पाचवा गजर

एकच फेरी झाली नाही. पुढच्या रात्रींमध्ये खोलीतला सोबती झोपल्यावर तो खेळ उघडू लागला. कधी बंद करणार, हे कोणी विचारत नव्हते. एकामागोमाग एक फेरी. खिडकीतून उजेड आत येईपर्यंत. मनात येईल ते तो लगेच लिहू लागला. एका खेळाडूची चाल चुकली. त्याने बोचणारे वाक्य लिहून पाठवले. त्या खेळाडूचे नाव त्याला माहीत नव्हते. ते वाचताना त्याचा चेहरा कसा दिसेल, याचीही त्याने कल्पना केली नाही.

पुढच्या रात्री तो अशा एका संघात सामील झाला, ज्यातल्या काहींना त्याचे खरे नाव माहीत होते. संघाने तशीच एक फेरी गमावली. त्याने तेच वाक्य लिहिले. मग त्यातले अर्धे पुसले. संघातल्या सोबत्याचा संदेश आला: “काय लिहिलंस?” त्याने कर्सर तसाच लुकलुकत ठेवला.

अशा अवस्थेत तीन आठवडे गेले. करीम पहाटेपर्यंत खेळत जागा राही. काही तासांनी फोनमध्ये दोन गजर वाजत. पहिल्याचे नाव होते “आठ वाजताचे व्याख्यान”. त्यासाठी तो लगेच उठे. शिकवणी सुरू झाल्यापासून तो एकदाही गैरहजर राहिला नव्हता. प्राध्यापक नावानिशी हजेरी घेत आणि करीम त्यांच्याआधी दहा मिनिटे पोहोचे. दुसऱ्याचे नाव होते “धावणे”. तो दोन वर्षांपूर्वी लावला होता. फक्त दोन आठवडे त्याने त्याला प्रतिसाद दिला होता. रोज सकाळी डोळे न उघडताच अंगठ्याने तो बंद करी. खोलीतला सोबती तो ऐके. काही बोलत नसे.

व्याख्यानाला जाताना त्याने फोनमध्ये “या वर्षी”ची यादी उघडली: धावणे, महिन्याला एक पुस्तक, इंग्रजी. मग खाली लिहिले: “परीक्षांनंतर.” फोन दोन्ही वेळा जपतो. करीम त्यांतली एकच पाळतो.

आपल्या प्रत्येकाकडे अंगठ्याने बंद केला जाणारा एक गजर आहे.

पहाटेचे पावणेपाच. गजर वाजतो.

डोळे न उघडताच तुम्ही हात पुढे करता आणि बटण दाबता: “पुन्हा थोडी झोप”.

फक्त पाच मिनिटे.

तो पुन्हा वाजतो. पुन्हा थोडी झोप. तिसऱ्यांदा. चौथ्यांदा.

पाचव्यांदा तुम्ही उठता. पण ज्यासाठी गजर लावला होता, ते निसटलेले असते: गर्दी होण्याआधी धावणे, तासभर अभ्यास, किंवा काल स्वतःला दिलेले वचन.

आता तेच दृश्य पुन्हा पाहा. एक बदल करून: या वेळी कोणीतरी तुमची वाट पाहत आहे. आठ वाजता परीक्षा आहे. किंवा मित्र गाडी घेऊन दारासमोर उभा आहे.

“पुन्हा थोडी झोप” कितीदा दाबाल?

एकदाही नाही.

गजर तोच. पलंग तोच. थकवाही तोच. मग बदलले काय?

उत्तर देण्याआधी कालची रात्र आठवा. जागेपणी तुम्ही दिवसाची आखणी केली होती. तासभर अभ्यास, अर्धा तास चालणे, मग सादर करायला उशीर झालेले काम. मनापासून ठरवले होते. सकाळी पहिली वेळ पाळली नाही. बाकीचे संध्याकाळपर्यंत पुढे ढकलत राहिलात. आता फाइल उशिरा उघडता. काळजीपूर्वक करायला हवे होते ते थोडक्यात उरकता. वाट पाहणाऱ्याची माफी मागता. पुढे ढकलल्याने थकवा गेला नाही. त्यात घाई, संकोच आणि तुमच्या क्षमतेपेक्षा कमी दर्जाचे काम भर पडले. आज रात्री फक्त अधिक उत्साहाने वचन दिले आणि सकाळची व्यवस्था तशीच ठेवली, तर उद्याही तेच दृश्य घडू शकते.

आणि मोडलेले प्रत्येक वचन तुम्हाला पुढच्या वचनावर सहज विश्वास न ठेवायला शिकवते. तुम्ही म्हणता: यावेळी वेगळे आहे. पण तयारीत काहीच वेगळे करत नाही. फोन शेजारीच राहतो. बूट कपाटातच राहतात. ठरलेल्या दिवसाला वेळच नसते. मग मित्राला दिलेले वचन पाळता आणि स्वतःला वाट पाहत ठेवता, याचे तुम्हाला आश्चर्य वाटते. मनाला दिलासा देणारे स्पष्टीकरण शोधण्याआधी हे स्पष्ट पाहा: न आलेले तुम्हीच होतात. वेळ हुकल्याचे नुकसान तुमचेच झाले. ते कबूल करणे दुरुस्तीसाठी पुरेसे नाही. पण त्याची किंमत खोडून टाकण्यापासून ते तुम्हाला थांबवते. आता त्या दोन्ही ठरलेल्या वेळा शेजारी ठेवा. मित्राला भेटण्याच्या वेळी काय होते, जे स्वतःसाठी ठरवलेल्या वेळी तुम्ही ठेवले नव्हते?

बदललेली तुमची इच्छाशक्ती नव्हती. बदललेली परिस्थिती होती.

तुमची बांधिलकी आहेच. बाहेरच्या काही गोष्टी तिला मदत करतात: तुमचे वचन माहीत असलेली व्यक्ती, त्यासाठी तुम्हाला तयार करणारी जागा आणि ठरलेली वेळ.

पहिली अट: कोणीतरी तुम्हाला पाहावे

एक छोटी कबुली तुम्हाला अस्वस्थ करेल कदाचित: आपल्या शिस्तीचा बराच भाग आपला स्वतःचा नसतो. तो आपण उसना घेतो.

हजेरी घेणाऱ्या प्राध्यापकाकडून. गाडीत वाट पाहणाऱ्या मित्राकडून. उशिरा आत गेल्यावर आपल्याकडे पाहणाऱ्या लोकांच्या नजरेतून.

ही बाहेरून लक्ष ठेवणारी व्यवस्था आहे. तिचे बळ तीन गुणांत आहे:

• तात्काळ: आज उशीर केला, तर आजच किंमत मोजावी लागते.
• दृश्य: कोणीतरी तुमचा उशीर पाहते आणि नोंदवते.
• निश्चित: वाटाघाटींना जागा नाही. तुम्ही असलात किंवा नसलात, परीक्षा सुरू होईल. तुम्ही असलात किंवा नसलात, विमान उडेल.

पण स्वतःला दिलेल्या वचनाची किंमत पुढे मोजावी लागते. ते कोणी पाहत नाही. आणि त्यावर नेहमी वाटाघाटी शक्य असतात: “उद्यापासून.”

म्हणून स्वतःला दिलेली आपली वचने शांतपणे मरतात. आपण खोटारडे आहोत म्हणून नाही. ती साक्षीदाराविना जन्मली म्हणून. किंवा आपल्याला तसे वाटते.

लहानपणापासून करीम वडिलांचे नियम आणि आईच्या वेळा चर्चेविना पाळत आला होता. “हो” म्हणायचा, मग करायचा. विद्यापीठातही त्याचे नाव पुकारले जाणारे व्याख्यान तो चुकवत नाही. पण स्वतःला दिलेल्या वचनांबद्दल त्याला कोणी विचारत नाही.

आणि करीम अपवाद नाही. लेखिका ग्रेचेन रुबिन आपल्या The Four Tendenciesया पुस्तकात त्याच्यासारख्यांना “इतरांसाठी वचनबद्ध” म्हणतात. लोकांच्या अपेक्षा ते सहज पूर्ण करतात. स्वतःच्या अपेक्षा पूर्ण करताना मात्र अडखळतात¹.

अमेरिकन लोकांच्या एका नमुन्यावर त्यांनी केलेल्या सर्वेक्षणात हा सर्वात मोठा गट होता: 41%. त्यांची विभागणी हे एक लोकप्रिय, सोपे प्रतिमान आहे. सिद्ध झालेला सिद्धांत नाही. पण या वर्णनात आपल्यापैकी कोणाला स्वतःचे रूप दिसले नाही?

मानसशास्त्रज्ञ या उसनी शिस्तीला “बाह्य नियमन” म्हणतात: कोणी पाहत आहे म्हणून आपण वचन पाळतो. आपल्यात उणीव असलेल्या गोष्टीला ते “अंतर्गत नियमन” म्हणतात: कृती आपला भाग झाली आहे म्हणून आपण वचन पाळतो. कृतीच्या मूल्याची खात्री असल्याने. दोष दिला जाईल या मनातल्या भीतीने नाही². आणि तो नियम तुमचा स्वतःचा कसा होतो? भाग दुसऱ्यात प्रकरण 8मध्ये आपण याकडे परत येऊ.

साक्षीदार नसल्याने फक्त आपली वचने कमकुवत होत नाहीत. आपले बोलणेही बदलू शकते. ओळख लपते किंवा चेहरा दिसत नाही तेव्हा इंटरनेटवर संकोच कसा कमी होऊ शकतो, याची जॉन सुलर यांनी चर्चा केली. यातून मन मोकळे करण्याचा आणि मदतीचा मार्ग खुला होऊ शकतो. किंवा दुखावणारे शब्द बाहेर पडू शकतात. तिथे बोललेले सगळेच अधिक खऱ्या स्वत्वाचा आविष्कार नसते³. काही विशिष्ट प्रयोगांत मंद उजेडात फसवणूक वाढली. सूर्यचष्मा घातल्यावर स्वार्थी वर्तन वाढले. दुसऱ्या वर्तनाचा संबंध सहभागींच्या आपण लपलेले आहोत या जाणिवेशी होता⁴. याच्या फार पूर्वी प्लेटोच्या संवादात ग्लॉकोनने गायजीजच्या अंगठीचा दाखला दिला. ती घालणारा अदृश्य होतो. कोणी तुम्हाला पाहत नसताना तुम्ही कसे वागाल, असा प्रश्न त्यातून मांडला. हा वैचारिक प्रयोग होता, संशोधनाचा अभ्यास नव्हता⁵.

“काय लिहिलंस?” या प्रश्नानंतरच्या खेळाच्या सत्रात एका खेळाडूची चाल चुकली. करीमने बोचणारे उत्तर लिहिले. मग थांबला. संघातल्या सोबत्याने आधीच त्या खेळाडूला लिहिले होते: “ती चाल पुन्हा कर. पुन्हा प्रयत्न करू.” करीमने आपले उत्तर पुसले आणि स्वतःसाठी छोटा नियम ठरवला: ज्याला माझे नाव माहीत आहे, त्याला लिहितो तसेच अनोळखी व्यक्तीलाही लिहीन.

दुसरी अट: तुमच्यासाठी योग्य जागी असणे

करीमच्या घरी फोन स्वयंपाकघरात चार्ज होत असे. रात्री दहा वाजता आई विचारी: “झोपणार नाहीस का?” वसतिगृहात दहा वाजले तेव्हा तो तिथल्या मुलांबरोबर कॅफेमध्ये होता. कोणीच उठले नाही.

तो स्वतःला म्हणतो: “आणखी अर्धा तास.” एक वाजता थकून परत येतो. आणि सकाळी पाचदा “पुन्हा थोडी झोप” दाबतो.

सवय फक्त आपल्यात राहत नाही. जागेतही राहते: खोलीत, बंद होणाऱ्या दिव्यात, पलंगापासून दूर ठेवलेल्या फोनमध्ये, आईच्या प्रश्नात. नव्या विद्यापीठात गेलेल्या विद्यार्थ्यांचा मागोवा घेणाऱ्या एका अभ्यासात, सभोवतालची परिस्थिती परिचयाच्या परिस्थितीसारखी राहिली तेव्हा त्यांच्या जुन्या सवयी टिकल्या. परिस्थिती बदलली तेव्हा त्या विस्कटल्या⁶.

घराबाहेर आणखी काही आपल्यावर लक्ष ठेवते: लोकांच्या नजरा. पण त्यांतले कितीजण खरोखर आपल्याकडे लक्ष देतात?

एका गमतीशीर प्रयोगात विद्यार्थ्यांनी संकोच वाटावा असा टी-शर्ट घातला आणि आपल्या सहाध्यायींच्या सभागृहात प्रवेश केला⁷. सुमारे निम्म्या लोकांनी टी-शर्ट पाहिला असेल, अशी त्यांची अपेक्षा होती. प्रत्यक्षात सुमारे चतुर्थांश लोकांनीच तो पाहिला होता.

आपल्यावर लक्ष ठेवणाऱ्यांच्या संख्येचा आपण जास्त अंदाज लावतो. कदाचित आपल्याकडे कधी वळणारही नाही अशा नजरेची भीती आपल्याला पुढे ढकलायला पुरेशी ठरते. तुम्ही निवडलेला साक्षीदार मदत करतो. तुम्ही कल्पिलेल्या नजरा मात्र तुम्हाला पुढे ढकलायला लावतात.

पण दहा वाजता कॅफेतून उठणाऱ्या व्यक्तीने बाहेर पडण्याआधीच निर्णय घेतलेला असतो: कधी उठायचे आणि काय म्हणायचे. त्यामुळे प्रत्येक टेबलापाशी पुन्हा वाटाघाटी कराव्या लागत नाहीत.

तिसरी अट: अंतिम मुदत जवळ येणे

करीमने व्याख्यानाचे काम मध्यरात्रीच्या एक मिनिट आधी सादर केले. मग “या वर्षी”च्या यादीत धावण्याची ओळ पाहिली. दिवस नव्हता. वेळ नव्हती. त्याने यादी बंद केली.

शेवटी सगळे पूर्ण होत असेल, तर अडचण काय आहे?

आधी हे पाहा की त्याच्याकडून काम कशाने पूर्ण करून घेतले: अंतिम मुदतीने. मध्यरात्र नसती, तर काम अपूर्णच राहिले असते. अंतिम मुदत वेगळ्या प्रकारचा साक्षीदार असते. तिला चेहरा नसतो. पण ती वाटाघाटी करत नाही. म्हणून इतरांसाठी तुम्ही जे पूर्ण करता, ते स्वतःसाठी करत नाही. स्वतःला दिलेल्या वचनाला मध्यरात्र नसते.

एका संपूर्ण सत्रात विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांचा मागोवा घेणाऱ्या अभ्यासात पुढे ढकलणारे सुरुवातीला कमी तणावात होते. शेवटी मात्र तेच अधिक तणावात आणि अधिक आजारी होते. त्यांचे गुणही कमी होते⁸.

आणि पुढे ढकललेले काम नाहीसे होत नाही. ते डोक्यात अपूर्ण राहते. दिवसभर टोचत राहते. दुसऱ्या कामात गुंतलेले असतानाही अपूर्ण ध्येये विचारांत घुसतात, असे संशोधकांना आढळले. कधी आणि कुठे याची निश्चित योजना ती शांत करण्यासाठी पुरेशी ठरते, असेही त्यांना आढळले⁹.

स्वतःवरचा विश्वास थांबतो तेव्हा

मोडलेले वचन एकटेच हरवत नाही. आपल्या शब्दावरच्या विश्वासाचा एक छोटा भागही सोबत घेऊन जाते.

दहाव्यांदा तुम्ही म्हणता: “शनिवारपासून सुरू करेन.” आणि मनातला आवाज शनिवार येण्याआधीच निकाल जाणतो. कारण आधी नऊ वेळा त्याने तुम्हाला हे म्हणताना ऐकले आहे.

मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बँडुरा यांनी या विश्वासाला “स्व-कार्यक्षमता” म्हटले: तुम्ही जे करायचे ठरवता, ते करू शकता यावरचा विश्वास¹⁰. त्यांच्या मते याचा सर्वात बळकट स्रोत प्रोत्साहन देणाऱ्यांचे शब्द किंवा यशस्वी लोकांच्या गोष्टी नसतात. तो असतो तुमचा स्वतःचा अनुभव: “करेन” म्हटले आणि मग केले, त्या वेळा.

म्हणून आपण एका छोट्या वचनाने सुरुवात करतो. ते पाळल्याने तुम्हाला स्वतःवर पुन्हा विश्वास ठेवता येतो.

स्वतःशी केलेला करार

आपली बहुतेक वचने वेळ किंवा अट न ठरवलेले संकल्प असतात: “धावेन”, “अभ्यास करेन”, “लवकर झोपेन”. वेळ किंवा अट न ठरवलेला संकल्प रोज नव्याने ठरवावा लागतो. प्रत्येक जागी. प्रत्येक दबावासमोर.

त्याला पर्याय काय? गरज पडण्याआधीच एकदाच निर्णय ठरवून टाकणे. मानसशास्त्रज्ञ याला “अंमलबजावणीचा संकल्प” म्हणतात: कृतीला वेळ आणि जागेशी जोडणारे “जर… तर…” या स्वरूपाचे वाक्य¹¹.

एका प्रयोगात विद्यार्थ्यांना सुटीत दोन दिवसांत अहवाल लिहायला सांगितले. कधी आणि कुठे लिहायचे हे आधी ठरवणाऱ्यांपैकी सुमारे तीन चतुर्थांश विद्यार्थ्यांनी तो पूर्ण केला. न ठरवणाऱ्यांपैकी सुमारे एक तृतीयांश विद्यार्थ्यांनी केला¹².

दोन आरसे

फक्त दोन प्रश्न. यादी नाही:

1. इतरांना दिलेले कोणते वचन तुम्ही कधीच मोडत नाही? आणि स्वतःला दिलेले कोणते वचन सर्वाधिक वेळा मोडले आहे? ती शेजारी ठेवा: पहिल्यात कोणती अट आहे, जी दुसऱ्यात नाही?
2. आणि दुसऱ्या वचनाला ठरलेली वेळ आणि साक्षीदार दिल्यानंतर एक आठवड्याने: ते टिकले का? मोडले असेल, तर यावेळी कोणती अट नव्हती?

महिन्याच्या पहिल्या दिवसाच्या आदल्या रात्री लीनाने फोनमध्ये “आव्हाने” नावाचा फोल्डर उघडला. नवे शीर्षक लिहिले: “तीस दिवसांचे आव्हान”. मागच्या महिन्यांत केले होते तसेच तिने पहिल्या रकान्यात तारीख नेली.