Beşinci Alarm

Tek tur olmadı. Sonraki gecelerde oyunu oda arkadaşı uyuduktan sonra açmaya başladı. Ne zaman kapatacağını soran yoktu. Pencereden ışığın girdiğini görene kadar bir turu diğeri izliyordu. Aklına geleni de hemen yazmaya başlamıştı. Bir oyuncu bir hamlede hata yaptı. Karim ona kırıcı bir cümle yazıp gönderdi. Adını bilmiyordu. Okurken yüzünün nasıl olacağını da düşünmedi.

Ertesi gece, bazı üyelerinin onun gerçek adını bildiği bir takıma katıldı. Takım öncekine benzer bir tur kaybetti. Aynı cümleyi yazdı. Sonra yarısını sildi. Takım arkadaşından bir mesaj belirdi: “Ne yazdın?” İmleci yanıp söner hâlde bıraktı.

Üç hafta böyle geçti. Karim gün ağarana kadar oyun oynuyor, birkaç saat sonra telefonunda iki alarm çalıyordu. Birincisinin adı “Sekizdeki Ders”ti. Onun için hemen kalkıyordu. Dersler başladığından beri bir kez bile kaçırmamıştı. Hoca isim isim yoklama alıyordu. Karim de ondan on dakika önce geliyordu. İkinci alarmın adı “Koşu”ydu. İki yıl önce kurmuş, o alarm çaldığında yalnızca iki hafta boyunca kalkmıştı. Her sabah gözlerini açmadan başparmağıyla susturuyordu. Oda arkadaşı duyuyor, bir şey söylemiyordu.

Derse giderken telefonundaki “Bu Yıl” listesini açtı: Koşu, her ay bir kitap, İngilizce. Altına da “Sınavlardan sonra” yazdı. Telefon iki randevuyu da saklıyordu. Karim ise yalnızca birine sadık kalıyordu.

Her birimizin başparmağıyla susturduğu bir alarmı var.

Saat beşe çeyrek var. Alarm çalıyor.

Gözlerini açmadan elini uzatıyor, düğmeye basıyorsun: “Ertele.”

Yalnızca beş dakika.

Yine çalıyor. Ertele. Üçüncü kez. Dördüncü kez.

Beşincide kalkıyorsun. Ama alarmı kurarken yapmayı düşündüğün şeylere geç kalmışsın: Kalabalık başlamadan koşmak, bir saat ders çalışmak ya da dün kendine verdiğin bir söz.

Şimdi aynı sahneyi tek bir değişiklikle yeniden düşün. Bu kez seni bekleyen biri var. Sekizde bir sınav ya da kapının önünde arabasıyla duran bir arkadaş.

“Ertele”ye kaç kez basarsın?

Bir kez bile basmazsın.

Alarm aynı. Yatak aynı. Yorgunluk aynı. Peki ne değişti?

Cevap vermeden önce dün geceni hatırla. Uyanıkken gününü planladın. Bir saat ders, yarım saat yürüyüş, ardından teslimi geciken iş. Ciddiydin. Sabah ilk randevunu kaçırdın. Kalanları da akşama kadar erteleyip durdun. Şimdi dosyayı geç açıyor, özen isteyen işi kısa kesiyor, bekleyen kişiden özür diliyorsun. Erteleyince yorgunluk kaybolmadı. Yanına telaş, mahcubiyet ve yapabileceğinden daha az iş eklendi. Bu gece yalnızca daha heyecanlı bir söz verip sabahını aynı bırakırsan, sahne yarın da tekrarlanabilir.

Bozduğun her söz, bir sonraki söze kolayca inanmamayı öğretiyor. “Bu kez farklı” diyorsun. Ama farklı hiçbir şey hazırlamıyorsun. Telefon yanında, ayakkabı dolapta, randevun ise saatsiz kalıyor. Sonra arkadaşına verdiğin sözü tutup kendini bekletmene şaşırıyorsun. Seni rahatlatacak bir açıklama aramadan önce bunu açıkça gör: Gelmeyen sendin. O zamanı kaçırmanın zararını da sen gördün. Bunu kabul etmek düzeltmeye yetmez, ama bedelini silip geçmeni önler. Şimdi iki randevuyu yan yana koy. Arkadaşınla randevunda olup kendi randevuna koymadığın ne var?

Değişen iraden değil. Değişen koşullar.

Bağlılığın var. Dışarıdan bazı şeyler onu destekliyor: Sözünü bilen biri, o sözü tutmana yardımcı olan bir yer, belirli bir zaman.

Birinci Koşul: Birinin Seni Görmesi

Canını sıkabilecek küçük bir itiraf: Disiplinimizin büyük kısmı bize ait değil. Onu ödünç alıyoruz.

Yoklama alan hocadan, arabada bekleyen arkadaştan, geç girdiğimizde insanların bakışından.

Bu dışarıdan bir denetimdir. Gücü üç özelliğinde yatar:

• Anında: Bugün gecikirsin, bedelini bugün ödersin.
• Görünür: Gecikmeni gören, kaydeden biri vardır.
• Kesin: Pazarlık payı yoktur. Sınav sen olsan da olmasan da başlar. Uçak sen olsan da olmasan da kalkar.

Kendine verdiğin sözün bedeli ise ertelenir. Kimse onu görmez. Her zaman pazarlığa açıktır: “Yarından itibaren.”

Bu yüzden kendimize verdiğimiz sözler sessizce ölür. Yalancı olduğumuz için değil, tanıksız doğdukları için. Ya da biz öyle sanırız.

Karim çocukluğundan beri babasının kurallarına, annesinin belirlediği saatlere tartışmadan uyar. “Tamam” der, ardından yapar. Üniversitede de adının okunduğu dersi kaçırmaz. Ama kendine verdiği sözleri soran kimse yoktur.

Karim nadir bir örnek değil. Yazar Gretchen Rubin, Dört Kişilik Eğilimi kitabında onun gibileri “başkalarına karşı yükümlülüklerini yerine getirenler” diye adlandırır. İnsanların onlardan beklediklerini kolayca yerine getirirler. Kendilerinden beklediklerinde ise tökezlerler¹.

Amerikalılardan oluşan bir örneklemle yaptığı ankette en büyük grubu onlar oluşturuyordu: %41. Bu sınıflandırma kanıtlanmış bir kuram değil, halka yönelik basitleştirilmiş bir model. Ama hangimiz bu tanımda kendini görmedi?

Psikologlar bu ödünç alınan disipline “dışsal düzenleme” der: Birisi izlediği için yükümlülüğümüzü yerine getiririz. Eksik olana da “içsel düzenleme” derler: Davranış artık bir parçamız olduğu için bağlı kalırız. İçimizdeki suçlanma korkusuyla değil, eylemin değerine inandığımız için². Peki kural nasıl senin kuralın olur? İkinci kısımda, 8. bölümde buna döneceğiz.

Tanığın yokluğu yalnızca sözlerimizi zayıflatmaz. Konuşmamızı da değiştirebilir. John Suler, kimlik gizlendiğinde ya da yüz görünmediğinde internette çekingenliğin nasıl azalabileceğini ele aldı. Bu, içini dökmeye ve yardımlaşmaya da kapı açabilir, kırıcı sözlere de. Orada söylediğimiz her şey daha sahici bir benliğimizi açığa çıkarmaz³. Belirli deneylerde loş ışık altında hile arttı. Güneş gözlüğü takıldığında da bencil davranış arttı. Bu ikincisi, katılımcıların kendilerini gizlenmiş hissetmesiyle ilişkiliydi⁴. Bundan çok önce, Platon'un diyaloğunda Glaukon, sahibini görünmez kılan Gyges'in yüzüğünü, seni kimse görmediğinde nasıl davranacağın sorusuna dönüştürmüştü. Bu bir düşünce deneyiydi, araştırma değil⁵.

“Ne yazdın?” sorusundan sonraki oyun oturumunda bir oyuncu bir hamlede hata yaptı. Karim kırıcı bir cevap yazdı, sonra durdu. Takım arkadaşı ondan önce davranıp oyuncuya “Hamleyi yeniden yap, bir daha deneyelim” yazdı. Karim cevabını sildi. Kendine kısa bir kural koydu: Tanımadığım birine, adımı bilen birine yazdığım gibi yazacağım.

İkinci Koşul: Kendi Ortamında Olman

Karim'in evinde telefon mutfakta şarj edilirdi. Annesi saat onda “Yatmayacak mısın?” diye sorardı. Yurtta saat on olduğunda ise yurt arkadaşlarıyla kafedeydi. Kimse kalkmadı.

Kendine “Yarım saat daha” diyor. Saat birde yorgun dönüyor. Sabah da “Ertele”ye beş kez basıyor.

Alışkanlık yalnızca içimizde yaşamaz. Mekânda da yaşar: Odada, söndürülen ışıkta, yataktan uzaktaki telefonda, annenin sorusunda. Yeni bir üniversiteye geçen öğrencileri izleyen bir araştırmada, çevreleri alıştıklarına benzer kaldığında eski alışkanlıkları sürdü. Çevre değiştiğinde ise çözüldü⁶.

Evin dışında bizi izleyen başka bir şey var: İnsanların gözleri. Ama kaçı gerçekten bize dikkat ediyor?

İlginç bir deneyde öğrenciler, giymekten utandıkları bir tişörtle arkadaşlarının bulunduğu bir salona girdi⁷. Oradakilerin yaklaşık yarısının tişörtü fark ettiğini düşündüler. Gerçekte ise fark edenler yalnızca yaklaşık dörtte birdi.

Bizi izleyenlerin sayısını olduğundan fazla tahmin ediyoruz. Belki de hiç üzerimize çevrilmeyecek bir bakışın korkusu, ertelememize yetiyor. Seçtiğin tanık sana destek olur. Hayal ettiğin gözler ise seni ertelemeye iter.

Kafeden saat onda kalkan kişi, kararını dışarı çıkmadan vermiştir: Ne zaman kalkacağını, ne söyleyeceğini. Böylece her masanın başında yeniden pazarlık yapmaz.

Üçüncü Koşul: Son Tarihin Yaklaşması

Karim ders ödevini gece yarısından bir dakika önce teslim etti. Sonra “Bu Yıl” listesindeki koşu satırına baktı. Ne gün vardı ne saat. Listeyi kapattı.

Sonunda her şey yapılıyorsa sorun ne?

Önce onu işi yapmaya götüren şeye bak: Son tarih. Gece yarısı olmasa ödev açık kalacaktı. Son tarih başka türden bir tanıktır. Yüzü yoktur, ama pazarlık yapmaz. Bu yüzden başkaları için yaptığını kendin için yapmazsın. Kendine verdiğin sözün gece yarısı yoktur.

Üniversite öğrencilerini bir dönem boyunca izleyen bir araştırmada, erteleyenler başta daha az stresliydi. Dönem sonunda ise en stresli ve en çok hastalananlar oldular. Notları da daha düşüktü⁸.

Ertelenen iş kaybolmaz. Zihninde açık kalır, gün boyu seni dürter. Araştırmacılar, askıda kalan hedeflerin başka bir şeyle meşgulken düşüncelerine girdiğini buldu. İşi ne zaman ve nerede yapacağını belirten somut bir planın onları susturmaya yettiğini de buldular⁹.

Kendine İnanmayı Bıraktığında

Tutulmayan söz tek başına kaybolmaz. Kendi sözüne duyduğun güvenden küçük bir parçayı da götürür.

Onuncu kez “Cumartesi başlayacağım” dersin. İçinde bir ses, cumartesi gelmeden sonucu bilir. Çünkü bunu daha önce dokuz kez söylediğini duymuştur.

Psikolog Albert Bandura bu güvene “öz yeterlik” adını verdi: Yapmaya niyet ettiğin şeyi yapabileceğine inanman¹⁰. En güçlü kaynağının cesaret verenlerin sözleri ya da başarılı insanların hikâyeleri değil, kendi deneyimlerin olduğunu söyledi. “Yapacağım” dediğin, sonra yaptığın zamanlar.

Bu yüzden tek, küçük bir sözle başlıyoruz. Onu tutmak, kendine yeniden inanabilmeni sağlar.

Kendinle Anlaşma

Sözlerimizin çoğu ucu açık niyetlerdir: “Koşacağım”, “Ders çalışacağım”, “Erken yatacağım.” Ucu açık niyet her gün, her yerde, her baskı karşısında yeniden kararlaştırılır.

Peki ucu açık niyetin alternatifi ne? Kararı, uygulama anı gelmeden önce bir kez vermek. Psikologlar buna “uygulama niyeti” der: “Eğer… o zaman…” biçiminde, eylemi bir zamana ve yere bağlayan bir cümle¹¹.

Bir deneyde öğrencilerden tatilde iki gün içinde bir rapor yazmaları istendi. Önceden ne zaman ve nerede yazacaklarını belirleyenlerin yaklaşık dörtte üçü raporu tamamladı. Belirlemeyenlerde bu oran yaklaşık üçte birdi¹².

İki Ayna

Yalnızca iki soru, liste değil:

1. Başkalarına verip hiç bozmadığın söz hangisi? Kendine verip en çok bozduğun söz hangisi? İkisini yan yana koy: Birincide olup ikincide olmayan koşul ne?
2. İkinci söz için bir zaman belirleyip bir tanık bulduktan bir hafta sonra: Sözünü tutabildin mi? Tutamadıysan bu kez hangi koşul eksikti?

Ayın başından önceki gece Lina, telefonunda “Meydan Okumalar” klasörünü açtı. Yeni bir başlık yazdı: “Otuz Günlük Meydan Okuma.” Önceki aylarda yaptığı gibi tarihi ilk kutuya taşıdı.