Birinchi qism
Suv ustiga yozilgan va’dalar
Hammamiz suv ustiga va’da yozganmiz: erta yotaman. Telefonni chetga qo‘yaman. Oyning birinchi kunidan boshlayman. Keyin bandlik kuni keladi-yu, hammasi erib ketadi. Bu qismda va’daga guvoh, joy va vaqt beramiz. Kichik odat quramiz va uni «Faqat bir marta»dan asraymiz. So‘ng daftarni ochib, aslida nima qilganimizni ko‘ramiz.
Birinchi bob
Beshinchi budilnik
Nega boshqalarga bergan va’dangni bajarasan-u, o‘zingga bergan va’dangni buzasan?
Karim o‘n sakkiz yoshda, “xo‘p bo‘ladi”ni topshiriq tugamasidan aytib yuboradigan katta o‘g‘il. U otasidan ikki santimetr bo‘yi o‘tib ketdi, lekin otasi bilan gaplashganda hamon ovozini pasaytiradi.
Karim ko‘rinishidan ko‘ra orzumandroq. U o‘zining yaxshiroq nusxasiga aylanmoqchi: jismonan baquvvatroq, ko‘proq kitob o‘qigan, inglizcha gapirishga dadilroq. Har yil boshida ro‘yxat yozadi va chin dildan g‘ayrat bilan boshlaydi. Keyin ro‘yxatdagi urinishlar bir necha kundan so‘ng, eng yaxshi holatda esa bir necha haftadan keyin jimgina so‘nadi. Buni hech kimga aytmaydi. Lekin o‘tgan yilgi ro‘yxatga ko‘zi tushishi bilan ichida mayda uyat va ko‘nikib qolingan hafsalasizlik uyg‘onadi. Shuning uchun u butun yoz davomida talabalar turar joyini intizor kutdi: u yerda hech kim uning necha marta boshlaganini bilmaydigan yangi joy.
Yoz oxirida, eshik oldida onasi ovqat solingan idishni hech narsa oqib ketmasin deb uchta xaltaga o‘ragan edi. Otasi Karimning yelkasidagi sumka tasmasini to‘g‘rilab qo‘ydi-da, dedi: “Vaqtingni bekor sarflama”. Keyin cho‘ntagidan yopiq oq konvert chiqardi. U yengil edi, cho‘ntak puli solingan konvertga o‘xshamasdi. Otasi o‘g‘lining barmoqlarini konvert ustidan yumdirdi: “Kerak bo‘lganda och”.
Karim “Ichida nima bor?” deb so‘ramoqchi bo‘ldi. Lekin o‘zining “Xo‘p bo‘ladi” deganini eshitdi.
Otasi olti so‘z aytdi. Karim ularni avtobusda ikki marta sanab chiqdi.
Turar joydagi birinchi kechasi u sumkasining cho‘ntagidan kichik singlisi solib qo‘ygan rasmni topdi. Uning qissalariga undan boshqa hech kim sabr qilmasdi. Uy, quyosh, qo‘l silkitayotgan ko‘k bola, tagida esa qiyshiq-qiyshiq yozuv: “Tezda qayt”. U rasmni ko‘rib turadigan joyga, chiroqqa suyab qo‘ydi, konvertni esa ko‘rmaydigan joyga, tortmaga tashladi.
Keyin uyda kechasi oxirida yarim soat o‘g‘irlab o‘ynaydigan o‘yinini ochdi: internetdagi kichik jamoa, o‘yinchilari turli shaharlardan. Ular uning yuzini bilmasdi, lekin raund usiz boshlanmasdi. U o‘ziga faqat bir raund va’da qildi.
Bir raund bilan tugamadi. Keyingi kechalarda xonadoshi uxlab qolgach, o‘yinni ochadigan bo‘ldi. Uni qachon yopishini hech kim so‘ramasdi. Bir raund ortidan ikkinchisi kelardi, oynadan tong nuri kirguncha. Xayoliga kelgan gapni darrov yozadigan bo‘lib qoldi. Bir o‘yinchi harakatda xato qildi, Karim unga achchiq gap yozib yubordi. Uning ismini bilmasdi, xabarni o‘qiyotgan yuzini ham tasavvur qilmadi.
Keyingi kechasi u ba’zi a’zolari haqiqiy ismini biladigan jamoaga qo‘shildi. Jamoa birinchisiga o‘xshash raundda yutqazdi. U o‘sha gapni yozdi, so‘ng yarmini o‘chirdi. Jamoadoshidan xabar keldi: “Nima yozding?” U kursorni miltillagancha qoldirdi.
Uch hafta shu zaylda o‘tdi: Karim tonggacha o‘yin o‘ynab o‘tiradi, bir necha soatdan keyin esa telefonida ikkita budilnik jiringlaydi. Birinchisining nomi “Soat sakkizdagi ma’ruza”, unga darrov turadi: o‘qish boshlanganidan beri bir marta ham qoldirmagan, chunki domla ism-sharifini aytib davomatni belgilaydi, Karim esa undan o‘n daqiqa oldin yetib boradi. Ikkinchisining nomi “Yugurish”, uni ikki yil oldin qo‘ygan, lekin atigi ikki hafta turgan. Har tong u budilnikni ko‘zini ochmay bosh barmog‘i bilan o‘chiradi. Xonadoshi eshitadi va hech narsa demaydi.
Ma’ruzaga ketayotib, telefonida “Shu yil” degan ro‘yxatni ochdi: yugurish, har oyda bitta kitob, ingliz tili. Uning tagiga yozdi: “Imtihonlardan keyin”. Telefon ikkala uchrashuvni ham eslab qoladi, Karim esa faqat bittasini.
Har birimizning bosh barmog‘imiz bilan o‘chiradigan budilnigimiz bor.
Soat beshga chorak qolgan. Budilnik jiringlaydi.
Ko‘zingni ochmay qo‘l uzatasan va tugmani bosasan: “Keyinroq”.
Atigi besh daqiqa.
Yana jiringlaydi. Keyinroq. Uchinchi marta. To‘rtinchi.
Beshinchi marta turasan. Budilnikni nima uchun qo‘ygan bo‘lsang, undan ayrilib bo‘lgansan: ko‘cha gavjum bo‘lishidan oldingi yugurish, bir soatlik dars tayyorlash yoki kecha o‘zingga bergan va’da.
Endi xuddi shu manzarani bir o‘zgartirish bilan qaytadan tasavvur qil: bu safar seni kimdir kutyapti. Soat sakkizdagi imtihon yoki eshigingning oldida mashinasi bilan turgan do‘sting.
“Keyinroq”ni necha marta bosarding?
Bir marta ham.
Budilnik o‘sha. Karavot o‘sha. Charchoq o‘sha. Xo‘sh, nima o‘zgardi?
Javob berishdan oldin kechangni esla. Kunni hushyor turib rejalashtirding. Bir soat dars, yarim soat sayr, keyin topshirishga ulgurmagan ish. Buni jiddiy aytgan eding. Ertalab birinchi uchrashuvni buzding, qolganini kechgacha surib ketding. Endi faylni kech ochasan, e’tibor talab qilgan ishni qisqartirib yuborasan va kutayotgan odamdan uzr so‘raysan. Keyinga surganing bilan charchoq yo‘qolmadi. Unga shoshilish, xijolat va qo‘lingdan kelgandan kamroq ish qo‘shildi. Agar bugun kechqurun shunchaki g‘ayratliroq va’da berib, ertalabingni avvalgidek qoldirsang, bu manzara ertaga ham takrorlanishi mumkin.
Buzgan har bir va’dang keyingisiga oson ishonmaslikni o‘rgatadi. Sen: bu safar boshqacha, deysan. Lekin tayyorgarligingda hech narsani o‘zgartirmaysan. Telefon yoningda qoladi, poyabzal shkafda, uchrashuv esa soatsiz. Keyin do‘stingga vafo qilib, o‘zingni kutib qo‘yganingga hayron bo‘lasan. Ko‘nglingni xotirjam qiladigan izoh izlashdan oldin buni ochiq ko‘r: kelmagan sen, uchrashuvni boy berishning zarari ham senga tushdi. Buni tan olishning o‘zi uni tuzatmaydi, lekin zararni inkor qilishingga yo‘l qo‘ymaydi. Endi ikkala uchrashuvni yonma-yon qo‘y. Do‘sting uchrashuvida nima bor edi-yu, sen o‘z uchrashuvingga qo‘ymagan eding?
O‘zgargan narsa irodang emas. O‘zgargan narsa sharoitlar.
Majburiyating bor. Unga tashqaridan yordam bor: va’dangni biladigan odam, seni unga tayyorlaydigan joy va aniq vaqt.
Birinchi shart: kimdir seni ko‘rishi
Seni bezovta qilishi mumkin bo‘lgan kichik e’tirof: intizomimizning ko‘pi o‘zimizniki emas. Biz uni qarzga olamiz.
Davomatni belgilaydigan domladan, mashinada kutib turgan do‘stdan, kech kirganimizda odamlarning qarashidan.
Bu tashqi nazoratchi, uning kuchi uch xislatda:
- Zudlik: bugun kech qolasan, bugun bahosini to‘laysan.
- Ko‘rinuvchanlik: kechikkaningni ko‘radigan va qayd etadigan odam bor.
- Qat’iylik: kelishuvga o‘rin yo‘q. Imtihon sen bilan ham, sensiz ham boshlanadi, samolyot sen bilan ham, sensiz ham uchib ketadi.
O‘zingga bergan va’daning esa bahosi keyinga qoladi, uni hech kim ko‘rmaydi va u doim kelishuvga ochiq: “Ertadan boshlayman”.
Shuning uchun o‘zimizga bergan va’dalarimiz jimgina o‘ladi. Yolg‘onchi bo‘lganimiz uchun emas, ular guvohsiz tug‘ilgani uchun. Yoki biz shunday o‘ylaymiz.
Karim kichikligidan otasining qoidalari va onasining tartiblariga bahssiz amal qilib keladi: “Xo‘p bo‘ladi” deydi-da, qiladi. Universitetda ismi chaqiriladigan birorta ma’ruzani qoldirmaydi. Lekin o‘ziga bergan va’dalari haqida unga hech kim so‘ramaydi.
Karim noyob holat emas. Yozuvchi Gretxen Rubin The Four Tendencies kitobida unga o‘xshaganlarni “Majburiyatchilar” deb ataydi: ular boshqalarning kutganini oson bajaradi, o‘zlari o‘zlaridan kutganini bajarishda qoqilishadi1.
U amerikaliklardan olingan namunada o‘tkazgan so‘rovda ular eng katta guruh bo‘ldi: 41%. Uning tasnifi sodda, ommabop andoza, isbotlangan nazariya emas. Lekin bu ta’rifda o‘zini ko‘rmagan kim bor?
Psixologlar bu qarzga olingan intizomni “tashqi tartibga solish” deb ataydi: biz birov kuzatayotgani uchun bajaramiz. Bizga yetishmaydigan narsani esa “ichki tartibga solish” deydi: biz ish o‘zimizning bir qismimizga aylangani uchun, uning qadriga ishongani uchun bajaramiz, ichki ayb qo‘rquvidan emas2. Qoida qanday qilib sening qoidangga aylanadi? Bunga Ikkinchi qismda, 8-bobda qaytamiz.
Guvohning yo‘qligi va’dalarimizni zaiflashtirish bilan cheklanmaydi; u gapimizni ham o‘zgartirishi mumkin. Jon Suler internetda shaxs yashirinsa yoki yuz ko‘rinmasa, odamlarning ehtiyotkorligi qanday susayishi mumkinligini muhokama qilgan. Bu dil ochish va yordam berishga ham, achchiq so‘zlarga ham yo‘l ochishi mumkin. U yerda aytganimizning hammasi ham haqiqiyroq o‘zlikni ochmaydi3. Muayyan tajribalarda xira yorug‘likda aldash ko‘paygan, quyoshdan saqlovchi ko‘zoynak taqilganda esa xudbin xatti-harakat ko‘paygan, bu ikkinchisi ishtirokchilarning o‘zini yashiringandek his qilishi bilan bog‘liq bo‘lgan4. Bundan ancha oldin Aflotun dialogida Glavkon egasini ko‘rinmas qiladigan Gigesning uzugi orqali, hech kim ko‘rmaganda o‘zimizni qanday tutishimiz haqida savol qo‘ygan; bu fikriy tajriba, tadqiqot emas5.
“Nima yozding?” savolidan keyingi o‘yin seansida bir o‘yinchi harakatda xato qildi. Karim achchiq javob yozdi-yu, to‘xtadi. Jamoadoshi undan oldin davrada unga yozdi: “Harakatni qaytar, yana bir urinib ko‘ramiz”. Karim javobini o‘chirdi va o‘ziga qisqa qoida o‘rnatdi: begonaga ham ismimni biladigan odamga yozgandek yozaman.
Ikkinchi shart: o‘z joyingda bo‘lish
Karimning uyida telefon oshxonada zaryadlanardi, onasi soat o‘nda: “Yotmaysanmi?” deb so‘rardi. Turar joyda soat o‘n bo‘lganda u yotoqxonadagi yigitlar bilan kafеda edi. Hech kim o‘rnidan turmadi.
O‘ziga: “Yana yarim soat”, deydi. Va soat birda charchagan holda qaytadi, ertalab esa besh marta “Keyinroq”ni bosadi.
Odat faqat o‘zimizda yashamaydi. U joyda ham yashaydi: xonada, o‘chiriladigan chiroqda, karavotdan uzoqdagi telefonda, onaning savolida. Yangi universitetga o‘tgan talabalarni kuzatgan tadqiqotda eski odatlar atrof avvalgisiga o‘xshab qolganda saqlanib qolgan, atrof o‘zgarganda esa buzilgan6.
Uydan tashqarida bizni yana bir narsa kuzatadi: odamlarning ko‘zlari. Lekin ularning qanchasi bizga haqiqatan e’tibor beradi?
Qiziq bir tajribada talabalar o‘rtoqlari bor xonaga xijolatli futbolka kiyib kirishdi7. Ular u yerdagilarning taxminan yarmi futbolkani payqadi deb kutishgan edi. Aslida payqaganlar faqat chorak atrofida bo‘lgan.
Bizni kuzatayotganlar sonini oshirib baholaymiz. Hech kelmasligi mumkin bo‘lgan nigoh qo‘rquvi keyinga surishimiz uchun yetarli. O‘zing tanlagan guvoh senga yordam beradi; tasavvur qilgan ko‘zlaring esa seni ortga tortadi.
Soat o‘nda kafedan turadigan odam chiqishdan oldin qarorini qabul qilib bo‘lgan: qachon turishni va nima deyishni. Har bir stol oldida qaytadan kelishib o‘tirishga hojat yo‘q.
Uchinchi shart: yaqinlashayotgan so‘nggi muddat
Karim ma’ruza topshirig‘ini yarim tundan bir daqiqa oldin topshirdi. Keyin “Shu yil” ro‘yxatidagi yugurish satrini kunsiz va soatsiz ko‘rdi-da, uni yopdi.
Oxir-oqibat hamma narsa bajarilsa, muammo nimada?
Avval uni nima bajartirganiga e’tibor ber: so‘nggi muddat. Yarim tun bo‘lmaganda, topshiriq hamon tugallanmay turardi. So‘nggi muddat boshqa turdagi guvoh: yuzi yo‘q, lekin kelishmaydi. Shuning uchun o‘zing uchun bajarmaydigan ishni boshqalar uchun bajarasan. O‘zingga bergan va’dangning yarim tuni yo‘q.
Bir semestr davomida universitet talabalarini kuzatgan tadqiqotda keyinga suruvchilar boshida kamroq zo‘riqishda bo‘lgan. Oxirida esa ularda boshqalarga qaraganda zo‘riqish va kasallik ko‘proq bo‘lgan, baholari ham pastroq chiqqan8.
Keyinga surilgan vazifa yo‘qolmaydi. U boshingda ochiq qoladi va kun bo‘yi seni chertib turadi. Tadqiqotchilar to‘xtatib qo‘yilgan maqsadlar sen boshqa narsa bilan band bo‘lganingda ham fikringga bostirib kirishini va qachon, qayerda ekanini ko‘rsatadigan aniq reja ularni jim qilishga yetishini topgan9.
O‘zingga ishonmay qo‘yganingda
Buzilgan va’da yolg‘iz ketmaydi. U o‘zi bilan so‘zingga bo‘lgan ishonchingdan ozgina olib ketadi.
O‘ninchi marta: “Shanbadan boshlayman”, deysan. Ichingda shanba kelmasdan natijani biladigan ovoz bor, chunki u buni to‘qqiz marta eshitgan.
Psixolog Albert Bandura bu ishonchni “o‘z-o‘ziga samaradorlik” deb atagan: niyat qilganingni bajara olishingga ishonching10. U uning eng kuchli manbai rag‘batlantiruvchi so‘zlar ham, muvaffaqiyatli odamlarning qissalari ham emas, balki sening o‘z tajribang deb hisoblagan: “Qilaman”, deb keyin qilgan paytlaring.
Shuning uchun bitta kichik va’dadan boshlaymiz. Uni bajarish o‘zingga yana ishonishingga yordam beradi.
O‘zing bilan bitim
Aksar va’dalarimiz ochiq niyatlar: “Yuguraman”, “O‘qiyman”, “Barvaqt yotaman”. Ochiq niyatda har kuni, qayerda bo‘lmasin, qanday bosim ostida bo‘lmasin, qaytadan qaror qilishing kerak.
Uning o‘rniga nima qilish kerak? Qarorni ehtiyoj tug‘ilmasdan oldin, bir marta hal qilib qo‘y. Psixologlar buni “ijro niyati” deydi: harakatni vaqt va joyga bog‘laydigan “Agar… unda…” jumlasi11.
Bir tajribada talabalardan bayram paytida ikki kun ichida hisobot yozish so‘ralgan. Uni qachon va qayerda yozishni oldindan belgilaganlarning taxminan to‘rtdan uch qismi tugatgan, belgilamaganlarning esa taxminan uchdan biri12.
Karim yozuvni yana ochdi va yakshanba ertalabini yugurish, o‘qish va ingliz tiliga ajratdi. Yarim soat jadvalni ranglarga bo‘yab o‘tirdi. Eshik oldida xonadoshi so‘radi: “Bularning hammasini ma’ruzadan oldin qilmoqchimisan?” “Harakat qilaman”, dedi. U shkafning tagidagi poyabzaliga qaradi va uni o‘sha yerda qoldirdi. Yakshanba ekranda turardi, lekin vaqt belgilanmagandi. Xonadoshi undan so‘raydigan hech narsa ustida kelishmagandi. Keyingi ertalab ma’ruza budilnigi jiringlaganda, Karim darrov turdi. Telefonini qulflayotib rang-barang yozuvni ko‘rdi, lekin ochmadi.
Qachon qo‘llaysan: boshqalarga bergan va’dangni bajarib, o‘zingga bergan va’dangni ochiq qoldirganingda. Davomiyligi: faqat bitta va’daga besh daqiqa tayyorlanish, keyin uni sinab ko‘rish uchun bir hafta.
- Uni uchrashuvga aylantir: Kun, soat va joy. “Yakshanba, ertalab soat oltida, bog‘da”. Yoki tashqariga chiqish to‘g‘ri kelmasa, karavot yonida o‘n daqiqalik mashq. Agar kichik bola yoki smenali ish tufayli vaqting o‘zingniki bo‘lmasa, takrorlanadigan eng qisqa oynani tanla: bola uxlagandan keyin besh daqiqa yoki smenadagi tanaffusda.
- Uydan tashqarida uchun reja tayyorla: “Agar do‘stlarim soat o‘ndan keyin ham kafеda qolsa, turib: ertalab uchrashuvim bor, deyman”.
- Unga guvoh ber: Uchrashuvni biladigan va undan so‘raydigan do‘st. Topolmasang, ko‘rinib turgan qog‘oz varag‘i, har kuni belgi qo‘yib borasan.
- Kichikdan boshla, uchrashuvning dastlabki daqiqalarida: Erta tugatgan narsang, hatto ikki daqiqada bo‘lsa ham, boshingda ochiq qolmaydi.
Qadamlar ko‘p tuyulsa, hozir bittadan boshla. Do‘stingga shu xabarni yubor: “Yakshanbadan boshlab soat oltida yuguraman. Har yakshanba mendan so‘ra: yugurdingmi?”
Agar yiqilsang: haftani yo‘qqa chiqarma. Qoldirilgan uchrashuvni qanday bo‘lgan bo‘lsa, shunday yoz va yetishmagan shartni izla: guvohmi, joymi yoki vaqtmi? Uni tuzat va keyingi uchrashuvda qayt.
Karim xonadoshiga xabar yubordi: “Yakshanba. Soat olti. Bog‘. Mendan so‘ra: yugurdingmi?” Shanba kechasi poyabzalni eshik oldiga qo‘ydi va budilnikka uchrashuv nomini berdi. Birinchi yakshanba chiqdi va xonadoshi uyg‘onmasidan qaytdi. Yugurish uchun ajratgan qog‘ozga kichik belgi qo‘ydi.
Ikkinchi yakshanba u o‘yinda soat uchgacha o‘tirdi. Budilnik jiringlaganda, keyinroqni bosib, karavotda qoldi. Kechqurun xonadoshi stakanga suv quyayotganda, so‘radi: “Yugurdingmi?” “Yo‘q”, dedi Karim. Xonadoshi hech narsa demadi. Karimning quloqlari qizidi. U belgi qo‘ymoqchi bo‘lib qog‘ozga qo‘l cho‘zdi, keyin nol yozdi. “Agar yiqilsang” satriga qaytdi. Na vaqt, na so‘raydigan odam yetishmagan edi. Poyabzali kir yuvish xaltasi ostida g‘oyib bo‘lgan edi. Uni chiqarib oldi, telefonni karavotdan uzoqdagi stolga qo‘ydi va yugurishdan oldingi kechasi o‘yinni erta yopishga qaror qildi.
Uchinchi yakshanba budilnikni o‘chirgani turdi va oyog‘i birinchi bo‘lib poyabzalga tegdi. Qaytib kelgach, xonadoshiga dedi: “Menga yangi va’da kerak emas edi. Men uchrashuvimga tayyorlandim”. U qog‘ozni stol ustidagi devorga osdi: belgi, nol, keyin yana bir belgi.
Ikki oyna
Faqat ikkita savol, ro‘yxat emas:
- Boshqalarga hech qachon buzmaydigan va’dang qaysi, o‘zingga bergan va’dalaringdan eng ko‘p buzganing qaysi? Ularni yonma-yon qo‘y. Birinchisida bor-u, ikkinchisida yo‘q shart qaysi?
- Aniq vaqt va guvoh bilan bir hafta o‘tgach, ikkinchi va’da saqlandimi? Buzilgan bo‘lsa, bu safar qaysi shart yetishmadi?
Oy birinchi kunidan oldingi kechasi Lina telefonidagi “Tanlovlar” jildini ochdi va yangi sarlavha yozdi: “O‘ttiz kunlik tanlov”. Avvalgi oylardagidek, sanani birinchi katakka kiritdi.
Manbalar (12)
- 1Rubin, G. (2017). The Four Tendencies. Harmony Books.
- 2Ryan, R. M., & Connell, J. P. (1989). Perceived locus of causality and internalization: Examining reasons for acting in two domains. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 749–761.
- 3Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
- 4Zhong, C.-B., Bohns, V. K., & Gino, F. (2010). Good lamps are the best police: Darkness increases dishonesty and self-interested behavior. Psychological Science, 21(3), 311–314. https://doi.org/10.1177/0956797609360754
- 5Plato. Republic, Book II, 359c–360d. Translated by Benjamin Jowett. https://classics.mit.edu/Plato/republic.3.ii.html
- 6Wood, W., Tam, L., & Guerrero Witt, M. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.
- 7Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.
- 8Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance, stress, and health: The costs and benefits of dawdling. Psychological Science, 8(6), 454–458.
- 9Masicampo, E. J., & Baumeister, R. F. (2011). Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667–683.
- 10Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.
- 11Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
- 12Gollwitzer, P. M., & Brandstätter, V. (1997). Implementation intentions and effective goal pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 186–199.