Kengele ya Tano

Haikuwa raundi moja. Katika siku zilizofuata akaanza kufungua mchezo kila usiku baada ya mwenzake wa chumba kulala. Hakuna wa kumuuliza atauzima lini. Raundi moja ikifuatiwa na nyingine, mpaka aone mwanga ukiingia dirishani. Akaanza pia kuandika papo hapo chochote kilichomjia. Mchezaji mmoja alikosea hatua, naye akamwandikia sentensi ya kuumiza na kuituma. Hakujua jina lake wala hakuwaza sura yake anapoisoma.

Usiku uliofuata alijiunga na timu ambayo baadhi ya wachezaji wake walijua jina lake halisi. Timu ikashindwa raundi inayofanana na ile ya kwanza. Akaandika sentensi ileile, kisha akafuta nusu yake. Ujumbe kutoka kwa mwenzake wa timu ukatokea: “Umeandika nini?” Akaacha kishale kikipepesa.

Wiki tatu zikapita hivyo: Karim anakesha akicheza hadi mapambazuko, kisha baada ya saa chache kengele mbili hulia kwenye simu yake. Ya kwanza inaitwa “Mhadhara wa saa mbili asubuhi”, nayo humwamsha mara moja. Hajakosa mhadhara huo hata mara moja tangu masomo yaanze. Mhadhiri huandika mahudhurio kwa majina, na Karim hufika dakika kumi kabla yake. Ya pili inaitwa “Kukimbia”. Aliiweka miaka miwili iliyopita, lakini aliitii kwa wiki mbili tu. Kila asubuhi huinyamazisha kwa kidole gumba bila kufumbua macho. Mwenzake wa chumba huisikia bila kusema kitu.

Akiwa njiani kwenda mhadharini, alifungua orodha ya “Mwaka huu” kwenye simu: kukimbia, kitabu kimoja kila mwezi na Kiingereza. Kisha akaandika chini yake: “Baada ya mitihani.” Simu inahifadhi miadi yote miwili, lakini Karim anatimiza mmoja tu.

Kila mmoja wetu ana kengele anayoinyamazisha kwa kidole gumba.

Ni saa kumi na moja kasorobo alfajiri. Kengele inalia.

Unanyoosha mkono bila kufumbua macho na kubonyeza kitufe: “Ahirisha kengele.”

Dakika tano tu.

Inalia tena. Ahirisha kengele. Mara ya tatu. Ya nne.

Mara ya tano unaamka. Tayari ulichowekea kengele kimekupita: kukimbia kabla ya msongamano, saa ya kujisomea au ahadi uliyojipa jana.

Sasa rudia tukio hilohilo, ukibadilisha jambo moja: safari hii kuna mtu anakusubiri. Mtihani saa mbili asubuhi au rafiki anayesubiri kwa gari lake mbele ya mlango.

Utabonyeza “Ahirisha kengele” mara ngapi?

Hata mara moja hutafanya hivyo.

Kengele ni ileile. Kitanda ni kilekile. Uchovu ni uleule. Nini kimebadilika?

Kabla ya kujibu, kumbuka usiku wa jana. Ulipanga siku yako ukiwa macho vizuri. Saa ya kujisomea, nusu saa ya kutembea, kisha kazi ambayo muda wake wa kukabidhi ulikuwa umepita. Ulisema kwa dhati. Asubuhi ukavunja miadi ya kwanza, ukasukuma iliyobaki mbele mpaka jioni. Sasa unafungua faili ukiwa umechelewa, unapunguza kazi iliyohitaji uangalifu na kuwaomba radhi wanaosubiri. Uchovu haukutoweka ulipoahirisha. Uliongezewa haraka, aibu na kazi ya kiwango cha chini kuliko uwezo wako. Tukio hili linaweza kujirudia kesho ikiwa usiku huu utaishia kujiahidi kwa hamasa zaidi na kuiacha asubuhi yako vilevile.

Kila ahadi unayovunja inakufundisha kutoamini ahadi inayofuata kwa urahisi. Unasema: Safari hii ni tofauti. Lakini huandai kitu tofauti. Simu inabaki karibu nawe, viatu kabatini na miadi bila saa. Kisha unashangaa kwamba unamtimizia rafiki yako ahadi na kujiacha mwenyewe ukisubiri. Litazame hili wazi kabla ya kutafuta maelezo yanayokutuliza: ni wewe ambaye hukufika, na hasara ya miadi hiyo imekuangukia wewe. Kukiri hakutoshi kuirekebisha, lakini kunakuzuia kufuta gharama yake. Sasa weka miadi hiyo miwili pamoja. Ni nini kilikuwepo kwenye miadi na rafiki yako ambacho hukukiweka kwenye miadi yako mwenyewe?

Kilichobadilika si nguvu ya nia yako. Kilichobadilika ni masharti.

Nia yako ya kutimiza ahadi ipo. Vitu vilivyo nje yako vinakusaidia: mtu anayejua ahadi yako, mahali panapokuwezesha kuitimiza na miadi maalumu.

Sharti la kwanza: mtu akuone

Kukiri jambo dogo kunaweza kukukera: sehemu kubwa ya nidhamu yetu si yetu. Tunaiazima.

Kutoka kwa mhadhiri anayeandika mahudhurio, rafiki anayesubiri kwenye gari na macho ya watu tunapoingia tumechelewa.

Huyu ni msimamizi wa nje. Nguvu yake inatokana na sifa tatu:

• Ya papo hapo: Unachelewa leo, unalipa gharama leo.
• Inayoonekana: Kuna mtu anayeona kuchelewa kwako na kurekodi kuchelewa huko.
• Iliyoamuliwa: Hakuna nafasi ya kujadiliana. Mtihani utaanza uwepo au usiwepo. Ndege itaondoka uwepo au usiwepo.

Lakini ahadi yako kwako mwenyewe ina gharama iliyoahirishwa. Hakuna anayeiona, na daima unaweza kujadiliana nayo: “Kuanzia kesho.”

Ndiyo maana ahadi zetu kwetu wenyewe hufa kimya. Si kwa sababu sisi ni waongo, bali kwa sababu zilizaliwa bila shahidi. Au ndivyo tunavyodhani.

Tangu utotoni Karim hufuata sheria za baba yake na ratiba za mama yake bila majadiliano. Husema “Sawa” kisha hufanya. Chuoni hakosi mhadhara ambao jina lake linaitwa. Lakini kuhusu anachojiahidi mwenyewe, hakuna anayemuuliza.

Karim si mtu wa pekee katika hili. Mwandishi Gretchen Rubin, katika kitabu chake The Four Tendencies, anawaita watu kama yeye “wanaotimiza matarajio ya wengine”: wanatimiza kwa urahisi matarajio ya watu kwao, lakini wanakwama kwenye matarajio yao wenyewe¹.

Katika utafiti wa maoni alioufanya kwa sampuli ya Wamarekani, walikuwa kundi kubwa zaidi: 41%. Mgawanyo wake ni mfano rahisi unaotumiwa na watu wengi, si nadharia iliyothibitishwa. Lakini ni nani miongoni mwetu ambaye hajajiona katika maelezo haya?

Wanasaikolojia wanaita nidhamu hii ya kuazima “udhibiti wa nje”: tunatimiza kwa sababu kuna anayesimamia. Wanaita kile tunachokosa “udhibiti wa ndani”: tunatimiza kwa sababu jambo limekuwa sehemu yetu, kwa kusadiki thamani ya tendo lenyewe, si kwa hofu ya ndani ya kulaumiwa². Sheria inakuwaje sheria yako mwenyewe? Tutarudia hili katika sehemu ya pili, kwenye sura ya 8.

Kukosekana kwa shahidi hakudhoofishi ahadi zetu tu. Kunaweza kubadilisha pia maneno yetu. John Suler alijadili namna kujizuia mtandaoni kunavyoweza kupungua wakati utambulisho umefichika au uso hauonekani. Hilo linaweza kufungua mlango wa kusema yaliyo moyoni na kusaidiana, au wa maneno ya kuumiza. Si kila tunachosema huko kinachofichua nafsi iliyo ya kweli zaidi³. Katika majaribio maalumu, udanganyifu uliongezeka kwenye mwanga hafifu, na tabia ya ubinafsi iliongezeka kwa kuvaa miwani ya jua. Tabia hiyo ya pili ilihusishwa na washiriki kuhisi kuwa wamefichika⁴. Muda mrefu kabla ya hapo, katika mazungumzo ya Plato, Glaucon alitumia pete ya Gyges inayomficha mwenye nayo kuuliza kuhusu mwenendo wakati hakuna anayekuona. Lilikuwa jaribio la kufikiri, si utafiti⁵.

Katika kikao cha mchezo baada ya swali “Umeandika nini?”, mchezaji mmoja alikosea hatua. Karim akaandika jibu la kuumiza, kisha akasimama. Mwenzake wa timu alimwahi, akamwandikia mchezaji: “Rudia hatua hiyo, tujaribu tena.” Karim akafuta jibu lake na kujipa kanuni fupi: Nimwandikie mgeni kama ninavyomwandikia anayejua jina langu.

Sharti la pili: uwe katika mazingira yako

Nyumbani kwa Karim simu ilikuwa ikichajiwa jikoni, na mama yake aliuliza saa nne usiku: “Hulali?” Bwenini, saa nne usiku ilimkuta akiwa na vijana wa bweni mkahawani. Hakuna aliyesimama kuondoka.

Anajiambia: “Nusu saa nyingine.” Anarudi saa saba usiku akiwa amechoka, kisha asubuhi anabonyeza “Ahirisha kengele” mara tano.

Mazoea hayakai ndani yetu tu. Yanakaa pia mahali: katika chumba, taa inayozimwa, simu iliyo mbali na kitanda na swali la mama. Katika utafiti uliofuatilia wanafunzi waliohamia chuo kikuu kipya, mazoea yao ya zamani yalidumu wakati mazingira yalifanana na waliyoyazoea, na yakavunjika yalipobadilika⁶.

Nje ya nyumbani kuna kitu kingine kinachotusimamia: macho ya watu. Lakini wangapi kati yao wanatuangalia kweli?

Katika jaribio la kuvutia, wanafunzi walivaa fulana ya kuaibisha na kuingia chumba walimokuwa wenzao⁷. Walikadiria kuwa karibu nusu ya waliokuwepo waliiona fulana. Kwa kweli, walioiona walikuwa karibu robo tu.

Tunakadiria kupita kiasi idadi ya wanaotutazama. Hofu ya kutazamwa, jambo ambalo huenda halitatokea hata kidogo, inatosha kutufanya tuahirishe. Shahidi unayemchagua anakusaidia. Macho unayowazia yanakufanya uahirishe.

Anayeondoka mkahawani saa nne usiku ameamua kabla ya kutoka: ataondoka lini na atasema nini. Harudii majadiliano mbele ya kila meza.

Sharti la tatu: muda wa mwisho ukaribie

Karim alikabidhi kazi ya mhadhara dakika moja kabla ya usiku wa manane. Kisha akaona mstari wa kukimbia kwenye orodha ya “Mwaka huu” bila siku wala saa, akaifunga.

Tatizo ni nini basi, ikiwa kila kitu kinamalizika hatimaye?

Kwanza tazama kilichomfanya amalize: muda wa mwisho. Bila usiku wa manane, kazi ingebaki haijamalizika. Muda wa mwisho ni shahidi wa aina nyingine: hana uso, lakini hajadiliani. Ndiyo maana unawafanyia wengine kile usichojifanyia mwenyewe. Ahadi yako kwako mwenyewe haina usiku wa manane.

Katika utafiti uliowafuatilia wanafunzi wa chuo kikuu kwa muhula mzima, walioahirisha walikuwa na msongo mdogo zaidi mwanzoni. Kisha mwishoni wakawa na msongo na maradhi mengi zaidi, na alama zao zikawa za chini zaidi⁸.

Kazi iliyoahirishwa haitoweki. Inabaki haijamalizika akilini mwako na kukusumbua siku nzima. Watafiti wameona kuwa malengo yasiyotimizwa huvamia fikra zako unaposhughulika na jambo jingine, na kwamba mpango maalumu wa lini na wapi unatosha kuyanyamazisha⁹.

Unapoacha kujiamini

Ahadi iliyovunjwa haipotei peke yake. Inachukua kipande kidogo cha imani yako katika neno lako.

Unasema kwa mara ya kumi: “Kuanzia Jumamosi nitaanza.” Ndani yako kuna sauti inayojua matokeo kabla ya Jumamosi, kwa sababu imekusikia ukisema hivyo mara tisa kabla.

Mwanasaikolojia Albert Bandura aliita imani hii “imani katika uwezo wako wa kutenda”: kuamini kuwa unaweza kufanya unachokusudia kufanya¹⁰. Aliona kuwa chanzo chake chenye nguvu zaidi si maneno ya wanaokutia moyo wala hadithi za waliofanikiwa, bali uzoefu wako mwenyewe: nyakati ulizosema “Nitafanya”, kisha ukafanya.

Ndiyo maana tunaanza kwa ahadi moja ndogo. Kuitimiza kunakurudishia uwezo wa kujiamini tena.

Makubaliano na Nafsi Yako

Ahadi zetu nyingi ni nia zisizo na wakati wala sharti maalumu: “Nitakimbia”, “Nitajisomea”, “Nitalala mapema.” Nia isiyo na wakati wala sharti maalumu huamuliwa upya kila siku, kila mahali, mbele ya kila shinikizo.

Badala ya nia isiyo na wakati wala sharti maalumu ufanye nini? Amua mara moja, kabla ya kuhitaji uamuzi huo. Wanasaikolojia wanaita hili “nia ya utekelezaji”: sentensi ya “Ikiwa… basi…” inayounganisha tendo na wakati na mahali¹¹.

Katika jaribio moja wanafunzi waliombwa kuandika ripoti ndani ya siku mbili wakati wa likizo. Kati ya walioamua mapema wataiandika lini na wapi, karibu robo tatu waliimaliza, ikilinganishwa na karibu theluthi ya ambao hawakuamua¹².

Vioo viwili

Maswali mawili tu, si orodha:

1. Ni ahadi gani kwa watu ambayo huivunji kamwe, na ni ahadi gani kwako mwenyewe ambayo umeivunja zaidi ya nyingine? Ziweke pamoja: ni sharti gani linalokuwepo kwenye ya kwanza na kukosekana kwenye ya pili?
2. Baada ya kuipa ya pili miadi na shahidi kwa wiki moja: ilidumu? Ikiwa ilianguka, ni sharti gani lililokosekana safari hii?

Usiku wa kabla ya mwanzo wa mwezi, Lina alifungua folda ya “Changamoto” kwenye simu yake na kuandika kichwa kipya: “Changamoto ya siku thelathini”. Akaingiza tarehe kwenye kisanduku cha kwanza, kama alivyofanya miezi iliyopita.