Jeertinoowo Jowiɓo

Wonaano firlitande wootere tan. E nder jemmaaji rewooɗi heen, o fuɗɗii udditde fijirde nde caggal nde gollodiiɗo makko e suudu ɗaanii. Hay gooto naamnaaki nde o udditta nde. Firlitande rewi e wonnde haa o yi’i annoore ina naata e falannde. O fuɗɗii winndude kala ko ari e hakkille makko e sahaa gooto. Fijooɓo gooto waɗi ferre, Karim winndi konngol muusngol o neldi. O anndaa innde fijooɓo o, tee o meeɗaa miijaade yeeso makko nde o janngata ɓataake o.

Jemma garoowo, o naati e fedde nde woɓɓe e fijooɓe mum anndi innde makko tigi. Fedde ndee foolaama e firlitande hono ndeen aranndeere. O winndi konngol gootol ngol, caggal ɗuum o momti feccere mum. Ɓataake yalti e gollodiiɗo makko: «Hol ko mbinndu-ɗaa?». O acci kurseer ina fettina.

Yontere tati ɓenniri noon: Karim ina wuura e fijirde haa beetee, caggal waktuuji seeɗa, jeertinooji ɗiɗi ngulla e cinndel makko. Aranndewol ngol ina wiyee «Jaŋde waktu jeetato», o ummotoo ngam maggal e yaawre. O ŋakkaani e maggal hay laawol gootol gila janngirɗe puɗɗii. Jannginoowo o ina winnda tawaagal e innde, tee Karim yettotoo mintiiji sappo hade makko. Ɗiɗmawol ngol ina wiyee «Dogdu». O teeltooma ngol gila duuɓi ɗiɗi kono o woppiino ummaade ngam maggal caggal yontere ɗiɗi tan. Kala subaka, o fadda ngol e honndu makko tawa o udditaani gite makko. Gollodiiɗo makko e suudu nana ngol kono haalataa hay huunde.

E laawol makko feewde jaŋde, o udditi doggol biyeteeŋgol «Ndee hitaande» e cinndel makko: dogdu, deftere kala lewru, Engele. E les mum, o winndi: «Caggal jarribooji». Cinndel ngol reeni saangaaji ɗiɗi ɗii fof. Karim reeni gootal tan.

Kala gooto e meeɗen ina jogii jeertinoowo mo o faddata e honndu makko.

Ko sappo e joyi minti hade waktu jowi. Jeertinoowo ina wulla.

A jooɗɗina junngo maa tawa a udditaani gite maa, a nyoƴƴa butoŋ: «Ɗaŋgol».

Mintiiji joy tan.

Ina wulla kadi. Ɗaŋgol. Laawol tataɓol. Laawol nayaɓol.

Laawol jowiɓol ngol, a ummoo. A majjinii ko teeltin-noo-ɗaa jeertinoowo ngam mum: dogdu hade laabi heewde yimɓe, waktu gooto e janngude, walla aadi ndi kaɓɓan-noo-ɗaa hoore maa haŋki.

Jooni noon rutto e kewu nguu e waylo gooto: oo sahaa, neɗɗo ina fadi ma. Jarribo e waktu jeetato, walla sehil e nder woto makko sara damal maa.

Laabi foti nyoƴƴirtaa «Ɗaŋgol»?

Hay laawol gootol.

Jeertinoowo gooto. Leeso ngooto. Tampere wootere. Hol ko waylii?

Hade maa jaabaade, siftor jemma ɓennuɗo. A feewniino ñalawma maa tawa gite maa ina peewi no feewi. Waktu gooto e jaŋde, feccere waktu e yaadu, caggal ɗuum golle ɗe njaawnoo-ɗaa rokkude. A anniyinooma ɗum. E subaka, a ɓurtinii saanga aranndeejo oo, a duñii ko heddii koo haa kikiiɗe. Jooni a udditi dosiye e leerti, a ŋakki e huunde soklunde hisneede, a yaafiima e padɗo ma oo. Duñde ɗum ittaniino ma tampere. Jooni a heppii, a semtii, tee golle ɗee ngonaani e mbaadi ndi mbaawnoo-ɗaa waɗde. Kewu gooto ina waawi heɓaade jaŋngo so tawii ko mbaɗat-ɗaa hannde ko aadi ɓurndi weltaare tawa a accii subaka maa hono no waynoo.

Kala aadi ndi firtu-ɗaa ina janngina ma woto hoolaade garoori ndii e yaawre. Aɗa wi’a: oo laawol ina seerti. Kono a waylaani hay huunde e peewnital maa. Cinndel ina heddii sara maa, paɗe e nder drower, saanga tawa alaa waktu. Caggal ɗuum a haawo ko ngam ɗum a hebbinta aadi maa e sehil maa tawa a accii hoore maa ina fada. Ƴeew ɗum e laaɓal hade ɗaɓɓude daliilu baɗoowo ma a welta: ko aan woni mo ardaani, kadi aan ɓami njoɓdi majjugol oo saanga. Jaɓde ɗum heƴaani ngam safrude ɗum, kono ina haɗa ma yaafnude njaru maggal. Jooni faw saangaaji ɗiɗi ɗii sara e sara. Hol ko saanga sehil maa joginoo ko a rokkanaani saanga maa?

Ko wayli koo wonaano muuyo maa. Ko sarɗiiji ɗii ngoni ko wayli.

Tiindagol maa ina woodi. Ina jogii ballal ummoraade yaasi: neɗɗo annduɗo aadi maa, nokku wallitoowo ma hebbinde ɗum, waktu laaɓɗo.

Sarɗi Aranndeejo: Goɗɗo Ina Yiya Ma

Ceŋol pamarol ngol ina waawi metteede: heewde e neydi meeɗen wonaa nde meeɗen. En ñamii nde.

Ummoraade e jannginoowo winndoowo tawaagal, sehil padɗo e nder woto, ƴeewle ɗe keɓaten so en naatii e leerti.

Oo ko ƴeewoowo yaasi. Doole makko ngoni ko e sifaaji tati:

• Ko e sahaa gooto: A leertii hannde; a yoɓat njoɓdi ndii hannde.
• Ina yiyee: Goɗɗo ina yiya nde leertu-ɗaa kadi winnda ɗum.
• Yewtotaako: Nokku yewtere alaa heen. Jarribo fuɗɗotoo tawa a woodi walla a alaa. Laana weeyo ƴoogtoo tawa a woodi walla a alaa.

Kono aadi maa e hoore maa ina jogii njoɓdi ndi njoɓataa caggal ɗuum. Hay gooto yiyataa ɗum. Tee ina udditana yewtere sahaa fof: «Gila e jaŋngo».

Ko ɗum waɗi aadiiji meeɗen e ko’e meeɗen ndeeƴirta e sirri. Wonaa ngam en fenooɓe, kono ngam ɗi ndañiima tawa seedee alaa. Walla ko noon cikkirten.

Gila omo famɗi, Karim ina rewa doosɗe baaba makko e kaye waktuuji neene makko tawa luural alaa. O wi’a «Eey, jaaraama», caggal ɗuum o waɗa ɗum. E jaaɓi-haaɗtirde, o ŋakkataa e jaŋde nde innde makko noddirtee. Kono hay gooto naamnataako mo ko faati e aadiiji makko e hoore makko.

Karim wonaa firo woɗɗungo. E deftere mum The Four Tendencies, binndoowo Gretchen Rubin ina nodda yimɓe nannduɓe e makko «Obligers»: ɓe kebbina ko yimɓe fadi e maɓɓe e newaare kono ina caɗtoroo hebbinde ko ɓe fadi e ko’e maɓɓe¹.

E nder wiɗto ngo o waɗi e tawtoraaɓe Ameriknaaɓe, kamɓe ngoni fedde ɓurnde mawnude: 41%. Dente makko ko sifa newiiɗo, lolluɗo, wonaa fiɓnde goonɗinaande. Kono hol mo annditiraani hoore mum e ngoo sifa?

Annduɓe hakkille ina nodda ndee neydi ñamaande «yuɓɓo yaasi»: en ndewa heen ngam goɗɗo ina ƴeeɓa. Ko ŋakki en, ɓe noddata ɗum «yuɓɓo nder»: en ndewa heen ngam gollal ngal wontii feccere e meeɗen, ngam en ngoonɗinii njaru maggal, wonaa ngam kulol nderleewol feloore². Hol no doosgal wontirta maaɗa tigi? En ngartat e ɗuum e Yeɓre Ɗiɗmere, e feccere 8.

Wonde tawa seedee alaa ina waawi waɗde ko ɓuri ɓeydude doole aadiiji meeɗen famɗude. Ina waawi kadi waylude konnguɗi meeɗen. John Suler yewtii hol no yimɓe mbaawirta ustude kersa e enternet so tawi kumpa maɓɓe ina suuɗii walla yeeso maɓɓe yiyataake. Ɗuum ina waawi addude damal udditaade e wallude woɓɓe, walla konnguɗi muusɗi. Wonaa kala ko en kaalata ɗoon ina hollira neɗɗo meeɗen goonga³. E nder ƴeewndooji keertiiɗi, janfagol ɓeydiima e nder annoore famɗunde, kadi jikkuuji njiɗɓe ko’e mum en ɓeydiima nde tawtoraaɓe ɓornii daneeji gite. Ko cakkitiingol ngol seŋiima e miijo maɓɓe wonde ɓe cuuɗiima⁴. Ko adii ɗuum ko ɓooyi, Glaucon, e nder yeewtere Plato, huutoriima Feggere Gyges, nde waɗata ɓornoowo ɗum yiyataake, ngam naamnaade hol no njokkorterten so hay gooto yiyataa en. Ɗuum ko miijo ƴeewndorde, wonaa wiɗto⁵.

E nder fijirde caggal «Hol ko mbinndu-ɗaa?», fijooɓo waɗi ferre. Karim winndi jaabawol muusngol, caggal ɗuum o darii. Gollodiiɗo makko ardiima o winndi e fijooɓo o: «Waɗ firlitande nde kadi. En mbaɗat jarribo goɗɗo». Karim momti jaabawol mum o waɗani hoore mum doosgal daɓɓal: Mi winndat e jano hono no mbinndiray-mi e neɗɗo annduɗo innde am.

Sarɗi Ɗiɗmawo: Wonde e Nokku Peewɗo

To galle Karim, cinndel ngol sarjetee ko e defirde, e waktu sappo neene makko naamnotoo: «A yahataa leeso?». E nder suudu almudɓe, waktu sappo ari tawa omo woni e kafe e almudɓe woɓɓe. Hay gooto ummaaki.

«Feccere waktu kadi», o wi’i hoore makko. O ruttii e waktu gooto jemma, o tampi, o nyoƴƴi «Ɗaŋgol» laabi joy e subaka.

Woowle wuurataa e meeɗen tan. Ina wuura e nokku o kadi: suudu nduu, fitila nyiffaaɗo, cinndel woɗɗungo leeso, naamnal neene. E nder wiɗto ndewiingo e almudɓe egguɓe feewde jaaɓi-haaɗtirde hesere, woowlaaji kiiɗɗi keddinooma nde nokku maɓɓe nanndunoo e ko ɓe ngoownoo, ɗi cantiima nde nokkuuji ɗii mbaylii⁶.

Yaasi galle, huunde wonnde ina ƴeeɓa en: gite yimɓe. Kono hol no heewi e maɓɓe teskotoo en tigi?

E nder ƴeewndo jalniingo, almudɓe ɓornii simis semtinɗo naati e suudu e wondiiɓe maɓɓe⁷. Ɓe tijjinooma hedde feccere yimɓe ɓee nji’ii simis o. E goonga, ko nayaɓal tan teskinoo.

En mawnina no yimɓe ƴeeɓirta en. Kulol ƴeewngo ngo arirootaako hay laawol ina waawi heƴde ngam waɗde en nduñoo geɗe. Seedee mo cuɓii-ɗaa ina walla ma. Gite ɗe cikki-ɗaa ina kaɗa ma.

Neɗɗo gowloowo kafe e waktu sappo ƴettiino pellital hade makko yaltude: nde o ummotoo, e ko o haalata. Sokla alaa e waylude yewtere e kala taabal.

Sarɗi Tataɓo: Kaaɗdi Waktu Ɓaditiingol

Karim rokkii golle makko jaŋde minti gooto hade jemma hakkundeewal. Caggal ɗuum o yi’i dogdu e doggol «Ndee hitaande», tawa alaa ñalawma walla waktu, o udditi ngol.

Hol ko woni caɗeele ɗee, so tawnoo kala huunde gasiima e timmoode?

Arannde, tesko ko waɗi mo timminde: kaaɗdi waktu. Tawa jemma hakkundeewal alaa, golle ɗee ngasinooka. Kaaɗdi waktu ko sifa goɗɗo e seedee. Alaa yeeso, kono yewtotaako. Ko ɗum waɗi aɗa timmina geɗe ngam woɓɓe ɗe a timmintaako ngam hoore maa. Aadi maa e hoore maa alaa jemma hakkundeewal.

E nder wiɗto ndewiingo e almudɓe jaaɓi-haaɗtirde e nder mudda jaŋde, dagginooɓe ɓuri daɗde e suno e fuɗɗoode. Kono e timmoode, ɓe ɓeydii suno e nyaw ko ɓuri woɓɓe ɓee, kadi toɓɓe maɓɓe ɓuri famɗude⁸.

Golle ɗe nduñ-ɗaa majjataa. Ina keddoo udditaade e hakkille maa, ina fiya ma ñalawma fof. Wiɗtooɓe keɓii wonde paandaale ɗe ngasaani ina naata e miijooji maa nde aɗa waɗa huunde wonnde, tee peewnital laaɓngal, hollitoowal nde e ɗo, ina heƴi ngam deeyinde ɗe⁹.

So A Woppii Goonɗinde Hoore Maa

Aadi firtaandi yaltataa tan. Ina ƴetta feccere e koolol maa e konngol maa kadi.

Laawol sappoɓol, aɗa wi’a: «Mi fuɗɗotoo ko Asat». E nder maa woodi daande anndunde batte ɗee hade Asat arde, ngam nde nani ma aɗa haala ɗuum laabi jeenay ko adii ɗuum.

Ganndo hakkille Albert Bandura noddi ngool hoolaare «mbaawka hoore»: goonɗinal maa wonde aɗa waawi waɗde ko anniyir-ɗaa waɗde¹⁰. O hiisii ɓurɗo tiiɗde e ɓulorde maggal wonaa konnguɗi semmbindirgol walla daartol dañɓe moƴƴere, kono ko keɓe maa tigi: saangaaji ɗi mbi’noo-ɗaa «Mi waɗat», caggal ɗuum mbaɗ-ɗaa.

Ko ɗum waɗi en puɗɗortoo aadi gootol pamarol. Reende ndi ina walla ma goonɗinde hoore maa kadi.

Kawtal e Hoore Maa

Heewde e aadiiji meeɗen ko anniyaaji udditiiɗi: «Mi dogat». «Mi janngat». «Mi ɗaanoto ko yaawi». E anniya udditiiɗo, aɗa foti suɓaade e kesum kala ñalawma, kala ɗo ngon-ɗaa, kala caɗeele ɗe pot-ɗaa e majji.

Hol ko woni lomto maggal? Tiiɗtin pellital laawol gootol, hade maa soklude ngal. Annduɓe hakkille ina nodda ɗuum «anniya gollal»: konngol «So tawii… ndelle…» fiɓoowol gollal e waktu e nokku¹¹.

E nder ƴeewndo ngootol, almudɓe naamnaama yo mbinndu ciimtol e nder balɗe ɗiɗi e nder sahaa fooftorde. Hedde tataɓe ɗiɗi e ɓeen cuɓinooɓe ko adii ɗuum nde e ɗo mbinndata ngol ngasi, tawa e ɓeen ɓe cuɓaaki ko hedde tataɓal tan timmini¹².

Daawruɗe Ɗiɗi

Naamne ɗiɗi tan, alaa doggol:

1. Hol aadi ndi a meeɗaa firtude e yimɓe woɓɓe, e hol aadi maa e hoore maa ndi ɓur-ɗaa firtude laabi heewɗi? Faw ɗi sara e sara. Hol sarɗi mo aranndeere ndee jogii tawa ɗiɗmere ndee alaa ɗum?
2. Caggal yontere jogiinde waktu laaɓɗo e seedee, mbele aadi ɗiɗmawo ngal tiiɗiima? So tawii ngal yanii, hol sarɗi ŋakki oo sahaa?

E jemma hade ñalawma aranndeejo lewru, Lina udditi kaye «Keeftine» e cinndel mum o winndi tiitoonde hesere: «Keeftinɗo Balɗe Capanɗe Tati». O naatni ñalngu e nder suudu aranndeeru, hono no o waɗnoo e lewruuji ɓennuɗi.