Истеъфо аз худ
Ин бобро чунон хонед, ки китоб мехонанд: саҳифаҳо вараққардон мешаванд ва ҷои шумо нигоҳ дошта мешавад.Ин бобро дар китоб кушоед

Қисми якум

Ваъдаҳо рӯи об

Ҳамаи мо рӯи об ваъдаҳо навиштаем: барвақт хоб меравам, телефонро мегузорам, аз аввали моҳ оғоз мекунам. Сипас рӯзе серкор мерасад ва ваъдаҳо об мешаванд. Дар ин қисм мо ба ваъда шоҳид, макон ва вақт мебахшем, одати кӯчаке месозем ва онро аз «танҳо як бор» посбонӣ мекунем. Сипас дафтари сабтро мекушоем, то бубинем, ки воқеан чӣ кардаем.

Боби якум

Занги панҷуми соат

Чаро ба дигарон вафо мекунӣ ва бо худ аҳд мешиканӣ?

Тақрибан 8 дақиқа мутолиа

Карим дар ҳаждаҳсолагӣ, писари калонӣ, ки пеш аз анҷоми дархост «ҳатман» мегӯяд. Қадаш аз падараш ду сантиметр баландтар шудааст, вале ҳангоми суҳбат бо ӯ ҳанӯз ҳам садояшро паст мекунад.

Ва Карим беш аз он чи ба назар мерасад, серталош аст. Мехоҳад нусхаи беҳтаре аз худаш бошад: ҷисман қавитар, дар мутолиа фарохтар ва дар гуфтугӯ ба забони англисӣ ҷасуртар. Дар оғози ҳар сол рӯйхаташро менависад ва бо шавқу завқи самимӣ оғоз мекунад. Сипас кӯшишҳои ин рӯйхат оҳиста-оҳиста пас аз чанд рӯз ё дар беҳтарин ҳолат пас аз чанд ҳафта хомӯш мешаванд. Инро ба касе намегӯяд. Аммо ҳар бор, ки чашмаш ба рӯйхати соли гузашта меафтад, як шарми хурд ва ноумедии шиносро эҳсос мекунад. Аз ин рӯ, тамоми тобистон интизори хобгоҳи донишҷӯӣ буд: ҷойи нав, ки дар он ҷо касе намедонад чанд бор оғоз кардааст.

Дар охири тобистон, назди дар, модараш зарфи хӯрокро бо се халта печонда буд, то чизе аз он нарезад. Падараш тасмаи борхалтаро рӯи китфаш рост кард ва гуфт: «Вақтатро зоеъ накун». Сипас аз ҷайбаш лифофаи сафеди бастаеро баровард, сабук, ки ба лифофаи пули кисагӣ монанд набуд, ва ангуштони писарашро рӯи он фишурд: «Вақте лозим шуд, боз кун».

Карим хост бипурсад: дар он чист? Вале шунид, ки худаш мегӯяд: «Ҳатман».

Шаш калима, ки падараш гуфт. Карим дар автобус онҳоро ду бор шумурд.

Дар шаби аввалаш дар хобгоҳ, дар ҷайби борхалта расмеро пайдо кард, ки хоҳари хурдиаш пинҳон карда буд, ҳамон хоҳаре, ки ҷуз худи ӯ касе ба қиссаҳояш сабр намекард: хона ва хуршед ва писарбачаи кабуде, ки даст меафшонад, ва зери он бо хати каҷукилеф: «Зуд баргард». Онро ба чароғ такя дод, ки бубинад, ва лифофаро ба ҷевон партофт, ки набинад.

Сипас бозиеро боз кард, ки дар хона ним соат аз охири шаб барои он медуздид: як тими хурд дар интернет, бозигаронаш аз шаҳрҳои гуногун, ки чеҳраи ӯро намешиносанд, аммо давр бе ӯ оғоз намешавад. Ва ба худ ваъда дод, ки танҳо як давр бозӣ мекунад.

Ин танҳо як давр набуд. Ва дар шабҳои баъдӣ пас аз хоб рафтани ҳамҳуҷрааш бозиро боз мекард. Ҳеҷ кас аз ӯ намепурсид, ки кай онро мебандад. Як давр паси дигаре меомад, то он ки медид рӯшноӣ аз тиреза медарояд. Ва ҳар он чи ба хаёлаш меомад, фавран менавишт. Бозигаре дар ҳаракате хато кард, ва ӯ барояш ҷумлаи озордиҳандае навишт ва фиристод. Номашро намедонист ва чеҳраашро ҳангоми хондани он тасаввур намекард.

Дар шаби баъдӣ ба тиме пайваст, ки бархе аз аъзояш номи ҳақиқии ӯро медонистанд. Тим давре монанд ба аввалиро бохт. Ҳамон ҷумларо навишт, сипас нисфашро пок кард. Паёме аз ҳамтимаш пайдо шуд: «Чӣ навиштӣ?». Нишоннаморо дар ҳоли мижа задан гузошт.

Се ҳафта ба ин ҳол гузашт: Карим то саҳар сари бозӣ менишаст, ва пас аз чанд соати кӯтоҳ дар телефонаш ду соат занг мезад. Аввалӣ «дарси соати ҳашт» ном дошт ва барои он фавран бармехест; аз замони оғози дарсҳо ҳатто як бор аз он ғоиб нашуда буд, зеро устод ҳозиршавиро бо ном қайд мекард ва Карим даҳ дақиқа пеш аз ӯ мерасид. Ва дуюмӣ «давидан» ном дошт, ки ду сол пеш онро гузошта буд ва танҳо ду ҳафта ба он амал кард. Ҳар субҳ бе он ки чашмонашро боз кунад, бо ангушти калонаш онро хомӯш мекард. Ҳамҳуҷрааш мешунид ва чизе намегуфт.

Дар роҳ ба сӯи дарс дар телефонаш рӯйхати «имсол»-ро боз кард: давидан, як китоб дар ҳар моҳ ва забони англисӣ. Сипас зери он навишт: «Пас аз имтиҳонҳо». Телефон ҳар ду ваъдаро якҷо ҳифз мекунад, вале Карим танҳо ба яке вафо мекунад.

Ва ҳар яки моро соате ҳаст, ки бо ангушти калон хомӯшаш мекунем.

Соат ба панҷ понздаҳ дақиқа кам. Соат занг мезанад.

Дастатро бе он ки чашмонатро боз кунӣ дароз мекунӣ ва тугмаро пахш мекунӣ: «таъхир».

Танҳо панҷ дақиқа.

Бори дуюм занг мезанад. Таъхир. Сеюм. Чорум.

Бори панҷум бармехезӣ, дар ҳоле ки он чиро, ки барои он соат гузошта будӣ, аз даст додаӣ: давидан пеш аз сарбандӣ, ё соати дарсхонӣ, ё ваъдае, ки дирӯз ба худ дода будӣ.

Ва акнун ҳамон манзараро бо як тағйирот боз тасаввур кун: ин дафъа касе интизори туст. Имтиҳон дар соати ҳашт, ё дӯсте, ки бо мошинаш назди дар истодааст.

Чанд бор тугмаи «таъхир»-ро пахш мекунӣ?

Ҳатто як бор ҳам не.

Соат ҳамон аст. Бистар ҳамон. Хастагӣ ҳамон. Пас чӣ чиз тағйир ёфт?

Пеш аз он ки посух диҳӣ, шаби дирӯзатро ба ёд ор. Рӯзатро дар ҳоли бедорӣ ба тартиб овардӣ. Як соат барои дарсхонӣ, ним соат барои роҳгардӣ, сипас коре, ки супурданаш дер шуда буд. Инро бо ҷиддият гуфтӣ. Ва субҳгоҳ аввалин ваъдаро шикастӣ, ва боқимондаро то шом ба пеши худ тела додӣ. Акнун парвандаро дер боз мекунӣ, ва он чиро, ки ба таваҷҷуҳ ниёз дошт, кӯтоҳ мекунӣ ва аз касе, ки интизор аст, узр мехоҳӣ. Хастагӣ ҳангоми ба таъхир андохтан аз байн нарафт. Ба он шитобкорӣ, хиҷолат ва коре камтар аз тавони ту зам шуд. Ва шояд фардо ин манзара такрор шавад, агар имшаб танҳо бо ваъдае пуршӯртар қаноат кунӣ ва субҳатро дар ҳамон ҳоли худ гузорӣ.

Ва ҳар ваъдае, ки мешиканӣ, ба ту меомӯзад, ки ба ваъдаи баъдӣ ба осонӣ бовар накунӣ. Мегӯӣ: ин дафъа фарқ мекунад. Аммо чизи дигаре омода намекунӣ. Телефон дар канорат мемонад, пойафзол дар ҷевон ва ваъда бе соати муайян. Сипас ҳайрон мешавӣ, ки ба дӯстат вафо мекунӣ ва худро мунтазир мегузорӣ. Ба ин бо равшанӣ бингар, қабл аз он ки дар пайи тавзеҳи роҳатбахш бошӣ: ин туӣ, ки ҳозир нашудӣ, ва зиёни ваъда бар дӯши худи ту афтод. Эътироф барои ислоҳи он кофӣ нест, аммо намегузорад, ки баҳояшро нодида гирӣ. Акнун ин ду мулоқотро паҳлуи ҳам бигузор. Дар мулоқоти дӯстат чӣ ёфтӣ, ки дар мулоқоти худат нагузоштӣ?

Он чи тағйир ёфт, иродаи ту нест. Он чи тағйир ёфт, шароит аст.

Пойбандии ту вуҷуд дорад, ва чизҳое аз беруни ту ба он кумак мекунанд: шахсе, ки ваъдаатро медонад, маконе, ки туро барои он омода месозад, ва вақти муайян.

Шарти аввал: касе туро бубинад

Эътирофи кӯчаке, ки шояд туро нороҳат кунад: қисми зиёди инзиботи мо аз они мо нест. Мо онро ба қарз мегирем.

Аз устоде, ки ҳозиршавиро қайд мекунад, ва дӯсте, ки дар мошин интизор аст, ва нигоҳи мардум, вақте дер ворид мешавем.

Ин нозири берунист, ва қудрати он дар се сифат аст:

Аммо ваъдаат ба худат — баҳояш ба таъхир меафтад, касе онро намебинад, ва ҳамеша қобили муомила аст: «аз фардо».

Аз ин рӯ, ваъдаҳои мо ба худамон оҳиста мемиранд. На барои он ки мо дурӯғгӯем, балки барои он ки бе шоҳид ба дунё омадаанд. Ё мо ин тавр гумон мекунем.

Карим аз кӯдакӣ аз пайи қоидаҳои падар ва вақтҳои модар бе баҳс мерафт; «ҳатман» мегуфт ва сипас иҷро мекард. Ва дар донишгоҳ аз дарсе, ки номаш дар он хонда мешавад, ғоиб намешавад. Аммо он чи ба худ ваъда медиҳад, касе аз ӯ намепурсад.

Ва Карим ҳолати нодир нест. Нависанда Гретхен Рубин дар китоби худ The Four Tendencies амсоли ӯро «пойбандон ба дигарон» меномад: он чиро, ки мардум аз онҳо интизор доранд, ба осонӣ вафо мекунанд, аммо дар он чи аз худ интизор доранд, мелағзанд1.

Ва дар як назарсанҷӣ, ки бар намунае аз амрикоиҳо гузаронд, онҳо бузургтарин гурӯҳ буданд: 41%. Ва тақсимоти ӯ як намунаи соддакардашудаи мардумист, на назарияи исботшуда. Вале кист аз мо, ки худро дар ин тавсиф надида бошад?

Равоншиносон ин инзиботи қарзиро «танзими берунӣ» меноманд: мо пойбандем, зеро касе назорат мекунад. Ва он чиро камбуди мост, «танзими дохилӣ» меноманд: мо пойбандем, зеро кор ҷузъе аз мо шудааст, аз рӯи бовар ба арзиши амал, на тарси дарунӣ аз сарзаниш2. Ва чӣ гуна ин қоида қоидаи худи ту мешавад? Ба ин дар қисми дуюм, дар боби 8 бармегардем.

Ва набудани шоҳид танҳо ваъдаҳои моро заиф намекунад; шояд сухани моро низ тағйир диҳад. Ҷон Сулер баррасӣ кард, ки чӣ гуна худдорӣ дар интернет ҳангоми нопадид шудани ҳувият ё ғоиб будани чеҳра кам мешавад. Ва ин шояд дареро барои розгӯӣ ва кумак, ё барои сухани озордиҳанда боз кунад; на ҳар он чи он ҷо мегӯем, ошкор кардани зоти самимӣ аст3. Ва дар озмоишҳои муайян, фиребгарӣ бо нури хира бештар шуд, ва рафтори худхоҳона бо пӯшидани айнаки офтобӣ афзоиш ёфт, ва ин охирин бо эҳсоси ширкаткунандагон, ки онҳо пинҳонанд, иртибот дошт4. Ва хеле пеш аз ин, Главкон дар муколамаи Афлотун ангуштарини Гигесро, ки соҳибашро ноаён месохт, ба саволе дар бораи рафтор ҳангоме ки касе туро намебинад, табдил дод; як таҷрибаи фикрӣ, на таҳқиқот5.

Дар нишасти бозӣ, ки пас аз саволи «чӣ навиштӣ?» омад, бозигаре дар ҳаракате хато кард, ва Карим посухи озордиҳандае навишт ва сипас бозистод. Ҳамтимаш аз ӯ пешдастӣ кард ва ба бозигар навишт: «Ҳаракатро такрор кун, бори дигар меозмоем». Карим посухашро пок кард ва барои худ қоидаи кӯтоҳе қабул намуд: барои ношинос тавре менависам, ки барои касе менависам, ки номамро медонад.

Шарти дуюм: дар макони худ бошӣ

Дар хонаи Карим телефон дар ошхона барқ мегирифт, ва модараш дар соати даҳ мепурсид: «Оё хоб намеравед?». Дар хобгоҳ соати даҳ расид, дар ҳоле ки ӯ бо ҷавонони хобгоҳ дар қаҳвахона буд. Ҳеҷ кас барнахост.

Ба худ мегӯяд: «Боз ним соати дигар». Ва соати як бармегардад, хаста, ва субҳгоҳ тугмаи «таъхир»-ро панҷ бор пахш мекунад.

Одат танҳо дар даруни мо зиндагӣ намекунад. Дар макон низ зиндагӣ мекунад: дар ҳуҷра, ва чароғе, ки хомӯш мешавад, ва телефоне, ки аз бистар дур аст, ва саволи модар. Дар таҳқиқоте, ки донишҷӯёни ба донишгоҳи нав кӯчидаро пайгирӣ кард, одатҳои қадимии онҳо вақте муҳити атрофашон ба он чи одат карда буданд шабоҳат дошт, устувор монданд, ва вақте муҳит тағйир ёфт, пароканда шуданд6.

Ва берун аз хона чизи дигаре моро назорат мекунад: чашмони мардум. Аммо чанд нафар аз онҳо воқеан ба мо таваҷҷуҳ мекунанд?

Дар як таҷрибаи ҷолиб, донишҷӯён куртаи ногувореро ба бар карданд ва ба толоре ворид шуданд, ки ҳамсабақонашон буданд7. Онҳо интизор доштанд, ки тақрибан нисфи ҳозирон ба курта таваҷҷуҳ карданд. Аммо дар асл танҳо тақрибан як чаҳорум таваҷҷуҳ карда буданд.

Мо дар баҳодиҳӣ ба теъдоди касоне, ки моро мебинанд, муболиға мекунем. Ва тарс аз нигоҳе, ки шояд аслан наояд, кофист, ки моро водор ба таъхир кунад. Шоҳиде, ки интихоб мекунӣ, туро ёвар аст; аммо чашмоне, ки тасаввур мекунӣ, туро ба таъхир меандозанд.

Аммо касе, ки соати даҳ аз қаҳвахона бармехезад, қарорашро пеш аз баромадан қатъӣ кардааст: кай бархезад ва чӣ бигӯяд. Пас пеши ҳар миз дубора гуфтушунид намекунад.

Шарти сеюм: наздик шудани мӯҳлати охирин

Карим супориши дарсро як дақиқа пеш аз нисфи шаб супурд. Сипас сатри давиданро дар рӯйхати «имсол» бе рӯз ва бе соат дид ва онро баст.

Пас мушкил дар чист, модоме ки ҳама чиз дар охир иҷро мешавад?

Аввалан диққат деҳ, ки чӣ чиз ӯро ба иҷро водор сохт: мӯҳлати охирин. Агар нисфи шаб намебуд, супориш кушода мемонд. Мӯҳлати охирин шоҳиде аз навъи дигар аст: чеҳрае надорад, аммо муомила намекунад. Ва аз ин рӯ барои мардум он чиро иҷро мекунӣ, ки барои худ иҷро намекунӣ. Ваъдаи ту ба худат нисфи шаб надорад.

Дар пажӯҳише, ки донишҷӯёни донишгоҳро дар тӯли як нимсола пайгирӣ кард, таъхиркунандагон дар оғоз фишори камтар доштанд. Сипас дар охир серфишору бемортар шуданд ва баҳояшон пасттар омад8.

Ва вазифаи ба таъхир афтода гум намешавад. Дар сари ту боз мемонад ва тамоми рӯз ба дарунат тақ-тақ мекунад. Ва пажӯҳишгарон дарёфтанд, ки ҳадафҳои овезон ҳангоме ки ба кори дигаре машғулӣ, ба фикрат ҳуҷум меоранд, ва нақшаи муайян, кай ва куҷо, кофист, ки онҳоро хомӯш созад9.

Вақте бовар кардан ба худро қатъ мекунӣ

Ваъдаи шикаста танҳо гум намешавад. Бо худ чизи хурде аз боварии ту ба суханатро мебарад.

Бори даҳум мегӯӣ: «Аз шанбе оғоз мекунам». Ва дар дарунат садое натиҷаро пеш аз шанбе медонад, зеро шунидааст, ки пеш аз ин нуҳ бор онро гуфтаӣ.

Равоншинос Алберт Бандура ин эътимодро «самаранокии худ» (худсамарбахшӣ) номид: бовари ту ба ин ки қодирӣ он чиро қасд дорӣ, анҷом диҳӣ10. Ва ӯ муътақид буд, ки қавитарин манбаи он сухани ташвиқкунандагон ё достонҳои муваффақон нест, балки таҷрибаҳои худи туст: борҳое, ки гуфтӣ «мекунам», ва сипас кардӣ.

Ва аз ин рӯ мо бо як ваъдаи кӯчак оғоз мекунем. Вафо ба он бовар кардан ба худро аз нав ба ту бозмегардонад.

Муомила бо худ

Аксари ваъдаҳои мо ниятҳои кушодаанд: «медавам», «дарс мехонам», «барвақт хоб меравам». Ва нияти кушода ҳар рӯз, дар ҳар ҷой, дар баробари ҳар фишор аз нав қарор дода мешавад.

Пас алтернатива ба нияти кушода чист? Ин ки қарорро як бор қатъӣ кунӣ, қабл аз он ки ба он ниёз пайдо кунӣ. Равоншиносон инро «нияти иҷро» меноманд: ҷумлае ба шакли «агар… пас…», ки амалро ба замон ва макон мепайвандад11.

Дар яке аз озмоишҳо аз донишҷӯён хоста шуд, ки дар давоми ду рӯз дар таътил гузорише нависанд. Касоне, ки пешакӣ муайян карданд, ки кай ва дар куҷо онро менависанд, тақрибан се чаҳорумашон онро анҷом доданд, дар муқобили тақрибан сеяке аз касоне, ки муайян накарда буданд12.

Карим ёддоштро бори дигар боз кард ва субҳи якшанберо барои давидан, мутолиа ва англисӣ муайян кард. Ним соатро сарфи ранг кардани ҷадвал намуд. Назди дар ҳамҳуҷрааш пурсид: «Ҳамаи инро пеш аз дарс мекунӣ?». Гуфт: «Кӯшиш мекунам». Ба пойафзолаш дар қаъри ҷевон нигоҳ кард ва онро берун наёвард. Номи якшанбе дар экран буд, аммо соат вуҷуд надошт, ва дар бораи чизе, ки аз ӯ бипурсад, мувофиқа накарда буданд. Вақте соати дарс субҳи баъдӣ занг зад, Карим фавран бархост. Ҳангоми бастани телефон аз канори ёддошти ранга гузашт ва онро боз накард.

Кай истифода мекунӣ: вақте ба дигарон вафо мекунӣ ва ваъдаат ба худро кушода мегузорӣ. Муддат: панҷ дақиқа барои омода кардани танҳо як ваъда, сипас як ҳафта барои санҷидани он.

  1. Онро ба як вақти муайян табдил деҳ: рӯз, соат ва макон. «Якшанбе, соати шаши субҳ, боғ», ё даҳ дақиқа машқ дар канори бистар, агар берун рафтан муносиб набошад. Ва агар вақтатро кӯдаки хурдсол ё навбатдории корӣ гирифта бошад, кӯтоҳтарин равзанаи такроршавандаро интихоб кун: панҷ дақиқа пас аз хоби кӯдак, ё дар танаффуси навбатдорӣ.
  2. Нақшаеро берун аз хона омода кун: «Агар дӯстонам пас аз соати даҳ дар қаҳвахона монанд, бармехезам ва мегӯям: субҳ кор дорам».
  3. Ба он шоҳид бидеҳ: дӯсте, ки вақтро медонад ва аз ту мепурсад. Ва агар наёфтӣ, коғази намоёне, ки ҳар рӯз дар он нишона мегузорӣ.
  4. Онро кӯчак ва дар дақиқаҳои аввали вақташ оғоз кун: он чиро барвақт анҷом медиҳӣ, ҳатто дар ду дақиқа, дар сарат боз намемонад.

Ва агар қадамҳо ба назарат зиёд намоянд, ҳоло аз яке оғоз кун. Ба дӯстат бинавис: «Аз якшанбе, соати шаш медавам. Ҳар якшанбе аз ман бипурс: давидӣ?»

Агар афтодӣ: ҳафтаро зоеъшуда машумор; ғайбатро ҳамон тавр ки рух дод сабт кун, ва дар пайи шарти ғоиб бош: шоҳид, макон ё вақт? Онро ислоҳ кун ва дар вақти баъдӣ баргард.

Карим ба ҳамҳуҷрааш паём фиристод: «Якшанбе, соати шаш, боғ. Аз ман бипурс: давидӣ?». Шаби шанбе пойафзолро назди дар гузошт ва соатро бо вақти вохӯрӣ номгузорӣ кард. Дар якшанбеи аввал баромад ва пеш аз бедор шудани ҳамҳуҷрааш баргашт. Дар коғазе, ки барои давидан ҷудо карда буд, нишонаи кӯчаке гузошт.

Дар якшанбеи дуюм то соати се сари бозӣ бедор монд. Вақте соат занг зад, тугмаи таъхирро пахш кард ва дар бистар монд. Шомгоҳон ҳамҳуҷрааш об мерехт, ки пурсид: «Давидӣ?». Карим гуфт: «Не». Ҳамҳуҷрааш чизе нагуфт. Гӯшҳояш гарм шуданд, ва дасташро ба сӯи коғаз дароз кард, то нишона гузорад, сипас сифр навишт. Ба сатри «агар афтодӣ» баргашт. Вақт гум нашуда буд, на шахсе, ки бипурсад; пойафзолаш зери халтаи ҷомашӯӣ нопадид шуда буд. Онро берун овард ва телефонро рӯи миз дур аз бистар гузошт ва қарор дод, ки шаби пеш аз давидан бозиро барвақт бибандад.

Дар якшанбеи сеюм бархост, то соатро хомӯш кунад, ва аввалин чизе, ки пояш ба он расид, пойафзол буд. Ҳангоми бозгашт ба ҳамҳуҷрааш гуфт: «Ба ваъдаи нав ниёз надоштам. Вақтамро омода кардам». Коғазро рӯи девор болои мизи корӣ овехт; дар он як нишона, сипас сифр, ва сипас нишонаи дуюм буд.

Ду оина

Танҳо ду савол, на рӯйхат:

  1. Кадом ваъдаест, ки ҳаргиз бо мардум намешиканӣ, ва кадом ваъда ба худат аст, ки беш аз дигарон шикастаӣ? Онҳоро паҳлуи ҳам бигузор: кадом шартро аввалӣ дорад, ки дар дуюмӣ нест?
  2. Ва пас аз як ҳафта аз додани вақт ва шоҳид ба дуюмӣ: оё тоб овард? Ва агар афтод, ин дафъа кадом шарт ғоиб буд?

Ва дар шабе, ки пеш аз аввали моҳ буд, Лина дар телефонаш ҷузвдони «мушкилот» (ё чолишҳо)-ро боз кард ва унвони наве навишт: «Чолиши сӣ рӯз». Санаро ба хонаи аввал гузаронд, ҳамон тавр ки дар моҳҳои гузашта карда буд.

Сарчашмаҳо (12)
  1. 1Rubin, G. (2017). The Four Tendencies. Harmony Books.
  2. 2Ryan, R. M., & Connell, J. P. (1989). Perceived locus of causality and internalization: Examining reasons for acting in two domains. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 749–761.
  3. 3Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
  4. 4Zhong, C.-B., Bohns, V. K., & Gino, F. (2010). Good lamps are the best police: Darkness increases dishonesty and self-interested behavior. Psychological Science, 21(3), 311–314. https://doi.org/10.1177/0956797609360754
  5. 5Plato. Republic, Book II, 359c–360d. Translated by Benjamin Jowett. https://classics.mit.edu/Plato/republic.3.ii.html
  6. 6Wood, W., Tam, L., & Guerrero Witt, M. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.
  7. 7Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.
  8. 8Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance, stress, and health: The costs and benefits of dawdling. Psychological Science, 8(6), 454–458.
  9. 9Masicampo, E. J., & Baumeister, R. F. (2011). Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667–683.
  10. 10Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.
  11. 11Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
  12. 12Gollwitzer, P. M., & Brandstätter, V. (1997). Implementation intentions and effective goal pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 186–199.