پہلا حصہ
پانی اتے لکھے وعدے
اساں سارے لوکاں نے پانی اتے وعدے لکھے نیں: میں سویرے سویرے سونواں گا، میں فون چھڈ دیاں گا، میں مہینے دی پہلی تریخ توں شروع کراں گا۔ فیر کوئی مصروفیات والا دن آؤندا ہے تے اوہ سارے پگھل جاندے نیں۔ ایس حصے وچ اسیں وعدے نوں اک گواہ، اک تھاں تے اک ویلا دواں گے، اک نکی جہی عادت اساراں گے، تے اوہنوں «صرف ایس اک واری…» توں بچاواں گے۔ فیر اسیں رجسٹر کھولاں گے تاں جے ویکھ سکیے کہ اصل وچ اسیں کیہ کیتا ہے۔
پہلا باب
پنجواں الارم
تسیں لوکاں نال وعدہ نبھاندے او، پر اپنے آپ نال کیوں توڑدے او؟
کریم اٹھارھاں سالاں دا ہے، اوہ وڈا پتر جو گل مکّن توں پہلاں ای «حاضر» کہہ دیندا ہے۔ اوہ اپنے پیو نالوں دو سینٹی میٹر لمّا ہو گیا ہے، پر جدوں اوہدے نال گل کردا ہے تاں اجے وی اپنی واج ہولی رکھدا ہے۔
تے کریم جنا دسدا ہے اوہدے نالوں کتے ودھ ہمت والا ہے۔ اوہ اپنے آپ دا اک بہتر روپ بننا چاہندا ہے: پنڈے توں تکڑا، پڑھائی وچ چوکھا، تے انگریزی بولن وچ دلیر۔ ہر سال دے شروع وچ اوہ اپنی لسٹ لکھدا ہے، تے سچے جوش نال شروعات کردا ہے۔ فیر کجھ دناں مگروں، یا ودھ توں ودھ کجھ ہفتیاں بعد، لسٹ اتے کیتی گئی کوشش ہولی جہی مٹھّی پے جاندی ہے۔ اوہ ایہ گل کسے نوں نہیں دسدا۔ پر جدوں وی پچھلے سال دی لسٹ اتے اوہدی اکھ پیندی ہے تاں اوہنوں اک نکی جہی شرمندگی تے مایوسی ہوندی ہے جو ہن اک عام گل بن گئی سی۔ ایس لئی اوہنے ساری گرمیاں یونیورسٹی دے ہاسٹل دی اڈیک کیتی: اک نویں تھاں، جتھے کسے نوں پتا نہ ہووے کہ اوہنے کنّی واری نویں سرے توں شروعات کیتی سی۔
گرمیاں دے انت اتے، بوہے کول، اوہدی ماں نے روٹی دا ڈبا تن تھیلیاں وچ لپیٹیا سی تاں جے کجھ باہر نہ ڈلھے۔ اوہدے پیو نے اوہدے موڈھے اتے بیگ دی پٹی سدھی کیتی تے آکھیا: «اپنا ویلا برباد نہ کریں»۔ فیر اپنی جھیب وچوں اک چٹا بند لفافہ کڈھیا، جو خرچے والے لفافے وانگوں بھارا نہیں سی، ہولا جیہا سی، تے پتر دیاں انگلیاں اوہدے اتے بند کردیاں آکھیا: «جدوں لوڑ پوے تاں کھولیں»۔
کریم پچھنا چاہندا سی: ایہدے وچ کیہ ہے؟ پر اوہنے اپنے آپ نوں «حاضر» کہندے سنیا۔
پیو دے کہے ہوئے چھ لفظ سن۔ کریم نے بس وچ بہہ کے اوہناں نوں دو واری گنیا۔
ہاسٹل وچ اپنی پہلی رات، اوہنے بیگ دی جھیب وچوں اک تصویر لبھی جو اوہدی نکی بھین نے لکا کے رکھی سی، جس دیاں گلاں اوہدے توں سوا کوئی ہور صبر نال نہیں سن دا سی: اک گھر، سورج، تے بانہہ ہلاندا نیلا منڈا، تے اوہدے تھلے ٹیڈھے میڈھے اکھراں وچ لکھیا سی: «چھتی واپس آؤ»۔ اوہنے ایہنوں دیوے دے سہارے اتے رکھیا جتھے اوہ ایہنوں ویکھ سکے، تے لفافے نوں دراز وچ سٹ دتا جتھے اوہ ایہنوں نہ ویکھ سکے۔
فیر اوہنے اوہ گیم کھولی جس لئی اوہ گھر وچ ادھی رات ویلے ادھا گھنٹہ چراندا سی: انٹرنیٹ اتے اک نکی جہی ٹیم، جس دے کھڈاری وکھو وکھ شہراں توں سن، اوہدا چہرہ نہیں جاندے سن، پر اوہدے توں بغیر مقابلہ شروع نہیں ہوندا سی۔ تے اوہنے اپنے آپ نال صرف اک راؤنڈ دا وعدہ کیتا۔
اوہ صرف اک راؤنڈ نہیں سی۔ تے اگلیاں راتاں وچ، اوہ ہاسٹل دے روم میٹ دے سون توں مگروں گیم کھولن لگ پیا۔ کوئی اوہنوں نہیں پچھدا سی کہ اوہ کدوں بند کرے گا۔ اک راؤنڈ مگروں دوجا راؤنڈ، ایتھوں تیکر کہ تاکی وچوں چانن آؤندا دسدا۔ تے جو خیال ذہن وچ آؤندا، اوہ جھٹ لکھ دیندا۔ اک کھڈاری توں چال چلن وچ غلطی ہوئی، تاں اوہنے اوہنوں اک دکھ دین والا جملہ لکھ بھیجیا۔ اوہ نہ اوہدا ناں جاندا سی، تے نہ اوہنوں پڑھدے ویلے اوہدے چہرے دا تصور کیتا۔
اگلی رات اوہ اک ایہو جہی ٹیم وچ رلیا جس دے کجھ ممبر اوہدا اصلی ناں جاندے سن۔ ٹیم پہلاں وانگوں ای اک راؤنڈ ہار گئی۔ اوہنے اوہو جملہ لکھیا، فیر اوہدا ادھ مٹا دتا۔ ٹیم والے سنگی دا میسج آیا: «کیہ لکھیا سی؟» اوہنے کرسر نوں ٹمٹماندے چھڈ دتا۔
ایس حالت اتے تن ہفتے لنگھ گئے: کریم سویر تیکر گیم اتے جاگدا رہندا، تے کجھ گھنٹیاں بعد اوہدے فون وچ دو الارم وجدے۔ پہلے دا ناں سی «اٹھ وجے دا لیکچر»، تے اوہدے لئی اوہ فوراً اٹھ کھلوندا؛ پڑھائی شروع ہون توں لے کے اوہ کدے وی اوہدے توں غیر حاضر نہیں ہویا سی، کیوں جے استاد ناں بول کے حاضری لیندا سی، تے کریم اوہدے آؤن توں دس منٹ پہلاں پہنچ جاندا سی۔ تے دوجے دا ناں سی «دوڑ»، جو اوہنے دو سال پہلاں سیٹ کیتا سی، پر اوہدے اتے صرف دو ہفتے ای عمل کیتا سی۔ ہر سویر اکھاں کھولے بناں اوہ انگوٹھے نال اوہنوں بند کر دیندا۔ ہاسٹل دا روم میٹ ایہ گل سندا پر کوئی تبصرہ نہ کردا۔
لیکچر ول جاندیاں اوہنے اپنے فون وچ «ایس سال» والی لسٹ کھولی: دوڑ، ہر مہینے اک کتاب، تے انگریزی۔ فیر اوہدے تھلے لکھیا: «امتحاناں توں بعد»۔ فون دوویں ویلے کٹھے سانبھدا ہے، پر کریم صرف اکو ویلا ای یاد رکھدا ہے۔
تے ساڈے وچوں ہر کسے کول اک الارم ہے جس نوں اوہ اپنے انگوٹھے نال بند کردا ہے۔
پونے پنج وجے دا ویلا۔ الارم وجدا ہے۔
تسیں اکھاں کھولے بناں ہتھ ودھاندے او، تے بٹن دباندے او: «سنوز»۔
صرف پنج منٹ۔
اوہ مڑ وجدا ہے۔ سنوز۔ تیجی واری۔ چوتھی واری۔
پنجویں واری تسیں اٹھدے او، تے جس کم لئی الارم لایا سی اوہدا ویلا ہتھوں نکل چکا ہوندا ہے: رش توں پہلاں دوڑ لانا، پڑھائی دا اک گھنٹہ، یا اوہ وعدہ جو تسیں کل اپنے آپ نال کیتا سی۔
ہن اوہو منظر اک واری فیر سوچو، صرف اک تبدیلی نال: ایس واری کوئی تہاڈی اڈیک کر رہیا ہے۔ اٹھ وجے امتحان ہے، یا بوہے اڳے کوئی بیلی اپنی گڈی کھڑی کر کے بیٹھا ہے۔
تسیں کنّی واری «سنوز» دباؤ گے؟
اک واری وی نہیں۔
الارم اوہو ہے۔ بستر اوہو ہے۔ تھکاوٹ اوہو ہے۔ فیر کیہ بدلیا؟
جواب دین توں پہلاں، اپنی کل دی رات یاد کرو۔ جدوں تسیں جاگ رہے سو تاں تسیں اپنا دن ترتیب دتا۔ پڑھائی لئی اک گھنٹہ، ترن لئی ادھا گھنٹہ، تے فیر اوہ کم جس نوں جمع کروان وچ دیر ہو چکی سی۔ تسیں سنجیدگی نال ایہ آکھیا سی۔ پر سویرے تسیں پہلا ای وعدہ توڑ دتا، تے باقی سبھ کجھ شام ول دھکدے چلے گئے۔ ہن تسیں فائل دیر نال کھول رہے او، جس کم نوں دھیان چاہیدا سی اوہنوں ادھورا چھڈ رہے او، تے اڈیک کرن والیاں توں معافی منگ رہے او۔ جدوں تسیں کم ٹالیا تاں تھکاوٹ غائب نہ ہوئی۔ اوہدے نال کاہلی، شرمندگی، تے اپنی طاقت توں گھٹ کم وی رل گیا۔ تے جے تسیں اج رات وی صرف اک ہور جوشیلے وعدے اتے گزارا کیتا تے اپنی سویر نوں پرانے حال اتے چھڈ دتا، تاں شاید کل وی اوہو منظر دہرایا جاوے۔
تے ہر ٹٹیا وعدہ تہانوں سکھاندا ہے کہ اگلے وعدے اتے سوکھے ای اعتبار نہ کرو۔ تسیں کہندے او: ایس واری گل وکھری ہے۔ پر تسیں کوئی وکھری تیاری نہیں کردے۔ فون تہاڈے کول ای پیا رہندا ہے، جُتی الماری وچ پئی رہندی ہے، تے ویلے دا کوئی گھنٹہ طے نہیں۔ فیر تسیں حیران ہوندے او کہ تسیں بیلی نال کیتا وعدہ تاں نبھاندے او، پر اپنے آپ نوں اڈیک وچ چھڈ دیندے او۔ کسے ایہو جہی وضاحت نوں لبھن توں پہلاں جو تہا نوں تسلی دوے، ایس گل نوں صاف ویکھو: اوہ تسیں ای سو جو حاضر نہیں ہوئے، تے وعدے دا نقصان تہاڈے اتے ای پیا۔ صرف من لینا ای اوہنوں سدھارن لئی کافی نہیں، پر ایہ تہا نوں اوہدا مل بھرن توں نہیں روکدا۔ ہن دوہاں وعدیاں نوں آمنے سامنے رکھو۔ تہانوں اپنے بیلی والے وعدے وچ کیہڑی گل ملی جو تسیں اپنے وعدے وچ شامل نہیں کیتی سی؟
جو شے بدلی اوہ تہاڈا ارادہ نہیں سی۔ جو شے بدلی اوہ شرطاں سن۔
تہاڈا ارادہ موجود ہے، پر باہرلیاں شیواں اوہدی مدد کردیاں نیں: اک بندہ جو تہاڈے وعدے نوں جاندا ہے، اک تھاں جو تہا نوں اوہدے لئی تیار کردی ہے، تے اک پکا ویلا۔
پہلی شرط: کوئی تہا نوں ویکھ رہیا ہووے
اک نکا جیہا اعتراف جو شاید تہا نوں بے چین کرے: ساڈے آپو اپنے ضابطے دا چوکھا حصہ ساڈا اپنا نہیں ہوندا۔ اسیں ایہنوں ادھار لیندے آں۔
حاضری لین والے استاد توں، گڈی وچ اڈیکدے بیلی توں، تے جدوں اسیں دیر نال اندر وڑدے آں تاں لوکاں دیاں نظراں توں۔
ایہ اک باہرلا نگران ہے، تے اوہدی طاقت تن صفتاں وچ ہے:
- فوری: اج تسیں دیر کیتی، تاں اج ای اوہدا مل بھرو گے۔
- دسن والا: کوئی بندہ ہے جو تہاڈی دیر نوں ویکھدا ہے، تے اوہنوں یاد رکھدا ہے۔
- دو ٹوک: گل بات یا رعایت دی کوئی گنجائش نہیں۔ امتحان تہاڈے نال یا تہاڈے توں بغیر شروع ہووے گا، تے جہاز تہاڈے نال یا تہاڈے توں بغیر اڑ جائے گا۔
پر اپنے آپ نال کیتے وعدے دا مل بعد وچ بھرنا پیندا ہے، کوئی اوہنوں نہیں ویکھدا، تے اوہدے وچ ہمیشہ سودے بازی ہو سکدی ہے: «کل توں»۔
ایس لئی اپنے آپ نال کیتے وعدے ہولی جہی مر جاندے نیں۔ ایس لئی نہیں کہ اسیں جھوٹھے آں، سگوں ایس لئی کہ اوہ بغیر کسے گواہ دے پیدا ہوئے سن۔ یا اسیں انج سمجھدے آں۔
نکی عمر توں لے کے کریم بناں کسے بحث دے اپنے پیو دے اصولاں تے اپنی ماں دے ویلیاں اتے چلدا آیا ہے؛ اوہ «حاضر» کہندا ہے تے فیر عمل کردا ہے۔ تے یونیورسٹی وچ اوہ کدے وی ایہو جہے لیکچر توں غیر حاضر نہیں رہندا جس وچ اوہدا ناں بولیا جاوے۔ پر جو وعدہ اوہ اپنے آپ نال کردا ہے، اوہدے بارے اوہدے کولوں کوئی نہیں پچھدا۔
تے کریم کوئی اکلّا کیس نہیں۔ لکھاری گرچن روبن اپنی کتاب The Four Tendencies وچ اوہدے ورگے لوکاں نوں «دوجیاں دے پابند» کہندی ہے: اوہ دوجے لوک جو امید رکھدے نیں اوہنوں سوکھے پورا کر لیندے نیں، پر جو امید اپنے آپ توں رکھدے نیں اوہدے وچ لڑکھڑا جاندے نیں1۔
تے امریکی لوکاں دے اک نمونے اتے کیتے گئے سروے وچ، اوہ سبھ توں وڈا گروہ سن: 41 فیصد۔ اوہدی ایہ ونڈ اک عام تے سادی جہی سمجھ ہے، کوئی ثابت شدہ سائنسی نظریہ نہیں۔ پر ساڈے وچوں کس نے اپنے آپ نوں ایس بیان وچ نہیں ویکھیا؟
نفسیات دے ماہر ایس ادھار لئے ضابطے نوں «باہرلا انتظام» کہندے نیں: اسیں پابندی ایس لئی کردے آں کیوں جے کوئی ویکھ رہیا ہے۔ تے جس شے دی ساڈے کول تھوڑ ہے اوہنوں اوہ «اندرلا انتظام» آکھدے نیں: اسیں پابندی ایس لئی کردے آں کیوں جے اوہ کم ساڈا حصہ بن گیا ہے، تے سانوں اوس عمل دی قدر دا یقین ہے، نہ کہ ملامت دا کوئی اندرلا ڈر2۔ تے کوئی اصول تہاڈا اپنا اصول کینج بن دا ہے؟ اسیں ایس گل ول دوجے حصے دے باب 8 وچ واپس مڑاں گے۔
تے گواہ دی غیر موجودگی صرف ساڈے وعدیاں نوں ای کمزور نہیں کردی؛ ایہ شاید ساڈے بولن دے طریقے نوں وی بدل دیندی ہے۔ جان سولر نے بحث کیتی ہے کہ کینج انٹرنیٹ اتے پردہ گھٹ سکدا ہے جدوں پچھان لکی ہووے یا چہرہ ساہمنے نہ ہووے۔ ایہ شاید کھلی گل بات تے مدد دا بوہا کھولے، یا فیر دکھ دین والے لفظاں دا سبب بنے؛ اوتھے جو کجھ اسیں کہندے آں اوہ سبھ کجھ سچی پچھان دا اظہار نہیں ہوندا3۔ تے کجھ خاص تجربیاں وچ، گھٹ لوء وچ دھوکہ ودھ گیا، تے کالیاں عینکاں پان نال خود غرضانہ رویہ ودھیا، جس دا تعلق حصہ لین والیاں دے ایس احساس نال سی کہ اوہ لکے ہوئے نیں4۔ تے ایس توں بہت پہلاں، افلاطون دے مکالمے وچ گلاوکن نے گائجز دی مندی دا ذکر کیتا سی، جو پان والے نوں لکا دیندی سی، تاں جے ایہ سوال پچھیا جا سکے کہ جدوں کوئی تہا نوں نہ ویکھدا ہووے تاں تسیں کیہو جہا رویہ رکھو گے؛ ایہ اک فکری مشق سی، کوئی تحقیق نہیں5۔
فیر گیم والے اوس راؤنڈ وچ جس وچ «کیہ لکھیا سی؟» دا سوال آیا سی، اک کھڈاری توں چال وچ غلطی ہوئی، تاں کریم نے اک تلخ جواب لکھیا تے فیر رُک گیا۔ اوہدے سنگی نے اوہدے توں پہلاں اوس کھڈاری نوں لکھیا: «چال دوبارہ چلو، اسیں اک واری فیر کوشش کردے آں»۔ کریم نے اپنا جواب مٹا دتا، تے اپنے لئی اک چھوٹا اصول بنا لیا: میں ان جان بندے لئی وی اوویں ای لکھاں گا جویں اوہدے لئی لکھدا ہاں جو میرا ناں جاندا ہے۔
دوجی شرط: تسیں اپنی تھاں اتے ہووو
کریم دے گھر وچ فون باورچی خانے وچ چارج ہوندا سی، تے اوہدی ماں دس وجے پچھدی سی: «کیہ توں سوندا نہیں؟»۔ ہاسٹل وچ دس وجے اوہ ہاسٹل دے منڈیاں نال کیفے وچ بیٹھا سی۔ کوئی نہ اٹھیا۔
اوہ اپنے آپ نوں کہندا ہے: «ہور ادھا گھنٹہ»۔ تے رات نوں اک وجے تھکیا ٹٹیا واپس مڑدا ہے، تے سویرے پنج واری «سنوز» دباںدا ہے۔
عادت صرف ساڈے اندر ای نہیں وسدی۔ اوہ تھاں وچ وی وسدی ہے: کمرے وچ، اوس بتی وچ جو بجھائی جاندی ہے، فون وچ جو بستر توں دور ہووے، تے ماں دے پچھن وچ۔ اک تحقیق وچ جس وچ اوہناں طالب علماں دا جائزہ لیا گیا جو نویں یونیورسٹی ول گئے سن، اوہناں دیاں پرانیاں عادتاں اوس ویلے قائم رہیاں جدوں اوہناں دا ماحول پچھلے ماحول ورگا رہیا، پر جدوں ماحول بدل گیا تاں اوہ ٹٹ پئیاں6۔
تے گھر توں باہر اک ہور شے ساڈے اتے نظر رکھدی ہے: لوکاں دیاں اکھاں۔ پر اوہناں وچوں کنے بندے سچ مچ ساڈے ول دھیان دیندے نیں؟
اک دلچسپ تجربے وچ طالب علماں نے اک شرمندگی والی شرٹ پائی، تے ایہو جہے ہال وچ گئے جتھے اوہناں دے ہم جماعت بیٹھے سن7۔ اوہناں نے اندازہ لایا کہ حاضرین وچوں لگ بھگ ادھ نے شرٹ ول دھیان دتا ہووے گا۔ پر اصل وچ صرف چوتھے حصے نے اوہدے ول دھیان دتا سی۔
اسیں اوہناں لوکاں دی گنتی بارے حدوں ودھ مبالغہ کردے آں جو سانوں ویکھ رہے نیں۔ تے اک ایہو جہی نظر دا ڈر جو شاید کدے آوے ای نہ، ساڈے کم ٹالن لئی کافی ہوندا ہے۔ اوہ گواہ جس نوں تسیں آپ چُندے او تہاڈی مدد کردا ہے؛ جد کہ اوہ اکھاں جنہاں دا تسیں صرف تصور کردے او تہا نوں پچھانہہ ہٹاندیاں نیں۔
پر جو بندہ دس وجے کیفے توں اٹھ جاندا ہے، اوہنے باہر نکلن توں پہلاں ای اپنا فیصلہ کر لیا سی: کدوں اٹھنا ہے، تے کیہ کہنا ہے۔ ایس لئی اوہ ہر میز اڳے دوبارہ سودے بازی نہیں کردا۔
تیجی شرط: آخری تاریخ نیڑے آ جاوے
کریم نے ادھی رات توں اک منٹ پہلاں لیکچر دی اسائنمنٹ جمع کروائی۔ فیر اوہنے «ایس سال» والی لسٹ وچ دوڑ والی سطر نوں بناں دن تے ویلے دے ویکھیا، تے اوہنوں بند کر دتا۔
فیر مسئلہ کیہ ہے، جد کہ ہر شے اخیر اتے مک ای جاندی ہے؟
پہلاں ایس گل اتے دھیان دیو کہ کیہڑی شے نے اوہنوں کم مکاون اتے مجبور کیتا: آخری تاریخ۔ جے ادھی رات دا ویلا نہ ہوندا، تاں ایہ اسائنمنٹ کھلی ای رہ جاندی۔ آخری تاریخ اک دوجی قسم دا گواہ ہے: اوہدا کوئی چہرہ نہیں ہوندا، پر اوہ سمجھوتہ نہیں کردا۔ ایس لئی تسیں دوجیاں لئی اوہ کم پورا کر لیندے او جو اپنے لئی نہیں کر سکدے۔ اپنے آپ نال کیتے وعدے کول ادھی رات ورگا کوئی ویلا نہیں ہوندا۔
اک تحقیقی جائزے وچ جس نے یونیورسٹی دے طالب علماں دا پورے سمسٹر دوران کھوج لایا، سستی کرن والے طالب علم شروع وچ گھٹ پریشان سن۔ پر سمسٹر دے انت اتے اوہ سبھ توں ودھ ذہنی دباؤ تے بیماری دا شکار ہوئے، تے اوہناں دے نمبر وی بہت گھٹ آئے8۔
تے ٹالیا ہویا کم غائب نہیں ہوندا۔ اوہ تہاڈے ذہن وچ کھلا رہندا ہے، تے سارا دن تہا نوں کھٹکدا رہندا ہے۔ محققین نے ویکھیا ہے کہ ادھورے مقصد تہاڈی سوچ وچ اوس ویلے وی وڑ جاندے نیں جدوں تسیں کسے ہور کم وچ لگے ہووو، تے اک پکا منصوبہ—کدوں تے کتھے—اوہناں نوں چپ کروان لئی کافی ہوندا ہے9۔
جدوں تسیں اپنے آپ اتے اعتبار کرنا چھڈ دیندے او
ٹٹیا ہویا وعدہ اکلّا برباد نہیں ہوندا۔ اوہ اپنے نال تہاڈے اپنے بول اتے بھروسے وچوں وی اک نکا جیہا حصہ کھوہ لیندا ہے۔
تسیں دسویں واری کہندے او: «ہفتے توں شروع کراں گا»۔ پر تہاڈے اندروں اک واج ہفتہ آؤن توں پہلاں ای نتیجہ جاندی ہے، کیوں جے اوہنے تہا نوں پہلاں وی نوں واری انج ای کہندے سنیا سی۔
ماہرِ نفسیات البرٹ بینڈورا نے ایس بھروسے نوں «ذاتی صلاحیت دا یقین» (Self-efficacy) دا ناں دتا: تہاڈا ایہ یقین کہ تسیں اوہ کم کرن دی سکت رکھدے او جو تسیں کرن دا ارادہ کیتا ہے10۔ تے اوہنے ویکھیا کہ اوہدا سبھ توں وڈا ذریعہ حوصلہ ودھاؤن والے لوکاں دے بول یا کامیاب لوکاں دیاں کہانیاں نہیں، سگوں تہاڈے اپنے تجربے نیں: اوہ واری جدوں تسیں آکھیا سی «میں کراں گا»، تے فیر تسیں کر وکھایا۔
تے ایس لئی اسیں اک نکے جہے وعدے نال شروعات کردے آں۔ اوہنوں نبھانا تہاڈے اندر اپنے آپ اتے دوبارہ بھروسہ کرن دا احساس جگاندا ہے۔
اپنے آپ نال سودا
ساڈے بہتے وعدے کھلے ارادے ہوندے نیں: «میں دوڑاں گا»، «میں پڑھاں گا»، «میں سویرے سونواں گا»۔ تے کھلے ارادے بارے ہر روز، ہر تھاں، ہر دباؤ اڳے نویں سرے توں فیصلہ کرنا پیندا ہے۔
فیر کھلے ارادے دا بدل کیہ ہے؟ ایہ کہ تسیں لوڑ پین توں پہلاں ای، اکو واری پکا فیصلہ کر لوو۔ نفسیات دے ماہر ایہنوں «عمل دا ارادہ» کہندے نیں: اک ایہو جیہا جملہ جو «جے… تاں…» دے روپ وچ ہووے، جو عمل نوں ویلے تے تھاں نال جوڑ دیندا ہے11۔
اک تجربے وچ طالب علماں نوں آکھیا گیا کہ چھٹیاں دوران دو دناں وچ اک رپورٹ لکھن۔ جنہاں نے پہلے توں طے کیتا سی کہ کدوں تے کتھے لکھن گے، اوہناں وچوں لگ بھگ تن چوتھائی طالب علماں نے اوہنوں مکمل کیتا، جد کہ جنہاں طے نہیں کیتا سی اوہناں وچوں صرف تہائی حصہ ای مکمل کر سکے12۔
کریم نے فیر نوٹ کھولیا، تے اتوار دی سویر دا ویلا دوڑ، مطالعے تے انگریزی لئی طے کیتا۔ اوہنے ٹائم ٹیبل نوں رنگین بناون وچ ادھا گھنٹہ لایا۔ بوہے کول اوہدے روم میٹ نے پچھیا: «کیہ توں لیکچر توں پہلاں ایہ سبھ کجھ کریں گا؟» اوہنے آکھیا: «میں کوشش کراں گا»۔ اوہنے الماری دے تھلے پئی اپنی جُتی ول ویکھیا، تے اوہنوں باہر نہ کڈھیا۔ سکرین اتے اتوار دا ناں تاں سی، پر گھنٹہ نہیں لکھیا سی، تے اوہناں کسے ایہو جہی گل اتے اتفاق وی نہیں کیتا سی جس بارے روم میٹ پچھدا۔ جدوں اگلی سویر لیکچر دا الارم وجیا، تاں کریم جھٹ اٹھ پیا۔ فون بند کردیاں رنگین نوٹ کولوں لنگھیا، پر اوہنوں کھولیا نہیں۔
کدوں ورتو: جدوں تسیں دوجیاں دے وعدے پورے کرو پر اپنے آپ نال کیتا وعدہ کھلا چھڈ دیو۔ ویلا: صرف اکو وعدے دی تیاری لئی پنج منٹ، تے فیر اوہنوں آزماون لئی اک ہفتہ۔
- اوہنوں اک پکے ویلے وچ بدلو: دن، گھنٹہ، تے تھاں۔ «اتوار، صبح چھ وجے، پارک»، یا بستر کول دس منٹ دی کثرت جے باہر جانا ممکن نہ ہووے۔ تے جے تہاڈا ویلا نکے بال یا ڈیوٹی پاروں تہاڈے وس وچ نہیں، تاں اک ایہو جیہا چھوٹا ویلا چُنو جو مڑ مڑ آوے: بال دے سون توں مگروں پنج منٹ، یا ڈیوٹی دے وقفے وچ۔
- گھر توں باہر لئی منصوبہ تیار کرو: «جے میرے بیلی دس وجے توں بعد وی کیفے وچ بیٹھے رہے، تاں میں اٹھ کھلوواں گا تے آکھاں گا: سویرے میرا اک کم ہے»۔
- اوہنوں اک گواہ دیو: ایہو جیہا بیلی جو ویلا جاندا ہووے تے تہاڈے کولوں اوہدے بارے پچھے، تے جے کوئی نہ ملے، تاں اک وکھالی دیندا کاغذ جتھے تسیں ہر روز اک نشان لاؤ۔
- اوہنوں چھوٹے پدھر توں شروع کرو، تے اوہدے پہلے منٹاں وچ ای: جو کم تسیں سویرے ای پورا کر لیندے او، بھاویں دو منٹاں وچ ہووے، اوہ تہاڈے ذہن وچ کھلا نہیں رہندا۔
تے جے تہانوں ایہ قدم چوکھے لگن، تاں ہن ای اک قدم نال شروعات کرو۔ اپنے بیلی نوں میسج بھیجو: «اتوار توں، میں صبح چھ وجے دوڑاں گا۔ ہر اتوار میرے کولوں پچھیں: دوڑ لائی؟»
جے تسیں ڈگ پؤ: پورے ہفتے نوں گواچیا نہ سمجھو؛ غیر حاضری نوں جویں ہوئی اوویں ای درج کرو، تے ویکھو کہ کیہڑی شرط غائب سی: گواہ، تھاں، یا طے شدہ ویلا؟ اوہنوں ٹھیک کرو، تے اگلے ویلے اتے واپس مڑ آؤ۔
کریم نے اپنے روم میٹ نوں میسج بھیجیا: «اتوار، چھ وجے، پارک۔ میرے کولوں پچھیں: دوڑ لائی؟» اوہنے چھنچھردی رات ای بوہے کول جُتی رکھی، تے الارم دا ناں اوس طے شدہ ویلے اتے رکھیا۔ پہلے اتوار اوہ باہر نکلیا، تے روم میٹ دے جاگن توں پہلاں ای واپس مڑ آیا۔ اوہنے اوس کاغذ اتے اک نکا جیہا نشان لایا جو اوہنے دوڑ لئی رکھیا سی۔
دوجے اتوار اوہ رات تن وجے تیکر گیم اتے جاگدا رہیا۔ جدوں الارم وجیا، تاں اوہنے سنوز دبایا تے بستر اتے ای پیا رہیا۔ شام نوں روم میٹ پانی دا گلاس بھر رہیا سی، پچھیا: «دوڑ لائی؟» کریم نے آکھیا: «نہیں۔» روم میٹ نے کوئی تبصرہ نہ کیتا۔ کریم دے کن تپ گئے، اوہنے کاغذ ول ہتھ ودھایا نشان لان لئی، پر فیر صفر لکھ دتا۔ اوہ «جے تسیں ڈگ پؤ» والی سطر ول مڑیا۔ نہ ویلا غائب سی تے نہ پچھن والا؛ اوہدی جُتی دھون والے کپڑیاں دے بیگ تھلے لک گئی سی۔ اوہنے اوہ باہر کڈھی، فون نوں بستر توں دور میز اتے رکھیا، تے دوڑ والی رات گیم چھیتی بند کرن دا فیصلہ کیتا۔
تیجے اتوار جدوں اوہ الارم بند کرن لئی اٹھیا، تاں اوہدا پیر سبھ توں پہلاں جُتی اتے پیا۔ جدوں اوہ مڑیا تاں روم میٹ نوں کہن لگا: «مینوں نویں وعدے دی لوڑ نہیں سی۔ میں اپنا ویلا تیار کیتا سی۔» اوہنے میز دے اُتے کندھ اتے اوہ کاغذ لٹکا دتا؛ اوہدے اتے اک نشان سی، فیر صفر، تے فیر دوجا نشان۔
دو شیشے
صرف دو سوال، کوئی وڈی لسٹ نہیں:
- اوہ کیہڑا وعدہ ہے جو تسیں دوجیاں نال کدے نہیں توڑدے، تے اپنے آپ نال کیتا اوہ کیہڑا وعدہ ہے جو تسیں سبھ توں ودھ توڑیا ہے؟ دوہاں نوں آمنے سامنے رکھو: پہلے کول کیہڑی شرط ہے جو دوجے کول نہیں؟
- تے دوجے وعدے نوں اک ویلا تے گواہ دین دے اک ہفتے مگروں: کیہ اوہ قائم رہیا؟ تے جے اوہ ٹٹ گیا، تاں ایس واری کیہڑی شرط غائب سی؟
تے نویں مہینے دی پہلی رات توں پہلاں والی رات، لینا نے اپنے فون وچ «چیلنجز» والا فولڈر کھولیا، تے اک نواں عنوان لکھیا: «تریہاں دناں دا چیلنج»۔ اوہنے تریخ نوں پہلے خانے وچ رکھیا، بالکل اوویں جویں اوہنے پچھلے مہینیاں وچ کیتا سی۔
حوالے (12)
- 1Rubin, G. (2017). The Four Tendencies. Harmony Books.
- 2Ryan, R. M., & Connell, J. P. (1989). Perceived locus of causality and internalization: Examining reasons for acting in two domains. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 749–761.
- 3Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321–326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
- 4Zhong, C.-B., Bohns, V. K., & Gino, F. (2010). Good lamps are the best police: Darkness increases dishonesty and self-interested behavior. Psychological Science, 21(3), 311–314. https://doi.org/10.1177/0956797609360754
- 5Plato. Republic, Book II, 359c–360d. Translated by Benjamin Jowett. https://classics.mit.edu/Plato/republic.3.ii.html
- 6Wood, W., Tam, L., & Guerrero Witt, M. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.
- 7Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222.
- 8Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance, stress, and health: The costs and benefits of dawdling. Psychological Science, 8(6), 454–458.
- 9Masicampo, E. J., & Baumeister, R. F. (2011). Consider it done! Plan making can eliminate the cognitive effects of unfulfilled goals. Journal of Personality and Social Psychology, 101(4), 667–683.
- 10Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.
- 11Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
- 12Gollwitzer, P. M., & Brandstätter, V. (1997). Implementation intentions and effective goal pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 186–199.