پنجون الارم

اهو رڳو هڪ چڪر نه هو. ۽ ايندڙ راتين ۾، هو هاسٽل واري روم ميٽ جي سمهڻ کان پوءِ راند کولڻ لڳو. ڪوبه کائنس نه پڇندو هو ته هو ڪڏهن بند ڪندو. هڪ چڪر پڄاڻان ٻيو چڪر، تان جو دريءَ مان روشني ايندي ڏسندو هو. ۽ جيڪو خيال ذهن ۾ ايندو هئس، اهو فوري طور تي لکي ڇڏيندو هو. هڪ رانديگر کان هلڻ ۾ غلطي ٿي، ته هن کيس هڪ ڏکوئيندڙ جملو لکي موڪلي ڇڏيو. هو نه سندس نالو ڄاڻندو هو، ۽ نه ئي هن پڙهڻ وقت ان جي چهري جو تصور ڪيو.

ٻئي رات هو اهڙي ٽيم ۾ شامل ٿيو جنهن جا ڪجهه ميمبر سندس اصل نالو ڄاڻندا هئا. ٽيم پهرين جهڙو ئي هڪ چڪر هارائي وئي. هن ساڳيو جملو لکيو، پوءِ ان مان اڌ مٽائي ڇڏيائين. سندس ٽيم واري ساٿيءَ جو نياپو آيو: «ڇا لکيو هئئي؟». هن ڪرسر کي ٽمڪندي ڇڏي ڏنو.

انهيءَ حالت ۾ ٽي هفتا گذري ويا: ڪريم صبح تائين راند تي جاڳندو رهندو هو، ۽ ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ سندس فون ۾ ٻه الارم وڄندا هئا. پهرين جو نالو هو «اٺين وڳي جو ليڪچر»، ۽ ان لاءِ هو فوري طور اٿي پوندو هو؛ پڙهائي شروع ٿيڻ کان وٺي هو ڪڏهن به ان مان غيرحاضر نه رهيو هو، ڇاڪاڻ ته استاد نالن سان حاضري وٺندو هو، ۽ ڪريم سندس اچڻ کان ڏهه منٽ اڳ پهچي ويندو هو. ۽ ٻئي جو نالو هو «ڊوڙ»، جيڪو هن ٻه سال اڳ سيٽ ڪيو هو، پر ان تي رڳو ٻه هفتا عمل ڪيو هئائين. هو هر صبح اکيون کولڻ کان سواءِ پنهنجي آڱوٺي سان ان کي بند ڪري ڇڏيندو هو. هاسٽل وارو روم ميٽ اها ڳالهه ٻڌندو هو پر ڪو تبصرو نه ڪندو هو.

ليڪچر ڏانهن ويندي هن پنهنجي فون ۾ «هن سال» واري فهرست کولي: ڊوڙ، هر مهيني هڪ ڪتاب، ۽ انگريزي. پوءِ ان جي هيٺان لکيائين: «امتحانن کان پوءِ». فون ٻئي شيڊول گڏ محفوظ ڪري ٿو، پر ڪريم رڳو هڪ کي ياد رکي ٿو.

۽ اسان مان هر ڪنهن وٽ هڪ الارم آهي جنهن کي هو پنهنجي آڱوٺي سان بند ڪري ٿو.

پوڻين پنجين جو وقت. الارم وڄي ٿو.

توهان اکيون کولڻ کان سواءِ هٿ وڌايو ٿا، ۽ بٽڻ دٻايو ٿا: «اسنوز».

صرف پنج منٽ.

اهو ٻيهر وڄي ٿو. اسنوز. ٽيون ڀيرو. چوٿون ڀيرو.

پنجين ڀيري توهان اٿو ٿا، ۽ جنهن ڪم لاءِ الارم رکيو هئاو اهو وقت هٿان نڪري چڪو آهي: رش ٿيڻ کان اڳ ڊوڙڻ، مطالعي جو ڪلاڪ، يا اهو واعدو جيڪو توهان ڪالهه پاڻ سان ڪيو هو.

هاڻي اهو ساڳيو منظر ٻيهر تصور ڪريو، رڳو هڪ تبديليءَ سان: هن ڀيري ڪو توهان جو انتظار ڪري رهيو آهي. اٺين وڳي امتحان آهي، يا دروازي اڳيان ڪو دوست پنهنجي گاڏي بيهاري بيٺو آهي.

توهان ڪيترا ڀيرا «اسنوز» دٻائيندا؟

هڪ ڀيرو به نه.

الارم ساڳيو آهي. کٽ ساڳي آهي. ٿڪاوٽ ساڳي آهي. پوءِ ڇا تبديل ٿيو؟

جواب ڏيڻ کان اڳ، پنهنجي ڪالهوڪي رات ياد ڪريو. جڏهن توهان جاڳيل هئا ته توهان پنهنجو ڏينهن ترتيب ڏنو. پڙهائيءَ لاءِ هڪ ڪلاڪ، پنڌ لاءِ اڌ ڪلاڪ، ۽ پوءِ اهو ڪم جنهن کي جمع ڪرائڻ ۾ دير ٿي چڪي هئي. توهان اها ڳالهه سنجيدگيءَ سان چئي هئي. پر صبح جو توهان پهرين ملاقات ئي ٽوڙي ڇڏي، ۽ باقي سڀ ڪجهه شام تائين اڳتي ڌڪيندا رهيا. هاڻي توهان فائل دير سان کولي رهيا آهيو، جنهن ڪم کي ڌيان گهرجي پئي ان کي اڌورو ڇڏي رهيا آهيو، ۽ انتظار ڪندڙن کان معافي گهري رهيا آهيو. جڏهن توهان ڪم ٽاريو ته ٿڪاوٽ غائب نه ٿي. ان سان گڏ تڪڙ، شرمندگي، ۽ پنهنجي سگهه کان گهٽ ڪم به شامل ٿي ويو. ۽ جيڪڏهن توهان اڄ رات به رڳو هڪ وڌيڪ پرجوش واعدي تي اڪتفا ڪئي ۽ پنهنجي صبح کي پراڻي حال تي ڇڏي ڏنو، ته شايد سڀاڻي به ساڳيو منظر ورجائجي.

۽ هر ٽٽل واعدو توهان کي سيکاري ٿو ته ايندڙ واعدي تي سولائيءَ سان اعتبار نه ڪريو. توهان چئو ٿا: هن ڀيري معاملو مختلف آهي. پر توهان ڪا مختلف تياري نٿا ڪريو. فون توهان جي ڀرسان ئي رهي ٿو، جوتا الماريءَ ۾ پيل رهن ٿا، ۽ وقت جو ڪو ڪلاڪ مقرر ناهي. پوءِ توهان حيران ٿيو ٿا ته توهان دوست سان ڪيل واعدو ته نڀايو ٿا، پر پاڻ کي انتظار ۾ ڇڏي ڏيو ٿا. ڪنهن اهڙي وضاحت ڳولڻ کان اڳ جيڪا توهان کي دلاسا ڏئي، ان ڳالهه کي صاف صاف ڏسو: اهو توهان ئي هئا جيڪو حاضر نه ٿيو، ۽ ملاقات جو نقصان توهان تي ئي پيو. رڳو اقرار ڪرڻ ئي ان کي سڌارڻ لاءِ ڪافي ناهي، پر اهو توهان کي ان جي قيمت ڀرڻ کان نٿو روڪي. هاڻي ٻنهي واعدن کي آمهون سامهون رکو. توهان کي پنهنجي دوست واري واعدي ۾ ڪهڙي ڳالهه ملي جيڪا توهان پنهنجي واعدي ۾ شامل نه ڪئي هئي؟

جيڪا شيءِ تبديل ٿي اها توهان جو ارادو نه هو. جيڪا شيءِ تبديل ٿي اهي شرط هئا.

توهان جو عزم موجود آهي، پر ٻاهريون شيون ان جي مدد ڪن ٿيون: ڪو شخص جيڪو توهان جي واعدي کي ڄاڻي ٿو، هڪ اهڙي جاءِ جيڪا توهان کي ان لاءِ تيار ڪري ٿي، ۽ هڪ مقرر وقت.

پهريون شرط: ڪو توهان کي ڏسي رهيو هجي

هڪ ننڍڙو اعتراف جيڪو شايد توهان کي پريشان ڪري: اسان جي گهڻي ڀاڱي خود ضابطگي اسان جي پنهنجي ناهي هوندي. اسان ان کي اڌارو وٺون ٿا.

حاضري وٺندڙ استاد کان، گاڏيءَ ۾ انتظار ڪندڙ دوست کان، ۽ جڏهن اسان دير سان اندر داخل ٿيون ٿا ته ماڻهن جي نگاهن کان.

هي هڪ ٻاهريون نگران آهي، ۽ ان جي طاقت ٽن خوبين ۾ آهي:

• فوري: اڄ توهان دير ڪئي، ته اڄ ئي ان جي قيمت چڪائيندا.
• ڏسڻ جهڙو: ڪو ماڻهو آهي جيڪو توهان جي دير کي ڏسي ٿو، ۽ ان کي ياد رکي ٿو.
• فيصلائتو: ڳالهه ٻولهه يا رعايت جي ڪا گنجائش ناهي. امتحان توهان سان يا توهان کانسواءِ شروع ٿيندو، ۽ جهاز توهان سان يا توهان کانسواءِ اڏامندو.

پر پاڻ سان ڪيل واعدي جي قيمت پوءِ ڏيڻي پوي ٿي، ڪوبه ان کي نٿو ڏسي، ۽ ان ۾ هميشه سوديبازي ٿي سگهي ٿي: «سڀاڻي کان».

ان ڪري پاڻ سان ڪيل واعدا خاموشيءَ سان مري وڃن ٿا. ان ڪري نه جو اسان ڪوڙا آهيون، بلڪه ان ڪري جو اهي بغير شاهديءَ جي پيدا ٿيا هئا. يا اسان ائين سمجهون ٿا.

ننڍپڻ کان وٺي ڪريم بنا ڪنهن بحث جي پنهنجي پيءُ جي اصولن ۽ پنهنجي ماءُ جي وقتن تي هلندو آيو آهي؛ هو «حاضر» چوندو آهي ۽ پوءِ عمل ڪندو آهي. ۽ يونيورسٽي ۾ هو ڪڏهن به اهڙي ليڪچر مان غيرحاضر نٿو رهي جنهن ۾ سندس نالو پڪاريو وڃي. پر جيڪو واعدو هو پاڻ سان ڪري ٿو، ان بابت ڪوبه کائنس نٿو پڇي.

۽ ڪريم ڪو اڪيلو ڪيس ناهي. ليکڪا گرچن روبن، پنهنجي ڪتاب The Four Tendencies ۾ سندس جهڙن ماڻهن کي «ٻين جا پابند» سڏي ٿي: اهي ٻيا ماڻهو جيڪا اميد رکن ٿا ان کي آسانيءَ سان پورو ڪن ٿا، پر جيڪا اميد پاڻ مان رکن ٿا ان ۾ ٿاٻو کائين ٿا¹.

۽ آمريڪين جي هڪ نموني تي ڪيل سروي ۾، اهي سڀ کان وڏو گروهه هئا: 41 سيڪڙو. سندس اها ورهاست هڪ عام ۽ سادي سمجهه آهي، ڪو ثابت ٿيل سائنسي نظريو ناهي. پر اسان مان ڪنهن پاڻ کي هن بيان ۾ ناهي ڏٺو؟

نفسيات جا ماهر هن اڌاري ورتل ضابطي کي «ٻاهريون انتظام» چون ٿا: اسان پابندي ان ڪري ڪريون ٿا ڇاڪاڻ ته ڪو ڏسي رهيو آهي. ۽ جنهن شيءِ جي اسان وٽ کوٽ آهي ان کي اهي «اندريون انتظام» سڏين ٿا: اسان پابندي ان ڪري ڪريون ٿا ڇاڪاڻ ته اهو ڪم اسان جو حصو بڻجي ويو آهي، ۽ اسان کي ان عمل جي اهميت جو يقين آهي، نه ڪي ملامت جو ڪو اندريون خوف². ۽ ڪو اصول توهان جو پنهنجو اصول ڪيئن بڻجي ٿو؟ اسان ان ڳالهه ڏانهن ٻئي ڀاڱي جي باب 8 ۾ واپس ورنداسين.

۽ شاهد جي غيرموجودگي رڳو اسان جي واعدن کي ئي ڪمزور نٿي ڪري؛ اها شايد اسان جي ڳالهائڻ جي انداز کي به بدلائي ڇڏي ٿي. جان سولر بحث ڪيو آهي ته ڪيئن انٽرنيٽ تي احتياط گهٽجي سگهي ٿو جڏهن سڃاڻپ لڪل هجي يا چهرو سامهون نه هجي. اهو شايد کليل ڳالهه ٻولهه ۽ مدد جو رستو کولي، يا وري ڏکوئيندڙ لفظن جو سبب بڻجي؛ اتي جيڪو ڪجهه اسان چئون ٿا اهو سڀ ڪجهه سچي سڃاڻپ جو اظهار ناهي هوندو³. ۽ ڪجهه خاص تجربن ۾، جهڪي روشنيءَ ۾ دوکو وڌي ويو، ۽ ڪارا چشمو پائڻ سان خودغرضانه ورتائو وڌيو، جنهن جو تعلق شرڪت ڪندڙن جي ان احساس سان هو ته هو لڪل آهن⁴. ۽ ان کان گهڻو وقت اڳ، افلاطون جي مڪالمي ۾ گلاوڪن گيجز جي منڊيءَ جو ذڪر ڪيو هو، جيڪا پائيندڙ کي لڪائي ڇڏيندي هئي، ته جيئن اهو سوال پڇي سگهجي ته جڏهن ڪو توهان کي نه ڏسندو هجي ته توهان ڪيئن ورتائو ڪندا؛ اها هڪ فڪري مشق هئي، ڪا تحقيق نه⁵.

پوءِ راند واري نشست ۾ جنهن ۾ «ڇا لکيو هئئي؟» جو سوال آيو هو، هڪ رانديگر کان هلڻ ۾ غلطي ٿي، ته ڪريم هڪ ڏکوئيندڙ جواب لکيو ۽ پوءِ ترسي پيو. سندس ساٿي کانئس اڳڀرو ٿيو ۽ ان رانديگر کي لکيائين: «هلڻ ٻيهر آزمايو، اسان هڪ ڀيرو ٻيهر ڪوشش ڪريون ٿا». ڪريم پنهنجو جواب مٽائي ڇڏيو، ۽ پاڻ لاءِ هڪ مختصر اصول ٺاهي ورتائين: مان اڻڄاتل ماڻهوءَ لاءِ به ائين ئي لکندس جيئن ان لاءِ لکان ٿو جيڪو منهنجو نالو ڄاڻي ٿو.

ٻيو شرط: توهان پنهنجي جاءِ تي هجو

ڪريم جي گهر ۾ فون رڌڻي ۾ چارج ٿيندو هو، ۽ سندس ماءُ ڏهين وڳي پڇندي هئي: «ڇا تون نه سمهندين؟». پر هاسٽل ۾ ڏهه وڳا ته هو هاسٽل جي نوجوانن سان گڏ ڪيفي ۾ ويٺو هو. ڪوبه نه اٿيو.

هو پاڻ کي چوي ٿو: «ٻيا اڌ ڪلاڪ». ۽ رات جو هڪ وڳي ٿڪل ٽٽل واپس موٽي ٿو، ۽ صبح جو پنج ڀيرا «اسنوز» دٻائي ٿو.

عادت رڳو اسان جي اندر نٿي رهي. اها جاءِ ۾ به رهي ٿي: ڪمري ۾، ان روشنيءَ ۾ جيڪا اجهائي وڃي ٿي، فون ۾ جيڪو کٽ کان پري هجي، ۽ ماءُ جي پڇڻ ۾. هڪ اڀياس ۾ جنهن ۾ انهن شاگردن جو جائزو ورتو ويو جيڪي نئين يونيورسٽي ڏانهن منتقل ٿيا هئا، سندن پراڻيون عادتون تڏهن قائم رهيون جڏهن سندن ماحول اڳوڻي ماحول سان ملندڙ جلندڙ رهيو، پر جڏهن ماحول بدلجي ويو ته اهي ٽٽي پيون⁶.

۽ گهر کان ٻاهر هڪ ٻي شيءِ اسان تي نظر رکي ٿي: ماڻهن جون اکيون. پر انهن مان ڪيترا ماڻهو واقعي اسان تي ڌيان ڏين ٿا؟

هڪ دلچسپ تجربي ۾ شاگردن هڪ شرمندگي واري شرٽ پاتي، ۽ اهڙي هال ۾ داخل ٿيا جتي سندن ڪلاسي ويٺل هئا⁷. هنن اندازو لڳايو ته حاضر ماڻهن مان لڳ ڀڳ اڌ ان شرٽ ڏانهن ڌيان ڏنو هوندو. پر حقيقت ۾ رڳو چوٿين حصي ماڻهن ئي ان ڏانهن ڌيان ڏنو هو.

اسان انهن ماڻهن جو اندازو لڳائڻ ۾ حد کان وڌيڪ مبالغو ڪريون ٿا جيڪي اسان کي ڏسي رهيا آهن. ۽ هڪ اهڙي نظر جو خوف جيڪا شايد ڪڏهن ايندي ئي ناهي، اسان کي ڪم ٽارڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي. اهو شاهد جنهن کي توهان پاڻ چونڊيو ٿا توهان جي مدد ڪري ٿو؛ جڏهن ته اهي اکيون جن جو توهان رڳو تصور ڪريو ٿا توهان کي دير ڪرائين ٿيون.

پر جيڪو ماڻهو ڏهين وڳي ڪيفي مان اٿي وڃي ٿو، هن ٻاهر نڪرڻ کان اڳ ئي پنهنجو فيصلو ڪري ورتو هو: ڪڏهن اٿڻو آهي، ۽ ڇا چوڻو آهي. تنهنڪري هو هر ميز اڳيان ٻيهر سوديبازي نٿو ڪري.

ٽيون شرط: آخري ميعاد ويجهو اچي

ڪريم اڌ رات ٿيڻ کان هڪ منٽ اڳ ليڪچر جي اسائنمينٽ جمع ڪرائي. پوءِ هن «هن سال» واري فهرست ۾ ڊوڙ واري لڪير کي بنا ڏينهن ۽ وقت جي ڏٺو، ۽ ان کي بند ڪري ڇڏيو.

پوءِ مسئلو ڇا آهي، جڏهن ته هر شيءِ پڄاڻيءَ تائين مڪمل ٿي وڃي ٿي؟

پهرين ان ڳالهه تي ڌيان ڏيو ته ڪهڙي شيءِ کيس ڪم پورو ڪرڻ تي مجبور ڪيو: آخري ميعاد. جيڪڏهن اڌ رات جو وقت نه هجي ها، ته اها اسائنمينٽ کليل ئي رهجي وڃي ها. آخري ميعاد هڪ ٻئي قسم جو شاهد آهي: ان جو ڪو چهرو ناهي هوندو، پر اهو سوديبازي نٿو ڪري. ان ڪري توهان ٻين لاءِ اهو ڪم مڪمل ڪري وٺو ٿا جيڪو پاڻ لاءِ نٿا ڪري سگهو. پاڻ سان ڪيل واعدي وٽ اڌ رات جو اهڙو ڪو وقت ناهي هوندو.

هڪ تحقيقي مطالعي ۾ جنهن يونيورسٽي جي شاگردن جو سڄي سيمسٽر دوران جائزو ورتو، سستي ڪندڙ شاگرد شروعات ۾ گهٽ پريشان هئا. پر سيمسٽر جي آخر ۾ اهي سڀ کان وڌيڪ ذهني دٻاءُ ۽ بيماريءَ جو شڪار ٿيا، ۽ سندن نمبر به تمام گهٽ آيا⁸.

۽ ٽاريل ڪم غائب نٿو ٿئي. اهو توهان جي ذهن ۾ کليل رهي ٿو، ۽ سڄو ڏينهن توهان کي بي چين ڪندو رهي ٿو. محققن ڏٺو آهي ته اڻپورا مقصد توهان جي سوچن ۾ تڏهن به گهڙي پون ٿا جڏهن توهان ڪنهن ٻئي ڪم ۾ رڌل هجو، ۽ هڪ مقرر منصوبو—ڪڏهن ۽ ڪٿي—انهن کي خاموش ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندو آهي⁹.

جڏهن توهان پنهنجو پاڻ تي اعتبار ڪرڻ ڇڏي ڏيو ٿا

ٽٽل واعدو اڪيلو ضايع نٿو وڃي. اهو پاڻ سان گڏ توهان جي پنهنجي لفظ تي اعتماد مان به هڪ ننڍڙو حصو ڦري وٺي ٿو.

توهان ڏهين ڀيري چئو ٿا: «ڇنڇر کان شروع ڪندس». پر توهان جي اندر مان هڪ آواز ڇنڇر اچڻ کان اڳ ئي نتيجو ڄاڻي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان توهان کي اڳ به نو ڀيرا ائين چوندي ٻڌو هو.

نفسيات دان البرٽ بينڊورا هن اعتماد کي «ذاتي صلاحيت جو يقين» (Self-efficacy) جو نالو ڏنو: توهان جو اهو ايمان ته توهان اهو ڪم ڪرڻ جي سگهه رکو ٿا جيڪو توهان ڪرڻ جو ارادو ڪيو آهي¹⁰. ۽ هن ڏٺو ته ان جو سڀ کان وڏو ذريعو حوصلا افزائي ڪندڙ ماڻهن جا لفظ يا ڪامياب ماڻهن جون ڪهاڻيون ناهن، پر توهان جا پنهنجا تجربا آهن: اهي ڀيرا جڏهن توهان چيو هو «مان ڪندس»، ۽ پوءِ توهان ڪري ڏيکاريو.

۽ ان ڪري اسان هڪ ننڍڙي واعدي سان شروعات ڪريون ٿا. ان کي نڀائڻ توهان جي اندر پنهنجو پاڻ تي ٻيهر ڀروسو ڪرڻ جو احساس جاڳائي ٿو.

پاڻ سان سودو

اسان جا گهڻا واعدا کليل ارادا هوندا آهن: «مان ڊوڙندس»، «مان پڙهندس»، «مان جلدي سمهندس». ۽ کليل ارادي بابت هر روز، هر هنڌ، هر دٻاءُ اڳيان نئين سر فيصلو ڪرڻو پوندو آهي.

پوءِ کليل ارادي جو متبادل ڇا آهي؟ اهو ته توهان ضرورت پوڻ کان اڳ ئي، هڪ ئي ڀيري حتمي فيصلو ڪري وٺو. نفسيات جا ماهر ان کي «عمل جو ارادو» چون ٿا: هڪ اهڙو جملو جيڪو «جيڪڏهن… ته پوءِ…» جي انداز ۾ هجي، جيڪو عمل کي وقت ۽ جاءِ سان ڳنڍي ڇڏي ٿو¹¹.

هڪ تجربي ۾ شاگردن کي چيو ويو ته موڪلن دوران ٻن ڏينهن اندر هڪ رپورٽ لکن. جن اڳواٽ ئي طئي ڪيو هو ته ڪڏهن ۽ ڪٿي لکندا، انهن مان لڳ ڀڳ ٽي ڀاڱي چار شاگردن ان کي مڪمل ڪيو، جڏهن ته جن مقرر نه ڪيو هو انهن مان رڳو اٽڪل ٽيون حصو ئي مڪمل ڪري سگهيا¹².

ٻه آئينن

صرف ٻه سوال، ڪا وڏي فهرست ناهي:

1. اهو ڪهڙو واعدو آهي جيڪو توهان ٻين سان ڪڏهن نٿا ٽوڙيو، ۽ پاڻ سان ڪيل اهو ڪهڙو واعدو آهي جيڪو توهان سڀ کان وڌيڪ ٽوڙيو آهي؟ ٻنهي کي آمهون سامهون رکو: پهرين وٽ ڪهڙو شرط آهي جيڪو ٻئي وٽ ناهي؟
2. ۽ ٻئي واعدي کي هڪ وقت ۽ شاهد ڏيڻ جي هڪ هفتي کان پوءِ: ڇا اهو قائم رهيو؟ ۽ جيڪڏهن اهو ٽٽي پيو، ته هن ڀيري ڪهڙو شرط غائب هو؟

۽ نئين مهيني جي پهرين رات کان اڳ واري رات، لينا پنهنجي فون ۾ «چئلينجز» وارو فولڊر کوليو، ۽ هڪ نئون عنوان لکيو: «ٽيهن ڏينهن جو چئلينج». هن تاريخ کي پهرين خاني ۾ رکيو، بلڪل ائين جيئن هن گذريل مهينن ۾ ڪيو هو.