Өзіңнен бас тарту
Бұл тарауды кітап оқығандай оқыңыз: парақтар аударылады, ал тоқтаған жеріңіз сақталады.Осы тарауды кітапта ашу

Бірінші бөлім

Суға жазылған уәделер

Барлығымыз да суға жазылған уәделер бергенбіз: ерте жатамын, телефонды қоя тұрамын, айдың басынан бастаймын. Содан кейін қарбалас күн келеді де, олар еріп кетеді. Бұл бөлімде біз уәдеге куәгер, орын және уақыт белгілейміз, шағын әдет қалыптастырамыз және оны «тек осы жолы ғана» деген сылтаудан қорғаймыз. Содан соң іс жүзінде не істегенімізді көру үшін жазба дәптерімізді ашамыз.

Бірінші тарау

Бесінші оятқыш

Неге басқаларға берген уәдеңді орындайсың да, өзіңе берген уәдеңді бұзасың?

Оқуға шамамен 8 минут

Кәрім он сегізде, тапсырма аяқталмай тұрып «құп болады» дейтін үлкен ұл. Оның бойы әкесінен екі сантиметрге ұзын болғанымен, әкесімен сөйлескенде әлі де даусын бәсеңдетеді.

Кәрім сырт көзге қарағанда арманы асқақ жігіт. Ол өзінің жақсырақ нұсқасына айналғысы келеді: денесі шымыр, көп оқыған, ағылшынша сөйлеуге батылырақ. Әр жылдың басында ол тізім жасап, шынайы құлшыныспен бастайды. Кейін тізімдегі талпыныстар бірнеше күннен соң, ең жақсы жағдайда бірнеше аптадан кейін ақырындап сөніп қалады. Бұл туралы ол ешкімге айтпайды. Бірақ өткен жылғы тізімге көзі түскен сайын іштей кішкене ұялып, әдетке айналған өкінішті сезінеді. Сондықтан ол жаз бойы студенттер жатақханасын асыға күтті: ол жерде оның қанша рет бастағанын ешкім білмейтін жаңа орта.

Жаздың соңында, есік алдында, анасы ештеңе ағып кетпесін деп тамақ салынған ыдысты үш қапқа орап қойған еді. Әкесі оның иығындағы сөмкенің белдігін түзеп тұрып: «Уақытыңды босқа өткізбе», — деді. Содан соң қалтасынан жабық ақ конверт шығарды. Ол қалта ақшасы салынған конвертке ұқсамайтын жеңіл еді, әкесі ұлының саусақтарын конверттің үстіне қысып: «Қажет болғанда аш», — деді.

Кәрім: «Ішінде не бар?» — деп сұрамақшы болды, бірақ өзінің «Құп болады» деп тұрғанын естіді.

Әкесі айтқан алты-ақ сөз. Кәрім автобуста оларды екі рет санап шықты.

Жатақханадағы алғашқы түнінде ол сөмкесінің қалтасынан кішкентай қарындасы салып жіберген суретті тапты. Қарындасының әңгімелерін одан басқа ешкім шыдап тыңдамайтын: үй, күн және қолын бұлғап тұрған көк бала, ал астында қисық жазумен: «Тез орал» деп жазылған. Ол суретті көрініп тұратын жерге, шамның қасына сүйеп қойды да, конвертті көрмейтін жерге, тартпаға тастады.

Содан кейін үйде түн ортасында жарты сағат ұрлап ойнайтын ойынын ашты: интернеттегі шағын команда, ойыншылары әртүрлі қалалардан, оның түрін білмейді, бірақ раунд онсыз басталмайды. Сөйтіп өзіне тек бір ғана раунд ойнауға уәде берді.

Бұл бір ғана раундпен бітпеді. Келесі түндері бөлмелесі ұйықтап қалғаннан кейін ойынды ашатын болды. Одан ойынды қашан жабатынын ешкім сұрамайды. Бір раундтың артынан екіншісі жалғасып, терезеден таң шапағы көрінгенше ойнайтын. Ойына не келсе, соны бірден жазатын болды. Бір ойыншы қате қимыл жасап еді, оған көңіліне тиетін ауыр сөз жазып жіберді. Оның атын білмейтін, хабарламаны оқып отырғандағы түрін де көз алдына елестетпеді.

Келесі түні ол кейбір мүшелері өзінің шын атын білетін командаға қосылды. Команда алдыңғыға ұқсас раундта жеңіліп қалды. Ол дәл сол сөзді жазды да, жартысын өшіріп тастады. Командаласынан хабарлама келді: «Не жаздың?». Ол меңзерді жыпылықтаған күйі қалдырды.

Осылайша үш апта өтті: Кәрім таң атқанша ойын ойнап отырады, бірнеше сағаттан кейін телефонында екі оятқыш шырылдайды. Біріншісінің атауы — «Сағат сегіздегі дәріс», оған бірден тұрады; оқу басталғалы оны бірде-бір рет жіберген емес, өйткені оқытушы қатысуды аты-жөнімен белгілейді, ал Кәрім одан он минут бұрын келеді. Екіншісінің атауы — «Жүгіру», оны екі жыл бұрын орнатқан, бірақ оған бар болғаны екі апта ғана амал еткен. Әр таңда көзін ашпастан бас бармағымен оны өшіріп тастайды. Бөлмелесі естиді, бірақ ештеңе демейді.

Дәріске бара жатқан жолда телефонындағы «Биылғы жыл» тізімін ашты: жүгіру, ай сайын бір кітап және ағылшын тілі. Сосын астына: «Емтихандардан кейін» деп жазып қойды. Телефон екі уағданы да қатар сақтайды, ал Кәрім тек біреуін ғана орындайды.

Және әрқайсымыздың бас бармағымызбен өшіре салатын оятқышымыз бар.

Сағат беске он бес минут қалды. Оятқыш шырылдайды.

Көзіңді ашпастан қолыңды созып, батырманы басасың: «Кідірту».

Тек бес минут қана.

Қайта шырылдайды. Кідірту. Үшінші рет. Төртінші рет.

Бесінші ретте тұрасың, бірақ оятқышты не үшін орнатқаныңнан айырылып қалдың: қарбаласқа дейінгі жүгіру, бір сағаттық сабақ оқу немесе кеше өзіңе берген уәде.

Ал енді дәл осы көріністі бір ғана өзгеріспен қайта елестетші: бұл жолы сені біреу күтіп тұр. Сағат сегіздегі емтихан немесе есігіңнің алдында көлігімен күтіп тұрған дос.

«Кідірту» батырмасын неше рет басар едің?

Бір рет те емес.

Оятқыш сол баяғы. Төсек сол баяғы. Шаршау да сол баяғы. Сонда не өзгерді?

Жауап бермес бұрын кешегі түніңді есіңе түсірші. Күніңді сергек күйде жоспарладың. Бір сағат оқу, жарты сағат серуен, содан кейін тапсыру мерзімі кешіккен жұмыс. Мұны шын көңілмен айтқан едің. Ал таңертең бірінші уағданы бұздың да, қалғанын кешке дейін ысырып тастадың. Енді файлды кеш ашасың, мұқияттылықты қажет ететін істі қысқарта саласың және күтіп отырған адамнан кешірім сұрайсың. Кейінге қалдырғаныңмен шаршау басылған жоқ. Оған асығыстық, қысылу және қолыңнан келетіннен әлдеқайда төмен нәтиже қосылды. Егер бүгін түнде жай ғана қызу уәде беріп, таңыңды баяғы қалпында қалдырсаң, бұл көрініс ертең де қайталануы мүмкін.

Әрбір бұзған уәдең келесі уәдеге оңай сенбеуге үйретеді. Сен: бұл жолы басқаша болады, дейсің. Бірақ басқаша ештеңе дайындамайсың. Телефон жаныңда қалады, аяқ киім шкафта, ал уағданың нақты сағаты жоқ. Сосын досыңа берген сөзіңде тұрып, өзіңді күттіріп қойғаныңа таңғаласың. Көңіліңді жұбататын сылтау іздемес бұрын, осыған анық көз жүгірт: келмеген — сенсің, уағданы жоғалтудың залалы да өзіңе тиді. Мойындаудың өзі оны түзеуге жеткіліксіз, бірақ оның бағасын жоққа шығаруға жол бермейді. Енді екі уағданы қатар қойшы. Досыңмен кездесуде бар болып, ал өзіңе қойған уағдаңда болмаған не нәрсе?

Өзгерген нәрсе сенің ерік-жігерің емес. Өзгерген нәрсе — шарттар.

Міндеттемең бар, және оған сырттан келетін нәрселер көмектеседі: уәдеңді білетін адам, сені соған бейімдейтін орын және нақты белгіленген уақыт.

Бірінші шарт: сені біреудің көруі

Мазаңды алуы мүмкін кішкене бір мойындау: тәртібіміздің көбі өзіміздікі емес. Біз оны қарызға аламыз.

Қатысуды белгілейтін оқытушыдан, көлікте күтіп отырған достан, кешігіп кіргеніміздегі адамдардың көзқарасынан аламыз.

Бұл — сыртқы бақылаушы, оның күші үш сипатта:

Ал өзіңе берген уәдеңнің өтемі кейінге қалады, оны ешкім көрмейді және ол үнемі саудаласуға ашық: «Ертеңнен бастап».

Сондықтан өзімізге берген уәделеріміз ақырын ғана өледі. Өтірікші болғанымыздан емес, олардың куәгерсіз туғанынан. Немесе біз солай ойлаймыз.

Кәрім бала кезінен әкесінің ережелері мен анасының тәртібіне сөзсіз бағынып келеді: «Құп болады» дейді де, орындайды. Университетте аты аталатын бірде-бір дәрісті жібермейді. Ал өзіне берген уәделері туралы одан ешкім сұрамайды.

Кәрім сирек кездесетін жағдай емес. Жазушы Гретхен Рубин өзінің The Four Tendencies кітабында оған ұқсағандарды «Міндетшілдер» деп атайды: олар басқалар күткен нәрсені оңай орындайды, бірақ өздері күткен нәрсеге келгенде сүрінеді1.

Ол америкалықтар арасында жүргізген сауалнамасында бұл ең үлкен топ болды: 41%. Оның жіктеуі — дәлелденген ғылыми теория емес, қарапайым бұқаралық үлгі. Бірақ арамыздан бұл сипаттамадан өзін көрмеген кім бар?

Психологтар бұл қарызға алынған тәртіпті «сыртқы реттелу» деп атайды: біз біреу бақылап тұрғандықтан орындаймыз. Ал бізге жетіспейтін нәрсені «ішкі реттелу» дейді: біз іс-әрекет өзіміздің бір бөлшегімізге айналғандықтан, айыпталудан іштей қорыққандықтан емес, оның құндылығына сенгендіктен орындаймыз2. Ал бұл ереже қалай сенің жеке ережеңе айналады? Бұған екінші бөлімде, 8-тарауде ораламыз.

Куәгердің жоқтығы тек уәделерімізді ғана әлсіретпейді; ол біздің сөзімізді де өзгертуі мүмкін. Джон Сулер тұлға жасырынғанда немесе жүз көрінбегенде интернетте ұстамдылық қалай азаятынын талқылаған. Бұл ішкі сырды ашуға және көмек беруге де, не болмаса көңілге тиетін ауыр сөздерге де жол ашуы мүмкін; онда айтқандарымыздың бәрі бірдей шынайы болмысымызды көрсете бермейді3. Нақты тәжірибелерде күңгірт жарықта алдау көбейген, ал күннен қорғайтын көзілдірік таққанда өзімшіл мінез-құлық артқан, соңғысы қатысушылардың өздерін көзге көрінбейтіндей сезінуімен байланысты болған4. Бұдан әлдеқайда бұрын Платон диалогында Главкон иесін көрінбейтін ететін Гигес сақинасы арқылы сені ешкім көрмегенде қалай әрекет ететінің туралы сұрақ қойған; бұл зерттеу емес, ойша тәжірибе5.

«Не жаздың?» деген сұрақтан кейінгі ойын сессиясында бір ойыншы қимылдан қателесті. Кәрім оған көңілге тиетін жауап жазды да, тоқтап қалды. Одан бұрын командаласы үлгеріп, ойыншыға: «Қимылды қайтала, тағы бір байқап көрейік», — деп жазды. Кәрім өз жауабын өшіріп тастап, өзіне қысқа ереже бекітті: бейтаныс адамға да атымды білетін адамға жазғандай жазамын.

Екінші шарт: өз орныңда болу

Кәрімнің үйінде телефон ас үйде қуатталатын, ал анасы сағат онда: «Ұйықтамайсың ба?» деп сұрайтын. Жатақханада сағат он болғанда ол жатақхана жігіттерімен бірге дәмханада отырды. Ешкім орнынан қозғалмады.

Өзіне: «Тағы жарты сағат» дейді. Түнгі сағат бірде шаршап оралады да, таңертең «Кідірту» батырмасын бес рет басады.

Әдет тек біздің бойымызда ғана өмір сүрмейді. Ол орында да өмір сүреді: бөлмеде, өшірілген жарықта, төсектен алыстағы телефонда және ананың сауалында. Жаңа университетке ауысқан студенттерді бақылаған зерттеуде, айналасы бұрынғы үйренген ортаға ұқсас болып қалғанда олардың ескі әдеттері сақталған, ал орта өзгергенде әдеттері бұзылған6.

Ал үйден тыс жерде бізді басқа нәрсе бақылайды: адамдардың көздері. Бірақ олардың қаншасы бізге шынымен назар аударады?

Бір қызықты тәжірибеде студенттер ыңғайсыз жейде киіп, құрдастары отырған аудиторияға кірген7. Олар отырғандардың шамамен жартысы жейдеге назар аударды деп күткен еді. Ал шындығында назар аударғандар тек төрттен бір бөлігі ғана болды.

Біз өзімізді бақылайтындардың санын асыра бағалаймыз. Тіпті болмауы да мүмкін көзқарастан қорқудың өзі кейінге шегеруімізге жетіп жатыр. Өзің таңдаған куәгер саған көмектеседі; ал көз алдыңа елестеткен көздер сені тежейді.

Ал сағат онда дәмханадан тұрып кететін адам шықпас бұрын-ақ өз шешімін қабылдап қойған: қашан тұру керек және не айту керек. Сондықтан ол әр үстелдің алдында қайтадан саудаласып отырмайды.

Үшінші шарт: соңғы мерзімнің таяуы

Кәрім дәріс тапсырмасын түн ортасына бір минут қалғанда өткізді. Содан кейін «Биылғы жыл» тізіміндегі күні де, сағаты да белгіленбеген жүгіру жолын көрді де, оны жапты.

Ақыр соңында бәрі орындалса, не мәселе бар?

Алдымен оған тапсырманы не орындатқанына мән берші: соңғы мерзім. Түн ортасы болмағанда, тапсырма әлі де ашық күйінде қалар еді. Соңғы мерзім — куәгердің басқа бір түрі: оның жүзі жоқ, бірақ ол ымыраға келмейді. Сондықтан өзің үшін істемейтін нәрсені басқалар үшін істейсің. Ал өзіңе берген уәдеңнің түн ортасы жоқ.

Бір семестр бойы университет студенттерін бақылаған зерттеуде, істі кейінге қалдыратындар басында күйзеліске азырақ ұшыраған. Бірақ семестр соңында олар ең көп күйзеліске түсіп, ауруға шалдыққан әрі бағалары да төмен болған8.

Кейінге қалдырылған тапсырма жоғалып кетпейді. Ол басыңда ашық күйінде қалып, күні бойы мазаңды алады. Зерттеушілер орындалмаған мақсаттар басқа іспен айналысып жатқанда да ойыңа баса-көктеп кіретінін, ал қашан және қайда екенін көрсететін нақты жоспар оларды басуға жеткілікті екенін анықтаған9.

Өзіңе сенуді доғарған кезіңде

Бұзылған уәде жай ғана жоғалып кетпейді. Ол өзімен бірге сөзіңе деген сеніміңнің кішкене бір бөлігін ала кетеді.

Оныншы ретте: «Сенбіден бастаймын» дейсің. Ал ішіңде сенбі жетпей-ақ нәтижені білетін дауыс бар, өйткені ол мұны бұған дейін тоғыз рет естіген.

Психолог Альберт Бандура бұл сенімді «өзіндік тиімділік» деп атаған: ниет еткен ісіңді орындай алатыныңа деген сенімің10. Ол оның ең басты қайнар көзі жігерлендіруші сөздер де, табысты адамдардың хикаялары да емес, сенің жеке тәжірибең деп білді: «Істеймін» деп айтып, артынша орындаған кездерің.

Сондықтан біз бір ғана кішкентай уәдеден бастаймыз. Оны орындау өзіңе қайтадан сенуіңе жол ашады.

Өзіңмен келісім

Біздің уәделеріміздің көбі — бұлыңғыр ниеттер: «жүгіремін», «оқимын», «ерте жатамын». Ал бұлыңғыр ниетті әр күні, әр жерде, кез келген қысым алдында қайтадан шешуге тура келеді.

Бұлыңғыр ниеттің баламасы қандай? Шешімді қажеттілік туындамай тұрып, бір-ақ рет түбегейлі қабылдау. Психологтар мұны «іске асыру ниеті» деп атайды: әрекетті уақыт пен орынға байланыстыратын «егер… онда…» үлгісіндегі сөйлем11.

Тәжірибелердің бірінде студенттерден демалыс кезінде екі күн ішінде есеп жазу сұралған. Оны қашан және қайда жазатынын алдын ала белгілегендердің шамамен төрттен үші тапсырған, ал белгілемегендердің шамамен үштен бірі ғана орындаған12.

Кәрім жазбаны қайта ашып, жексенбінің таңын жүгіруге, оқуға және ағылшын тіліне бөлді. Кестені түрлі-түске бояп жарты сағат отырды. Есік алдында бөлмелесі одан: «Мұның бәрін дәріске дейін істейсің бе?» — деп сұрады. «Тырысамын», — деді. Шкафтың түбіндегі аяқ киіміне қарады, бірақ оны шығармады. Жексенбі аты экранда тұрды, бірақ сағаты белгіленбеген еді, әрі бөлмелесі одан сұрайтын ешнәрсе келісілмеді. Келесі таңда дәріс оятқышы шырылдағанда, Кәрім бірден орнынан тұрды. Телефонды өшіріп жатып боялған жазбаны көрді, бірақ оны ашпады.

Қашан қолданасың: басқаларға берген уәдеңді орындап, өзіңе берген уәдеңді ашық қалдырған кезіңде. Ұзақтығы: тек бір ғана уәдені дайындауға бес минут, содан кейін оны сынап көру үшін бір апта.

  1. Оны нақты уағдаға айналдыр: күн, сағат және орын. «Жексенбі, таңғы сағат алты, саябақ», не болмаса сыртқа шығу ыңғайсыз болса, кереует қасында он минуттық жаттығу. Егер кішкентай бала немесе ауысымды жұмыс салдарынан уақытың өзіңдікі болмаса, қайталанатын ең қысқа мүмкіндікті таңда: бала ұйықтағаннан кейінгі бес минут немесе ауысымдағы үзіліс.
  2. Үйден тыс жерге жоспар дайында: «Егер достарым сағат оннан кейін де дәмханада қалса, мен тұрып: таңертең шаруам бар, деймін».
  3. Оған куәгер тап: уағданы білетін және ол туралы сұрайтын дос. Егер таба алмасаң, күн сайын белгі қойып отыратын көрінетін парақ қағаз.
  4. Шағыннан және уағданың алғашқы минуттарында баста: ерте бітірген ісің, тіпті екі минут болса да, басыңда ашық күйінде қалмайды.

Егер саған қадамдар көп болып көрінсе, дәл қазір біреуінен баста. Досыңа хабарлама жібер: «Жексенбіден бастап сағат алтыда жүгіремін. Әр жексенбіде менен сұра: жүгірдің бе?»

Егер сүрінсең: аптаны босқа кетті деп санама; орындалмаған күнді қалай болса солай жазып қой да, жетіспеген шартты ізде: куәгер ме, орын ба, әлде уағда ма? Оны түзетіп, келесі уағдада қайтып кел.

Кәрім бөлмелесіне хабарлама жіберді: «Жексенбі. Сағат алты. Саябақ. Менен сұра: жүгірдің бе?». Сенбі күні кешке аяқ киімін есік алдына қойды және оятқышқа уағданың атауын берді. Алғашқы жексенбіде ол шығып кетіп, бөлмелесі оянғанша қайтып оралды. Жүгіруге арналған параққа кішкентай белгі қойды.

Екінші жексенбіде ол түнгі үшке дейін ойында отырды. Оятқыш шырылдағанда, кідіртуді басып, төсекте қала берді. Кешке қарай бөлмелесі стақанға су құйып жатып: «Жүгірдің бе?» — деп сұрады. Кәрім: «Жоқ», — деді. Бөлмелесі ештеңе демеді. Кәрімнің құлақтары дуылдап қоя берді, белгі қою үшін параққа қолын созып, кейін нөл жазып қойды. «Егер сүрінсең» жолына қайта оралды. Уақыт та, сұрайтын адам да жоғалған жоқ; аяқ киімі кір жуатын сөмкенің астында қалып қойыпты. Оны шығарып, телефонды кереуеттен алыс үстелге қойды және жүгіретін күннің алдында ойынды ерте жабуға бекінді.

Үшінші жексенбіде оятқышты өшіру үшін орнынан тұрғанда, аяғы ең бірінші аяқ киімге тиді. Қайтып келген соң бөлмелесіне: «Маған жаңа уәде қажет болмапты. Мен уағдамды дайындадым», — деді. Ол қағазды үстел үстіндегі қабырғаға іліп қойды; оның бетінде белгі, кейін нөл, содан соң екінші белгі тұрды.

Екі айна

Тізім емес, бар болғаны екі-ақ сұрақ:

  1. Адамдарға берген уәделеріңнің ішінде ешқашан бұзбайтының қайсы, ал өзіңе берген уәделеріңнен ең көп бұзғаның қайсы? Екеуін қатар қой: біріншісінде бар болып, екіншісінде жоқ қай шарт?
  2. Екіншісіне нақты уақыт пен куәгер бергеннен кейін бір апта өткен соң: ол сақталды ма? Егер сүрінсең, бұл жолы қай шарт жетіспеді?

Айдың бірінші күнінің алдындағы түні Лина телефонындағы «Сынақтар» бумасын ашып, жаңа тақырып жазды: «Отыз күндік сынақ». Өткен айлардағыдай, күнді бірінші бағанға көшірді.

Дереккөздер (12)
  1. 1Rubin, G. (2017). The Four Tendencies. Harmony Books.
  2. 2Ryan, R. M., & Connell, J. P. (1989). Perceived locus of causality and internalization: Examining reasons for acting in two domains. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 749–761.
  3. 3Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
  4. 4Zhong, C.-B., Bohns, V. K., & Gino, F. (2010). Good lamps are the best police: Darkness increases dishonesty and self-interested behavior. Psychological Science, 21(3), 311–314. https://doi.org/10.1177/0956797609360754
  5. 5Plato. Republic, Book II, 359c–360d. Translated by Benjamin Jowett. https://classics.mit.edu/Plato/republic.3.ii.html
  6. 6Wood, W., Tam, L., & Guerrero Witt, M. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.
  7. 7Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.
  8. 8Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance, stress, and health: The costs and benefits of dawdling. Psychological Science, 8(6), 454–458.
  9. 9Masicampo, E. J., & Baumeister, R. F. (2011). Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667–683.
  10. 10Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.
  11. 11Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
  12. 12Gollwitzer, P. M., & Brandstätter, V. (1997). Implementation intentions and effective goal pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 186–199.