан бастаймын» деп қанша рет айттың, бірақ жинамақ болған ақшаңды айдың ортасына жетпей жаратып қойдың? Кітапты жастықтың қасына қанша рет қойдың да, телефоныңа қол создың? Отбасыңа олармен бірге кеш өткізуге қанша рет уәде бердің, ал кеш батқанда тек тәніңмен ғана отырдың? Дәл сол уәдені, дәл сол сөздермен қанша рет қайталадың, тыңдап отырған адам өткен жолғыны ұмытып қалғандай ма? Сенің есіңде. Қай уәделі уақытты жіберіп алғаныңды білесің. Тағы да «ертең» деген кезіңде сені күтіп отырған адамның жүзін де білесің.

Бұл бұзылған уәделер тек уақытыңды ғана ұрлаған жоқ. Олар таңғы тыныш ұйқыңды, асықпай түсінуге болатын сабағыңды, үйіңдегі қайталанбайтын бір сәтті ұрлады. Содан кейін одан да тыныш бір нәрсені алып кетті: өз сөзіңе деген сеніміңді. «Істеймін» деген сөзіңді өзің естіп, соңынан келетін сылтауды күтетін болдың. Жаңа жоспар құрған кезде, оны бастамай тұрып-ақ ішіңде күмәнданатын біреу бар. Бұл — сені ешкім кінәламаса да төлейтін құның. Сөзің өзің үшін жай ғана ұсынысқа айналғанша қанша уәдені бұза аласың?

Егер жауабың «санап тауыса алмаймын» болса, сен жалғыз емессің. Және міндетті түрде жалқау немесе ерік-жігері әлсіз жан да емессің.

Екі уағданың арасындағы айырмашылыққа қарашы. Сен ешқашан жіберіп алмайтын кездесудің көзге көрінетін нақты түрі бар: белгіленген уақыт, күнтізбедегі шақыру және қатысуды белгілейтін адам. Ал сен жіберіп алатын кездесуде бұдан басқаның бәрі бар. Жалақыдан ұстап қалу жоқ, сүзіле қараған көзқарас жоқ, тізімде атың жоқ.

Белгілі бір зерттеуде екі экономист америкалық спорт клубтарының мыңдаған мүшесін бақылаған¹. Ай сайынғы жазылымды таңдағандар айына 70 доллардан астам төлеп, орта есеппен айына шамамен 4,3 рет қана барған. Яғни, бір рет бару оларға 17 доллардан астамға түскен. Ал егер бір реттік кіру билеттерін сатып алғанда, әр барған сайын 10 доллар төлер еді.

Олар спорт үшін төлеген жоқ. Олар өздері айналамыз деп ойлаған тұлға үшін төледі.

Демек, мәселе не істеу керектігін білмеуіңде емес. Сен мұны өте жақсы білесің.

Бірақ жүздеген зерттеу нәтижелерін біріктірген шолу адамдардың ниеті олардың мінез-құлық айырмашылығының орта есеппен шамамен 28%-ын ғана түсіндіретінін көрсетті². Ниет маңызды, бірақ уәде мен іс-әрекет арасында не болатынын ол жалғыз өзі ашып бере алмайды: онда әдет бар, орын бар, шаршау бар және біз атын атамайтын сезім бар.

Мотивациялық дәрістер өзгеруге деген құлшынысыңды оятуы мүмкін. Бірақ ояну — бір бөлек, ал жалғастыру — мүлде басқа нәрсе, оған бір түндік құлшыныс емес, күнделікті өміріңе сай қадамдар қажет. Ал өзіңді сөгу сені сәл алға жетелеуі мүмкін, бірақ артынша қажытып жібереді.

Ең қиыны — өз ойларымызбен оңаша қалу әрдайым жайлы бола бермейді.

Science журналында жарияланған бір тәжірибеде еріктілер он бес минут бойы жалғыз отырған³. Телефон да, кітап та жоқ, өз ойларынан басқа ештеңе жоқ. Оларға ойлану арқылы уақыт өткізу тапсырылды. Қастарында бұған дейін өздері байқап көрген жеңіл электр тогымен ұратын түйме тұрды.

Осы токты қайта сезінбеу үшін ақша төлеуге дайынбыз дегендердің арасында ерлердің үштен екісі және әйелдердің төрттен бірі сол түймені басып көрген. Ал бір ер адам оны 190 рет басқан.

Кейбіреулері өз ойларымен отырып, токтың соғуын таңдады. Басшымыз үшін сақтайтын сол он бес минутты кейбірімізге бөлмеде жалғыз өткізу қиынға соғады.

Сол бөлменің сыртында да біз кейінге қалдыратын сұрақтар бар. Қайта-қайта басынан бастаймыз, бірақ бір рет отырып: өткен жолы неге тоқтап қалдым деп сұрамаймыз.

Бұл кітап — біз қашатын сол он бес минут: психология тілінде өзіңмен болатын ашық әңгіме. Сонымен бірге, тараулар арасында психологиядан әлдеқайда көне сөздер дәл сол идеяны басқа қырынан жарықтандырады.

Тарауларда кездестіретін кейіпкерлер емханадан немесе ғылыми зерттеуден алынған құжатталған оқиғалар емес. Олар — көптеген адамдар бастан кешкен жағдайлардан құралған, идеяны түсінікті ететін және өзің ойлағаннан да көбірек саған ұқсауы мүмкін жиынтық бейнелер.

Бүкіл кітапты бірден қолдануға тырыспа; бұл да біз көретін тұзақтардың бірі. Оны асықпай оқы, содан кейін саған бәрінен көбірек ұқсайтын бір тарауды және ондағы бір құралды таңдап, содан баста. Қалғаны күте тұрады.

Сенен мыңыншы рет қайта бастауды сұрамаймын. Одан сәл қиынырақ нәрсені сұраймын: 1-тарау соңына дейін өзіңмен бірге қал.

Өз өміріңде болмауың қашаннан бері қалыпты жағдайға айналды?

Және сен жалғыз оқымайсың. Біз бір жаздың соңынан келесі жаздың соңына дейін тұтас бір жыл бойы екі адамның қасында боламыз: өзі ашқысы келмейтін конвертпен алғаш рет ата-анасының үйінен кетіп бара жатқан Кәрім, және өзі жақсы көретін ісін көптеген жылдар бойы кейінге қалдырып келе жатқан, ешкімнің көргенін қаламайтын дәптері бар бухгалтер Лина. Олар бір-бірін танымайды, және екеуінің де жылы жоспарлағандай өтпейді.