तुम्ही नव्याने सुरुवात किती वेळा केली आहे?

तुमच्या दिवसात एक छोटी ठरलेली वेळ असते. साधारण पंधरा मिनिटांची.

तुम्ही नोकरी करत असाल, तर ती सकाळची बैठक असते. व्यवस्थापक त्याने दिवस सुरू करतो. तुम्ही विद्यार्थी असाल, तर ते आठ वाजताचे व्याख्यान असते. जिथे नावानिशी हजेरी घेतली जाते.

तुम्ही तिथे गैरहजर राहत नाही. काही मिनिटे आधी पोहोचता. रात्री उशिरा झोपला असाल तरी. थंडी असली तरी. तिथे उपस्थित राहण्यासारखे काहीच नसले तरी.

आता कल्पना करा, तुम्ही गैरहजर राहिलात. एकदा, मग पुन्हा. मग गैरहजर राहणे सवय बनले.

काय होईल? पगारात कपात. मग व्यवस्थापकाच्या मनात शंका: याच्यावर विसंबून चालेल का? विद्यार्थ्याला शेवट माहीत असतो: परीक्षेला बसण्याची परवानगी नाही.

हिशेब फक्त त्या पंधरा मिनिटांचा नसतो. ती पंधरा मिनिटे तुमच्याबद्दल काय सांगतात, याचाही असतो. दिवसात पंधरा मिनिटेही तुम्हाला राखता येत नसतील, तर उरलेल्या आठ तासांची जबाबदारी तुम्ही पेलू शकता हे कुणाला कसे पटवणार? व्यवस्थापकाचा तर्क हा असतो. बाहेरून येतो तोवर आपल्याला तो नीट समजतो.

आता आरसा थोडा वळवा.

तुमच्या दिवसात आणखी काही छोट्या ठरलेल्या वेळा असतात. पंधरा मिनिटांच्या, किंवा त्याहून कमी. त्यांचे वचन तुम्ही व्यवस्थापकाला नव्हे, स्वतःला दिलेले असते. कामावर जाण्याआधी थोडे चालणे. झोपण्याआधी दहा पाने वाचणे. रोज संध्याकाळी आईला फोन करणे.

या आठवड्यात त्या किती वेळा चुकवल्यात?

किती वेळा तुम्ही म्हटलेत, “महिन्याच्या सुरुवातीपासून सुरू करेन,” आणि महिना अर्धा संपण्याआधीच बचतीसाठी ठरवलेले पैसे खर्च केलेत? किती वेळा उशीजवळ पुस्तक ठेवलेत, पण हात फोनकडे गेलाय? किती वेळा घरच्यांना त्यांच्यासोबत संध्याकाळ घालवण्याचे वचन दिलेत, आणि संध्याकाळी फक्त शरीराने उपस्थित राहिलात? किती वेळा अगदी त्याच शब्दांत तेच वचन पुन्हा दिलेत? ऐकणाऱ्याला मागची वेळ आठवतच नसेल अशा आविर्भावात? तुम्हाला आठवते. तुम्ही न पाळलेली ती ठरलेली वेळ तुम्हाला माहीत आहे. तुमची वाट पाहणाऱ्याचा चेहराही आठवतो. ज्याला तुम्ही पुन्हा एकदा म्हणालात: उद्या.

या मोडलेल्या वचनांनी फक्त तुमचा वेळ घेतलेला नाही. तुमच्या झोपेतून प्रसन्न सकाळ हिरावली. अभ्यासातून निवांत समजून घेता आला असता असा धडा हिरावला. घरातून पुन्हा न मिळालेली एकत्र बसण्याची वेळ हिरावली. मग आणखी काही, अगदी गुपचूप, हिरावले: तुमच्या स्वतःच्या शब्दावरचा विश्वास. तुम्ही स्वतःला “मी करेन” म्हणताना ऐकू लागलात, आणि त्यानंतर येणाऱ्या कारणाची वाट पाहू लागलात. नवी योजना लिहिता, तेव्हाच तुमच्या आत कुणीतरी सुरुवातीआधीच तिच्यावर शंका घेत असतो. कुणी तुम्हाला दोष दिला नाही तरी तुम्ही ही किंमत मोजता. तुमचा शब्द तुम्हालाच केवळ एक सूचना वाटू लागण्याआधी आणखी किती वचने मोडू शकता?

तुमचे उत्तर “मोजताही येणार नाही इतक्या वेळा” असे असेल, तर तुम्ही एकटे नाही. आणि तुम्ही आळशी किंवा कमी इच्छाशक्तीचे असालच असेही नाही.

या दोन ठरलेल्या वेळांतला फरक पाहा. जी तुम्ही चुकवत नाही, तिला दिसणारा आकार असतो. निश्चित वेळ. दिनदर्शिकेतली निमंत्रणाची नोंद. हजेरी घेणारी व्यक्ती. जी तुम्ही चुकवता, तिला हे सोडून बाकी सगळे असते. कपात नाही. कुणाची नजर नाही. यादीत नाव नाही.

एका प्रसिद्ध अभ्यासात दोन अर्थतज्ज्ञांनी अमेरिकेतील व्यायामशाळांच्या हजारो सदस्यांचा मागोवा घेतला¹. मासिक सदस्यत्व निवडलेल्यांनी महिन्याला 70 डॉलरपेक्षा जास्त पैसे दिले. पण महिन्यात सरासरी साधारण 4.3 वेळा हजेरी लावली. म्हणजे प्रत्येक भेटीला 17 डॉलरपेक्षा जास्त खर्च आला. भेटीनुसार पैसे भरण्याचे कार्ड घेतले असते, तर प्रत्येक भेटीला 10 डॉलर दिले असते.

त्यांनी व्यायामाची किंमत मोजली नाही. आपण पुढे जे बनू असे त्यांना वाटत होते, त्या व्यक्तीची किंमत मोजली.

म्हणजे काय करायला हवे हे तुम्हाला माहीत नाही, ही समस्या नाही. तुम्हाला ते चांगलेच माहीत आहे.

पण शेकडो संशोधन निष्कर्ष एकत्र करणाऱ्या एका आढाव्यात आढळले की लोकांच्या वर्तनातील फरकांपैकी सरासरी सुमारे 28% फरक त्यांच्या संकल्पांवरून स्पष्ट करता येतात². संकल्प महत्त्वाचा आहे. पण वचन आणि कृती यांच्या मध्ये काय घडते, ते एकटा संकल्प सांगत नाही. तिथे सवय असते. जागा असते. थकवा असतो. आपण नाव न दिलेली भावना असते.

प्रेरणादायी व्याख्याने बदलाची इच्छा जागवू शकतात. पण जाग येणे आणि टिकून राहणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. टिकण्यासाठी तुमच्या दिवसाला साजेशी पावले लागतात. एका रात्रीचा उत्साह पुरत नाही. स्वतःला झोडपल्याने थोडी चालना मिळेलही, पण मग थकवा येतो.

आणखी कठीण गोष्ट म्हणजे स्वतःच्या विचारांसोबत एकटे राहणे नेहमीच सुखावह नसते.

एका प्रयोगाचे निष्कर्ष Science या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले. स्वयंसेवक पंधरा मिनिटे एकटे बसले³. फोन नाही. पुस्तक नाही. फक्त त्यांचे विचार. विचार करून स्वतःचे मनोरंजन करण्यास त्यांना सांगितले होते. त्यांच्या शेजारी एक बटण होते. ते दाबल्यावर सौम्य विद्युत धक्का बसत असे. तो धक्का त्यांनी आधी अनुभवला होता.

पुन्हा तो धक्का बसू नये म्हणून पैसे द्यायलाही तयार असल्याचे सांगितलेल्यांपैकी दोन तृतीयांश पुरुषांनी आणि एक चतुर्थांश स्त्रियांनी ते बटण दाबले. एका पुरुषाने तर 190 वेळा दाबले.

स्वतःच्या विचारांसोबत बसलेल्या काहींनी धक्का निवडला. व्यवस्थापकासाठी जी पंधरा मिनिटे आपण राखतो, ती एका खोलीत एकट्याने घालवणे आपल्यापैकी काहींना कठीण जाते.

या खोलीबाहेरही आपण काही प्रश्न पुढे ढकलतो. पुन्हा पुन्हा नव्याने सुरू करतो. पण एकदाही बसून विचारत नाही: मागच्या वेळी मी का थांबलो?

हे पुस्तक म्हणजे आपण टाळत असलेली ती पंधरा मिनिटे: मानसशास्त्राच्या भाषेत स्वतःशी केलेला स्पष्ट संवाद. त्यासोबत, प्रकरणाप्रकरणांत, मानसशास्त्रापेक्षा कितीतरी जुने शब्दही येतात. ते याच विचारावर दुसऱ्या बाजूने प्रकाश टाकतात.

या प्रकरणांत तुम्हाला भेटणारी माणसे म्हणजे दवाखान्यात किंवा अभ्यासात नोंदवलेली प्रकरणे नाहीत. अनेकांनी अनुभवलेल्या प्रसंगांतून एकत्र घडवलेली ही पात्रे आहेत. विचार समजायला ती मदत करतात. आणि कदाचित तुम्हाला आवडेल त्यापेक्षा जास्त तुमच्यासारखी वाटतील.

संपूर्ण पुस्तक एकदम प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न करू नका. आपण पाहणार असलेल्या सापळ्यांपैकी हाही एक आहे. निवांत वाचा. मग इतरांपेक्षा तुमच्यासारखे वाटणारे एक प्रकरण निवडा. त्यातले एक साधन निवडा. त्यापासून सुरुवात करा. बाकीचे थांबू शकते.

हजाराव्यांदा नव्याने सुरुवात करा असे मी सांगणार नाही. मी थोडी अधिक कठीण गोष्ट मागतो आहे: प्रकरण 1 संपेपर्यंत स्वतःसोबत राहा.

स्वतःच्या आयुष्यात तुमची अनुपस्थिती तुम्हाला कधीपासून सामान्य वाटू लागली?

आणि तुम्ही एकट्याने वाचणार नाही. उन्हाळ्याच्या अखेरीपासून पुढच्या उन्हाळ्याच्या अखेरपर्यंत, वर्षभर आपण दोघांची सोबत करू. करीम प्रथमच घर सोडतो आहे. त्याच्याकडे एक लिफाफा आहे, जो त्याला उघडायचा नाही. आणि लीना, लेखापाल. तिला आवडणारी एक गोष्ट ती वर्षानुवर्षे पुढे ढकलत आली आहे. तिच्याकडे एक वही आहे, जी कुणी पाहू नये असे तिला वाटते. ते एकमेकांना ओळखत नाहीत. आणि दोघांचेही हे वर्ष त्यांनी ठरवले तसे जाणार नाही.