Өзүңдөн баш тартуу
Бул бапты китеп окугандай окуңуз: барактар оодарылат, токтогон жериңиз сакталат.Бул бапты китептен ачуу

Биринчи бөлүм

Суудагы убадалар

Баарыбыз тең сууга жазылган убадаларды бергенбиз: эрте уктайм, телефонду коё турам, айдын башынан баштайм. Анан шашылыш күн келип, алар эрип жок болот. Бул бөлүмдө биз убадага күбө, орун жана убакыт белгилейбиз, чакан адат курабыз жана аны «бир эле жолу» деген шыбыштан коргойбуз. Андан соң иш жүзүндө эмне кылганыбызды көрүү үчүн дептерибизди ачабыз.

Биринчи бап

Бешинчи ойготкуч

Эмне үчүн башкаларга берген убадаңды аткарасың да, өзүңө берген убадаңды бузасың?

Окууга болжол менен 8 мүнөт

Карим он сегиз жашта, ата-энесинин эң чоң баласы. Буйрук аяктай электе эле «болот» деп жооп берет. Атасынан эки сантиметр узун болуп калды, бирок ага сүйлөгөндө дагы эле үнүн басат.

Карим өзүн ойлогондон да амбициялуу. Ал өзүнүн жакшыраак нускасы болгусу келет: күчтүүрөөк дене, кеңири окуу, англисче эркин сүйлөө. Ар жылдын башында тизмесин жазат да, чын ыкластан баштайт. Анан тизмедеги дем бир нече күндөн кийин, эң жакшысы бир нече жумадан кийин сөнөт. Муну эч кимге айтпайт. Бирок өткөн жылдагы тизмесине көзү түшкөн сайын кичинекей уялуу жана таанышкан бир нерсе сезет. Ошондуктан жатаканага түшөөрүн жай бою күттү: жаңы жер, аны эч ким качан баштаганын билбеген жер.

Күз аягында, эшиктин алдында апасы азыктын идишин үч баштыкка ороп койгон, ал эч нерсе тоголонуп кетпесин деп. Атасы сумканын боосун оңдоп, мойнуна салып: «Убактыңды текке коротпо» деди. Андан кийин чөнтөгүнөн ачылбаган ак конвертти алып, баласынын колуна бекем кысты. Ал акча конвертине окшобойт, жеңил: «Керек болгондо ачасың».

Карим: «Ичинде эмне бар?» деп сураганы турду. Бирок оозунан чыккан сөз: «Болот».

Атасы алты сөз айтты. Карим автобуста эки жолу санады.

Жатаканадагы биринчи түнү сумканын чөнтөгүнөн кичинекей эжесинин тарткан сүрөтүн тапты. Ал сүрөттү башкалардан жакшы түшүнөт: үй, күн, көк көйнөк кийген бала колун булгап турат, астында ийри-буйру жазуу: «Тез кайт». Сүрөттү чырактын жанына таянтты, көзүнө көрүнүп турсун деп. Конвертти болсо тартмага таштады, ал жерден көрүнбөйт.

Ошол эле түнү, үйдө түндүн аягында жашыра-жашыра уурдап ойногон оюнун ачты: онлайндагы кичинекей топ, ар кайсы шаардан ойноочулар. Алардын бирөөнүн да жүзүн көрбөйт, бирок раунд аны жоксуз башталбайт. Өзүнө бир гана раунд деп убада берди.

Бир раунд гана болгон жок. Кийинки түндөрү жатаканадагы шериги уктап калгандан кийин оюнду ачат. Муну эч ким качан токтойсуң деп сурабайт. Раунд раундду ээрчип, терезеден жарык кирип калганга чейин уланат. Ойлогонун дароо жазып турат. Бир ойноочу жаңылыш кыймыл жасаганда, ага жаны ооруган кыжырдуу сөз жазып жиберди. Ал анын атын билген жок, жүзүн элестеткен да жок.

Кийинки түнү ал топко кошулду; анда кээ бир мүчөлөр анын чыныгы атын билишчи. Топ окшош раундду утулду. Карим ошол эле сөздү жазды, анан жарымын өчүрдү. Топтогу шериктен билдирүү келди: «Эмнени жаздың?» Курсор жаркырап турду.

Үч жума ушундай өттү: Карим таңга чейин ойнойт, анан ага бир нече саат калганда телефонунда эки ойготкуч чырылдайт. Биринчиси аты «Сегиздеги лекция». Ага дароо турат, анткени окуусу башталгандан бери бир дагы лекцияны калтырган эмес: профессор катышууну аты менен белгилейт, жана Карим ар дайым он мүнөт эртерээк келет. Экинчиси аты «Чуркоо», аны эки жыл мурун койгон, эки жумада гана ойготкон. Ар эртең ал аны көзүн ачпай туруп, бармагы менен басып өчүрөт. Жатаканадагы шериги угат, бирок эч нерсе демейт.

Лекцияга баратканда телефонунда «Бул жыл» тизмесин ачты: чуркоо, ай сайын бир китеп, англис тили. Анын астына жазды: «Сынактардан кийин». Телефон эки убакытты бирдей сактайт, ал болсо бирөөнү гана эстейт.

Ар кимдин өзүнүн ойготкучу бар, аны бармагы менен өчүрөт.

Саат беш он беш мүнөт кем. Ойготкуч чырылдайт.

Көзүңдү ачпай колуңду созуп, баскычты басасың: «Кошумча уктоо».

Беш мүнөт гана.

Кайра чырылдайт. Кошумча уктоо. Үчүнчү. Төртүнчү.

Бешинчи жолу турасың, анан ойготкучту эмне үчүн койгонуң да жетпей калат: таңкы чуркоо, сааттык окуу, же кечээ өзүңө берген убада.

Эми ушул эле көрүнүштү кайра элестет, бир өзгөртүү менен: бул жолу сени күтүп турушат. Саат сегизде экзамен, же машинасы менен эшигиңдин алдында турган дос.

Канча жолу «Кошумча уктоо» басасың?

Бир да жолу эмес.

Ойготкуч бир. Төшөк бир. Чарчоо бир. Анда эмне өзгөрдү?

Жооп бербей туруп, кечээ түнүңдү эсиңе түшүр. Күнүңдү ойгоно туруп даярдадың: бир саат окуу, жарым саат басуу, анан кечиктирилген иш. Катуу айттың. Эртең менен биринчи белгиленген убакытты бузуп койдуң, андан кийин калган ишти кечке чейин өзүң менен алып жүрдүң. Азыр файлды кеч ачасың, маани берүүнү талап кылган нерсени кыскартасың, күтүп турган адамга кечирим сурайсың. Чарчоо кеткен жок, сен кечиктиргенде. Анын үстүнө шашылыш, уят жана сен кылам деп ойлогондон азыраак иш кошулду. Бүгүн жаңы, күчтүү убада берсең, ал эми эртең мененки убакытты ошол бойдон калтырсаң, бул көрүнүш кайталанат.

Ар бир бузулган убада сага кийинки убадага оңой ишенбөөнү үйрөтөт. Сен: «Бул жолу башкача болот» дейсиң. Бирок башкача нерсеге даярданбайсың. Телефон жанында, аяк кийим шкафта, убакыт белгисиз. Андан кийин досуңа убадаңды аткарганыңа таң каласың, ал эми өзүңө күтүп калтырасың. Бул жерде так карап көр, өзүңө жагымдуу түшүндүрмө издеп кетпей туруп: сен келген жоксуң, жоготуу сага туш келди. Моюнга алуу аны оңдоого жетишсиз, бирок анын баасын өчүрүүгө жол бербейт. Эми эки убакытты катар кой. Досуңдун убактысында табылган нерсени, өз убактыңда эмне үчүн жок?

Өзгөргөн нерсе сенин эрк-максатың эмес. Өзгөргөн шарттар.

Милдеттенмең бар, ага жардам бере турган нерселер сыртта: сенин убадаңды билген адам, сени даярдай турган жер жана аныкталган убакыт.

Биринчи шарт: сени бирөө көрсүн

Сени бир аз таң калтырышы мүмкүн болгон чындык: биздин тартибибиздин көбү өзүбүзгө таандык эмес. Биз аны карызга алабыз.

Катышууну белгилеген профессордон, машинасында күтүп турган досторго чейин, жана кечикип кирген кезибизде адамдардын караштарына чейин.

Бул сырткы көзөмөл, анын күчү үч сапатта:

Ал эми өзүңө берген убадаң болсо, анын баасы кийинкиге калган, эч ким көрбөйт жана ар дайым сүйлөшүүгө болот: «Эртеңнен».

Ошондуктан биздин өзүбүзгө берген убадалар жымжырт өлөт. Биз калп айтканыбыз үчүн эмес, аларды күбөсүз төрөгөндүктөн. Же ушундай ойлойбуз.

Кичинекейинен бери Карим атасынын эрежелери менен апасынын убактысы боюнча талашсыз жүрдү; «болот» дейт, анан кылат. Университетте өзүнүн аты чакырылган лекциядан калбайт. Ал эми өзүнө убада бергенин эч ким сурабайт.

Карим сейрек учурай турган адам эмес. Гретхен Рубин өзүнүн The Four Tendencies китебинде Каримдей адамдарды «башкалар үчүн милдеттүүлөр» деп атайт: башкалар өзүнөн күткөнүн оңой аткарышат, ал эми өздөрүнөн күткөн нерседе чыңалып калышат.1

Ал америкалык катышуучулардын үлгүсүндө жүргүзгөн сурамжылоосунда бул топ эң чоң болгон: 41%. Бул бөлүштүрүү жөнөкөйлөтүлгөн элдик модель, далилденген теория эмес. Бирок бул сүрөттөмөдөн өзүн таппаган ким бар?

Психологдор бул карызга алынган тартипти «сырткы жөнгө салуу» деп аташат: бирөө көзөмөлдөгөндүктөн милдеттенебиз. Ал эми жетишпегенибизди «ички жөнгө салуу» деп аташат: иш биздин бир бөлүгүбүзгө айланганда, аракеттин баалуулугуна ишенип милдеттенебиз, жемелөөдөн коркуп эмес.2 Ал эми бул эреже кантип сеники болот? Муну экинчи бөлүмдө, 8-бап бөлүмүндө кайра карайбыз.

Күбөнүн жоктугу убадаларыбызды гана алсыратпайт; сөзүбүздү да өзгөртүшү мүмкүн. Джон Сулер интернеттеги жүрүм-турумду талдаган: ким экени белгисиз болгондо же жүз көрүнбөй турганда, өзүн тыюу азаят. Бул ачык сырдашууга жана жардамга жол ачат, же кесе сөзгө да. Ал жерде айтылган нерселердин баары чыныгы өзүңдүн ачылышы эмес.3 Белгилүү эксперименттерде караңгы жарыкта алдамчылык көбөйгөн, күн көзөйнөгү тагынганда өзүнчө пайдага умтулуу күчөгөн, ал эми бул мүнөздүн катышуучулар өздөрүн жашырылган сезишири менен байланышкан.4 Бул дагы көп убакыт мурун, Платондун диалогунда Глаукон Гигестин сыйкырдуу шакегин, ээсин көрүнбөй койгон шакекти, суроонун уюлуна айландырган: көрбөй турганда кантип жүрөсүң? Бул ой эксперименти, изилдөө эмес.5

«Эмнени жаздың?» деген суроодон кийинки оюнда бир ойноочу жаңылыш кыймыл жасады. Карим кесе жооп жазып, анан токтоду. Тобундагы шериги аны мурун алды да, ойноочуга жазды: «Кыймылды кайра жаса, дагы бир жолу аракет кылалы». Карим жообун өчүрдү да, өзүнө кыска эреже койду: жат адамга да, мени аты менен тааныган адамга жазгандай жазам.

Экинчи шарт: өз ордуңда болуу

Каримдин үйүндө телефон ашканада кубатталчу, апасы он болгондо: «Уктабайсыңбы?» деп сурачу. Жатакана тарабында он болгондо ал шериктери менен кафеде отурду. Эч ким турган жок.

Өзүнө айтат: «Дагы жарым саат». Саат бирде чарчап кайтат, эртең менен кошумча уктоону беш жолу басат.

Адат биз менен гана жашабайт. Ал ордубузда да жашайт: бөлмөдө, өчүрүлгөн жарыкта, төшөктөн алыс турган телефондо, апанын суроосунда. Жаңы университетке которулган студенттерди көзөмөлдөгөн бир изилдөөдө, айланасы көнгөн нерсесине окшош бойдон калганда, алардын эски адаттары сакталып калган; өзгөргөндө ыдырап кеткен.6

Үйдөн тышкары бизди дагы бир нерсе байкайт: адамдардын көздөрү. Бирок алардын канчасы чын эле бизге көңүл бурат?

Бир кызыктуу эксперименттө студенттер уят көйнөк кийип, шериктери отурган залга кирди.7 Алар залдагылардын жарымына жакыны көйнөккө көңүл бурат деп күтүшкөн. Чындыгында көңүл бургандар болгону дөрттөн бирге жакын гана болду.

Бизди байкап турган адамдардын санын ашыра баалайбыз. Болбой калышы мүмкүн болгон карап турууга коркуу да кийинкиге калтырууга жетиштүү. Өзүң тандаган күбө сага жардам берет; ал эми элестеткен көздөр сени кийинкиге калтырат.

Кафеден оннон турган адам чыгардан мурун чечим кабыл алган: качан турат, эмне дейт. Ошондуктан ар бир столдун үстүндө кайра сүйлөшүүгө туура келбейт.

Үчүнчү шарт: акыркы мөөнөт жакындашы

Карим лекциянын тапшырмасын түн жарымга бир мүнөт калганда тапшырды. Андан кийин «Бул жыл» тизмесиндеги чуркоо сабында күн да, саат да жок экенин көрүп, аны жапты.

Бардыгы аягында бүтсө, көйгөй эмнеде?

Биринчи кезекте эмне аткартканын байкачы: акыркы мөөнөт. Түн жарымы болбогондо, тапшырма ачык калмак. Акыркы мөөнөт башка түрдөгү күбө: анын жүзү жок, бирок сүйлөшпөйт. Ошондуктан башкаларга аткарган ишиңди өзүңө аткарбайсың. Өзүңө берген убадаңдын түн жарымы жок.

Бир окуу семестри бою студенттерди көзөмөлдөгөн изилдөөдө, кийинкиге калтыргандар семестрдин башында аз чыңалган. Ал эми аягында алар эң чыңалган жана ооруган топ болуп калышты, баалары төмөн чыкты.8

Кийинкиге калтырылган иш жок болбойт. Ал башыңда ачык бойдон калат жана күн бою сени түртүп турат. Изилдөөчүлөр аткарылбаган максаттар башка нерсе менен алек болгонуңда ойлоруңа кирерин жана так план, качан жана кайда экенин айткан план, аны басаңдатарын табышкан.9

Өзүңө ишенбей калганда

Бузулган убада өзү гана жоголбойт. Ал сөзүңө болгон ишенимиңдин бир бөлүгүн да алып кетет.

Ондогу жолу айтасың: «Ишембиден баштайм». Ичиңдеги бир үн ишембиге чейин натыйжаны билет, анткени сени ушуну тогуз жолу айткан мурунку жолдорун угат.

Психолог Альберт Бандура бул ишенимди «өз жөндөмүнө ишенүү» деп атаган: муну кыла аласың деген ишеним.10 Ал бул ишенимдин эң күчтүү булагы демилгелөөчүлөрдүн сөздөрү эмес, ийгиликтүү адамдардын окуялары да эмес, өзүңдүн тажрыйбаң деп эсептеген: «кылам» деп айтып, анан кылган жолдорун.

Ошондуктан бир кичинекей убададан баштайбыз. Аны аткаруу сага өзүңө кайрадан ишенүүнү кайтарып берет.

Өзүң менен бүтүм

Көпчүлүк убадаларыбыз чектелбеген ниеттер: «Чуркайм», «Окуйм», «Эрте уктайм». Чектелбеген ниет ар күнү, ар кайсы жерде, ар бир басымдын алдында кайра чечилет.

Ошондо чектелбеген ниеттин ордуна эмне? Керек болуудан мурун чечимди бир жолу кабыл алуу. Психологдор муну «аткаруу ниети» деп аташат: иш менен убакытты жана жерди байланыштырган «Эгер… анда…» түрүндөгү сүйлөм.11

Бир эксперименттө студенттерден эс алуу мезгилинде эки күндүн ичинде отчет жазуу суралган. Муну качан жана кайда жазарын алдын ала белгилеген студенттердин дээрлик үч чейреги аткарган; белгилебегендердин болжол менен үчтөн бири гана аткарган.12

Карим эскертмесин кайра ачып, жекшембиге чуркоону, окуну жана англисчени белгиледи. Жарым саат таблицаны боёдү. Эшикте жатакана шериги сурады: «Лекцияга чейин мунун баарын жасайсыңбы?» Ал: «Аракет кылам» деди. Шкафтын түбүндөгү бутуна карады, сыртка чыгарбады. Экранда жекшемби аты бар эле, бирок саат жок болчу, жана ал жөнүндө эмне сурай тургандарын келиша алышкан жок. Эртеси эртең мененки лекциянын ойготкучу чырылдаганда, Карим дароо турду. Телефонун жаап жатып, боёлгон эскертмени карап өттү, ачкан жок.

Качан колдоносуң: башкаларга убада берип, өзүңө берген убадаңды ачык калтырганда. Узактыгы: бир гана убаданы даярдоого беш мүнөт, андан кийин аны сынап көрүүгө бир жума.

  1. Аны мөөнөткө айлантып кой: күн, саат жана жер. «Жекшемби, таңкы алты, Парк». Эгер сырттан чыгуу ыңгайсыз болсо, төшөгүңдүн жанында он мүнөт машыгуу. Эгер убакыт өзүңө тийбесе, кичинекей баланын же жумуштагы оор алмашуунун себебинен, эң кыска жана кайталанып турган терезени тандап ал: бала уктагандан кийин беш мүнөт, же алмашуудагы тыныгууда.
  2. Үйдөн тышкары план түз: «Эгер достор кафеде оннон кийин калса, мен туруп: эртең менен мага убада бар, деймин».
  3. Ага күбө бер: убакытты билген жана андан сурай турган досуңду. Эгер табылбаса, күн сайын белги койгон көзгө көрүнүктүү кагаз.
  4. Кичинекей баштап, анын биринчи мүнөттөрүндө: эрте бүткөн нерсең, эки мүнөт болсо да, башыңда ачык калбайт.

Эгер кадамдар көп сезилсе, азыр бирөөсүнөн башта. Досуна жаз: «Жекшембиден баштап, таңкы алтыда чуркайм. Ар жекшембиде мага сура: чуркадыңбы?»

Эгер мүдүрүлсөң: жумаңды жоготуу деп эсептебе; болгондой кылып катышпай калганыңды жаз, жетишпеген шартты издә: күбөбү, жерби же убакытпы? Ошону оңдо, кийинки белгиленген убакытта кайра кел.

Карим шериктерине жазды: «Жекшемби, таңкы алты, Парк. Мага сура: чуркадыңбы?» Ишемби түнү ал аяк кийимин эшиктин жанына коюп, ойготкучун убакыт менен аташты. Биринчи жекшембиде чыгып кетти, шериги ойгонуп үлгүрбөй турганда кайтты. Чуркоого арналган кагазга кичинекей белги коюп койду.

Экинчи жекшембиде үчкө чейин оюнда отурду. Ойготкуч чырылдаганда кошумча уктоону басып, төшөктө калды. Кечинде шериги суу куюп жатканда сурады: «Чуркадыңбы?» Карим: «Жок» деди. Шериги эч нерсе демеди. Карим кулагы ысып, кагазга белги коюу үчүн колун узатты, бирок нөл жазды. «Мүдүрүлсөң» деген сапка кайтты. Убакыт жоголгон жок, сурай турган адам да бар; бирок аяк кийими кир жуучу сумканын астында калып койгон. Аны чыгарды, телефонун төшөктөн алыс үстөлгө коюп, чуркоо түнүндө оюнду эрте жабууну чечти.

Үчүнчү жекшембиде ойготкучту өчүрүү үчүн турганда, биринчи нерсе болуп аяк кийим бутуна тийди. Кайтып келгенде шериги: «Мага жаңы убада керек болгон жок. Убактымды даярдадым» деди. Кагазды столдун үстүндөгү дубалга илди: анда бир белги, анан нөл, анан дагы бир белги.

Эки күзгү

Тизме эмес, эки гана суроо:

  1. Башка адамдарга берген кайсы убадаңды эч качан бузбайсың, ал эми өзүңө берген кайсы убадаңды эң көп бузгансың? Экөөнү катар кой: биринчисинде кайсы шарт бар, ал экинчисинде жок?
  2. Экинчисине убакыт менен күбө бергенден кийин бир жума өттү: туруштуубу? Эгер сынса, бул жолу кайсы шарт жок болду?

Ай башталардын алдындагы түнү Лина телефонундагы «Чакырыктар» папкасын ачып, жаңы ат жазды: «Отуз күндүк чакырык». Датаны биринчи катакка көчүрдү, өткөн айлардагыдай.

Булактар (12)
  1. 1Rubin, G. (2017). The Four Tendencies. Harmony Books.
  2. 2Ryan, R. M., & Connell, J. P. (1989). Perceived locus of causality and internalization: Examining reasons for acting in two domains. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 749–761.
  3. 3Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
  4. 4Zhong, C.-B., Bohns, V. K., & Gino, F. (2010). Good lamps are the best police: Darkness increases dishonesty and self-interested behavior. Psychological Science, 21(3), 311–314. https://doi.org/10.1177/0956797609360754
  5. 5Plato. Republic, Book II, 359c–360d. Translated by Benjamin Jowett. https://classics.mit.edu/Plato/republic.3.ii.html
  6. 6Wood, W., Tam, L., & Guerrero Witt, M. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.
  7. 7Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.
  8. 8Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance, stress, and health: The costs and benefits of dawdling. Psychological Science, 8(6), 454–458.
  9. 9Masicampo, E. J., & Baumeister, R. F. (2011). Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667–683.
  10. 10Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.
  11. 11Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
  12. 12Gollwitzer, P. M., & Brandstätter, V. (1997). Implementation intentions and effective goal pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 186–199.