Laabi foti puɗɗor-ɗaa e kesum?

E nder ñalawma maa woodi saanga daɓɓo. Hedde rubu’u waktu.

So tawii aɗa gollora, ko batu subaka ngu gardiiɗo udditirta ñalawma. So aɗa jannga kadi, ko jaŋde waktu jeetato, ndeen nde tawaagal winndirtee e innde.

A ŋakkataa e mayre. A yettotoo ko adii nde mayre e mintiiji seeɗa, hay so a ɗaaniima leerti, hay so jaaŋgol ina woodi, hay so alaa ko nafata heen ko haani tawaade e mayre.

Jooni noon miijo wonde a ŋakkii. Wootere, caggal ɗuum kadi wootere, haa ŋakkere wonti woowle.

Hol ko heɓotoo? Ustagol njoɓdi, caggal ɗuum kadi sikke e gardiiɗo: mbele omo hoolnii? Janngoowo kadi ina anndi gartol mum: teppol.

Hasboore ndee wonaa e dow oo rubu’u waktu tan, kono ko e ko o haalata e faande maa: so a waawaa reende rubu’u waktu e ñalawma, hol no pellinirtaa goɗɗo wonde aɗa waawi ɓamde waktuuji jeetati keddiiɗi ɗii? Oo ko hakkille gardiiɗo, tee en paamii ɗum no feewi nde tawnoo ina ummoroo yaasi.

Jooni noon yiiltu daawrugal ngal seeɗa.

E nder ñalawma maa woodi saangaaji goɗɗi daɓɓi, rubu’u waktu walla ko famɗi heen, ɗi kaɓɓan-ɗaa hoore maa kono wonaa gardiiɗo maa: yaadu daɓɓuru hade golle, walla kelli sappo hade ɗaangol, walla noddude neene maa kala kikiiɗe.

Laabi foti ɓurtin-ɗaa ɗum e ndee yontere?

Laabi foti mbi’ru-ɗaa: «Gila e fuɗɗoode lewru mi fuɗɗotoo», caggal ɗuum mbonnu-ɗaa kaalis mo pellit-ɗaa moftude hade lewru feccude? Laabi foti mbaɗ-ɗaa deftere ɓadii falannde, caggal ɗuum njoor-ɗaa junngo maa feewde cinndel? Laabi foti kaɓɓan-ɗaa ɓesngu maa cewgol e maɓɓe, kikiiɗe ari tawa a woodi e ɓanndu tan? Kadi laabi foti ngartir-ɗaa aadi gooto, e konnguɗi gooti, hono no nanoowo ma siftoraani laawol ɓennungol? Aan aɗa siftora. Aɗa anndi saanga mo ngoppu-ɗaa rewa. Kadi aɗa anndi yeeso padɗo ma nde mbi’noo-ɗaa mo kadi: jaŋngo.

Ɗee aadiiji firtaaɗi ƴettaani waktu maa tan. Ɗi ƴetti e ɗaangol maa subaka laaɓɗo, ɗi ƴetti e jaŋde maa janngirde nde faametenoo e lefol, ɗi ƴetti e galle maa jooɗorde nde wartiraani. Caggal ɗuum ɗi ƴetti huunde ɓurnonde deeƴde: koolol maa e konngol maa. A wonti aɗa nana hoore maa ina wi’a «mi waɗat», tawa aɗa fadi daliilu garoowo caggal mum. Tee so a waɗii peeje kese, a winndat ɗe tawa e nder maa woodi cikkoowo heen hade maa fuɗɗaade. Nguu ko njoɓdi ndi njoɓataa hay so hay gooto feccaani ma. Hol no aadiiji pot-ɗaa firtude hade konngol maa wontude e yeeso maa ko wasiya tan?

So jaabawol maa ko «laabi ɗi mi limataa», ndelle a wonaa gooto. Kadi a wonaa neɗɗo yaafotooɗo walla baaso tiiɗnaare.

Ƴeew sendindiral hakkunde saangaaji ɗiɗi ɗii. Saanga mo a ɓurtintaa ina jogii suura yiyeteende: waktu tiiɗɗo, noddaango e kaye waktuuji, e neɗɗo winndoowo tawaagal. Kono saanga mo a ɓurtinta ina jogii kala huunde so wonaa ɗuum. Ustagol alaa, ƴeewngo alaa, innde e doggol alaa.

E nder wiɗto lollungo, annduɓe faggudu ɗiɗo ndewiima e ujunnaaje tawtoraaɓe e nokkuuji fijirde e nder Amerik¹. Ɓeen cuɓiiɓe yoɓde lewru fof njoɓii ko ɓuri dolaar 70 e lewru, tee ɓe njahii e hakkundeewal ko hedde laabi 4.3 e mayru. Ɗum firti ko njillu gooto yoɓinii ɓe ko ɓuri dolaar 17. So tawnoo ɓe coodii kaye njilluuji, ɓe njoɓatanino dolaar 10 e njillu fof.

Ɓe njoɓaani njaru fijirde. Ɓe njoɓii njaru neɗɗo mo ɓe cikki ɓe ngontat.

Caɗeele ɗee ɗum noon ngonaa wonde a anndaa ko foti waɗeede. Aɗa anndi no moƴƴi.

Kono ƴeewndo renndinngo teemedde battane wiɗtooji heɓii wonde anniyaaji yimɓe ina paamna hedde 28% tan e luural baɗal maɓɓe, e hakkundeewal². Anniya ina tiiɗi, kono kañum tan hollirtaa ko heɓotoo hakkunde aadi e gollal: woodi woowle, nokku, tampere, e kumpa mo en innataa.

Haalaaji ƴellitooji ina mbaawi finndinde muuyo maa e waylo-waylo. Kono finnde ko huunde, duumaagol kadi ko huunde wonnde, ko ɗum sokli yaɓɓanɗe potɗe e ñalawma maa, wonaa weltaare jemma gooto. Tee fiyde hoore ina waawi duñde ma seeɗa caggal ɗuum tampina ma.

Ko ɓuri tiiɗde kadi ko wonde heddaade enen tan e miijooji meeɗen welataa sahaa fof.

E nder ƴeewndo ngo bayyinaa e jaaynde Science, yerondirɓe njooɗiima e ko’e maɓɓe rubu’u waktu³. Cinndel alaa, deftere alaa, alaa huunde so wonaa miijooji maɓɓe. Ɓe naamnaama yo ɓe welnira ko’e maɓɓe miijagol. Tee ina wonnoo e sara maɓɓe butoŋ fettinoowo kuran yaawɗo mo ɓe meeɗnoo meeɗde.

Hakkunde ɓeen wiyɓe ina keblii yoɓde kaalis ngam woto heɓde ɗum kadi, tataɓal worɓe e nayaɓal rewɓe nyoƴƴii butoŋ o. Gorko gooto nyoƴƴii ɗum laabi 190.

Wonaaɓe heen cuɓii fettinngo ngoo tawa ɓe njooɗiima e miijooji maɓɓe. Oo rubu’u waktu mo en reenani gardiiɗo meeɗen, ina saɗi e woɓɓe meeɗen ɓamde ɗum e suudu e hoore mum tan.

Tee yaasi nduu suudu, woodi naamne ɗe enen kadi nduŋñata. En puɗɗoroto e kesum laawol caggal laawol, kono en njooɗotaako laawol gootol ngam naamnaade: ko ngam ɗum mi dariino laawol ɓennungol?

Ndee deftere ko oo rubu’u waktu mo en ndogata: jooɗorde laaɓnde e hoore maa, e ɗemngal ganndal hakkille. E wondude e mayre, hakkunde feccere e wonnde, konnguɗi ɓurɗi ɓooyde e ganndal hakkille ina ngoodi, kollitooji miijo ngoo e bannge goɗɗo.

Yimɓe ɓe pottataa e maɓɓe e pecce ɗee ngonaa taariikaaji kolliraaɗi e safrirde walla e wiɗto. Ko yimɓe tafooɓe ummoriiɓe e ngonkaaji ɗi heewɓe nguri, ɗanninooji miijo ngoo, tee ina gasa ɓe nannda e maa ko ɓuri no njiɗir-ɗaa.

Kadi woto eto huutoraade deftere nde fof; ɗuum e hoore mum ko gooto e tuufe ɗe en nji’ata. Janngu nde e lefol, caggal ɗuum suɓo feccere wootere nanndunde e maa ko ɓuri ɗe ngonaa nde, e kuutorgal gootal e mayre, puɗɗoro-ɗaa heen. Ko heddii koo ina fada.

Mi naamnataako ma yo a fuɗɗoro e kesum laawol ujunere. Mi naamniima ma huunde ɓurnonde tiiɗde seeɗa: heddo e hoore maa haa timmoode feccere 1.

Honde tuma majjugol maa e hoore maa wonti huunde woowaande?

Kadi a janngataa gooto. En ndowat yimɓe ɗiɗo hitaande timmunde, gila e timmoode ceedu haa e timmoode ceedu garoowo: Karim, gowloowo galle jibnaaɓe mum laawol aranndewol tawa ina jogii bataake mo o yiɗaa udditde, e Lina, limoowo kaalis dagginoowo gila duuɓi huunde nde o yiɗi, tee ina jogii deftere nde o yiɗaa hay gooto yiya. Gooto e maɓɓe anndaa goɗɗo o, kadi gooto fof ina jogii hitaande nde rewataa no o feewniri.