Welnde caggal salat

Lina ko kanko fedde limooje ndee fof fawii e dow mum e nder gollorde makko. E yontere nde o uddirnoo limoore lewru nduu ko adii saanga mum e ñalawma gooto, o duñii waktu Aset to baaba makko laawol tataɓol.

Ñalnde Altine o heɓi e nder limoore sendindiral hakkunde limooje ɗiɗi ngal ɓuraani njaru kopo kafe. Hay gooto teskaano ɗum so wonaa kanko, o jaɓaani accude ɗum haa subaka, o heddii e gollorde haa waktu sappo e go’o jemma. Ñalnde Talaata gollodiiɗo makko debbo e nder feccere ndee ŋakkii, Lina ɓami dosiyeeji ŋakkuɗo oo nawti to taabal mum. Ñalnde Alhamisa gardiiɗo makko haali e yeeso fedde ndee fof: «Tawa Lina alaa, en kuddittaano oo lewru». Hade makko nyiffude ordinateer makko, o renndini ko o hokki gollorde ndee dow waktuuji makko: waktuuji sappo e nay.

Kikiiɗe Alhamisa o udditi kaye waktuuji cinndel makko. E nder Aset waktu tiitoonde mum ko «Baaba», mo o egginnoo laabi ɗiɗi ko adii, o siftortaako kadi daliilu laawol ɗiɗmawol ngol. O nyoƴƴi dow maggal e honndu makko, o doci ngal feewde Aset garoowo. O haalani hoore makko: «Mi golliima no feewi e ndee yontere, miɗo heɓi hakke Aset ngam am». O winndaani hay huunde ngam baaba makko tawo.

Hasboore wootere ndee kadi ina rewa dow taabal maa aan.

A fellitii woto ñaamde welnaaɗi hannde. A naamniima mbalndi mawndi e salat, tawa mburu alaa. Aɗa heɓa weltaare famɗunde e hoore maa. Caggal ɗuum goɗɗo naamniima ma so aɗa yiɗi feccere welnde. A jaɓat tawa a miijaaki laabi ɗiɗi. A nanataa aybe. Kono aɗa nana aɗa heɓi hakke maggal, hono no salat o soodan-noo ma yamiroore ngam ñaamde ko njiɗ-ɗaa caggal mum.

Caggal nde mbaɗ-en huunde moƴƴere, en nani en keɓii ngalu ngu mbonnirten e ŋakkere garoore. En mbaylata moƴƴere ndee daliilu, hono no aranndeere ndee yoɓirta ɗiɗmere ndee. Annduɓe hakkille ina nodda ngool kuutorgal «yerdugol neydi»¹.

Hol no ɗuum heɓortoo tawa en nanataano hay luural gootal?

Robert Kurzban ina sifoo hakkille e deftere mum «Why Everyone (Else) Is a Hypocrite» wonde ko dente pamari ɗe ƴeewtotaako golle goɗɗe sahaa fof²; hono batu ardiiɓe ɓe terɗe mum kawrataa.

Ngalu Ngu Cikkirten

E nder wiɗto, tawtoraaɓe caliima konnguɗi ceerndiyankeeji feeñɗi, caggal ɗuum ɓe njanngi suura ngam golle ɗe heewi fiɓeede worɓe. Worɓe kollitnooɓe «laaɓal maɓɓe» arannde ɓuri yiɗde gorko ngam golle ɗee ko ɓuri wondiiɓe maɓɓe; tee sendindiral feeñaani e rewɓe³.

Ƴeewndo rewtungo renndinii teemedde wiɗtooji, ngal heɓi batte famɗuɗe ceertuɗe⁴. Gollal moƴƴal ina waawi waylude wontude daliilu e woɓɓe meeɗen e nder ngonkaaji goɗɗi.

Fooftorde ina wi’a: «Mi timminii, miɗo fooftoo». Yerdugol ina wi’a: «Mi timminii to, miɗo heɓi hakke ŋakkude ɗoo». Caɗeele ɗee ngoni nde timminal maa wontata yamiroore firtude aadi walla woppude hakke.

Hoolaare feccotaako e hasbooji ɗiɗi. E yamiroore hebbinde hoolaare: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوْفُواْ بِٱلْعُقُودِ﴾ Eehey mon ɓeen goonɗinɓe! Keɓɓinee aadiiji ɗii. (Al-Ma'idah: 1)⁵. Woto waɗ moƴƴere nde mbaɗ-ɗaa jaabawol ngam aadi goɗndi ndi a reenani.

«Hol No Njulir-mi Tawa Miɗo Juumii Haa Jooni?»

Mbele aɗa siftora saanga mo udditir-ɗen ndee deftere? Rubu’u waktu kala ñalawma, e golle walla e jaaɓi-haaɗtirde, mo a ɓurtintaa. En inndirat jooni ko fotti e maggal: saangaaji joy ngam julde e ñalawma. E nder rubu’u waktu waktu winndaaɗo, yeesooji padɗi ma, e neɗɗo winndoowo tawaagal. E nder saangaaji julde gardiiɗo fadaani ma winnda ŋakkere maa. Oo ko sendindiral e ƴeeɓagol, wonaa firo ngam kala majjugol; hay saanga laaɓɗo ina waawi halkireede ko heɓotoo e nder maa.

Lina huutoriima moƴƴere mum e golle ngam yerdaade hoore mum ŋakkere e baaba mum. Woodi kadi baɗoowo ko luuri ɗuum: o acca moƴƴere nde o yiɗi ngam o feewnaani juumre wonnde tawo. O wi’a: «Hol no njulir-mi tawa miɗo waɗa nii haa jooni?».

So tawnoo timmal ko sarɗi fuɗɗoode, hay gooto fuɗɗotaako hay huunde. Aɗa waawi reende waktu julde, kadi aɗa waawi feewnude ko juum-ɗaa heen. Gollal aranndal yoɓataa ɗiɗmal ngal, kadi ɗiɗmal ngal soklaani haɗde ma aranndal ngal. Ko ɗuum woni ƴeewtaade hasbooji ɗiɗi, wonaa seedamgal ngal ɓamantaa hoore maa.

E nder Qur'aana: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾ Tigi rigi, golle moƴƴe ina momta golle bonɗe. (Hud: 114)⁶. Aaya oo arii e yamiroore durnude julde. Moƴƴere ko yaɓɓere nde ngollortaa, wonaa mbarroodi ndi pad-ɗaa caggal nde wontu-ɗaa timmuɗo.

Tee damal tataɓal heddii, ngal kuutorɗe ndee deftere udditataa. Woodi woppuɗo julde wonaa ngam ŋakkere ƴeeɓagol, wonaa ngam kulol naafiqiyaagal, kono ngam o hoolnaaki kadi. Oo ko daliilu goongaajo, wonaa daliilu e daliilaaji awooka, tee haanaani jokkoreede hono daliilu fenaande. Kuutorɗe ndee deftere njaabotoo naamnal «Ko ngam ɗum mi dagginta ko ngoonɗin-mi?», kono joom oo damal naamnotoo ko hade ɗuum: mbele miɗo goonɗini gila e fuɗɗoode? Naamnal makko ina heɓi hakke janngugol goongawol e sifaa goɗɗo, e yewtere e baawɗo muñde naamnal tawa kulol walla heppere alaa. Kala ko ndee feccere waawi ko woto jillondirde mo e joom daliilaaji: Aranndeejo oo ina sokli jaabawol, ɗiɗmawo oo ina sokli daawrugal.

Etirgal Gootal Ngam Golle e Galle

Ñalnde Aset Lina ɗaaniima haa waktu sappo. E waktu tati o udditi yewtere baaba makko, o winndi: «Baaba, yontere uddirgol lewru tampinii mi. Aset garoowo so Alla jaɓii». Hade makko nyoƴƴude «Neldu», o yi’i dow ko o winndi ɓataakeeji ɗiɗi kiiɗɗi ummoriiɗi e makko, joofirɗi e ngol konngol gootol.

O nyoƴƴaani. O udditi hello keso e maandeeji, o winndi yontere makko e doggol gootol: Waktuuji sappo e nay dow waktuuji golle. Dosiyeeji gollodiiɗo debbo ŋakkuɗo. Lewru uddiraandu ko adii ñalawma mum. E diidol cakkitiingol: Waktu baaba am, dagginaaɗo laawol tataɓol. So tawnoo gollodiiɗo debbo addanii mo taabal ɗo ɓural e toɓɓere gootere hebbinta ŋakkere e toɓɓere wonnde, o ruttinatnoo nde e makko e nder miniti gooto. Tee ɗuum woni ko kanko waɗi e yontere makko. Caggal ɗuum o naamnii hoore makko: Mbele haa jooni omo sokli fooftorde? O ɗaaniima haa waktu sappo, heddaaki e tampere yontere ndee so wonaa haalde heen tan.

O ruttii e yewtere ndee, o momti ko o winndunoo, o winndi: «Mi arat e waktu nay». Caggal miniti gooto baaba makko jaabii: «Mi fawii ndiyam e yiite».

Baaba makko yaltini taabal fijirde e les jooɗorde; ɓe fijaani gila e hitaande makko arannde e jaaɓi-haaɗtirde. O haalani mo ko faati e uddirgol lewru, wonaa ko faati e janngirde natgol. Cinndel makko ina wonnoo e moota, hono no Aset waktu aranndeejo waynoo. Nde o naamnii mo ko heddii e daartol gollal makko aranndewal, o werlii karte o wi’i: «Ɗuum ina sokli Aset ɓurɗo juutde e waktu gooto». O foolaama e firlitande aranndeere, baaba makko jali: «Limoowo kaalis, tawa a anndaa limre?».

Nde baaba makko ruttini taabal fijirde les jooɗorde, waktu oo timmiino no feewi, keɓal ngal woni firlitande ɗiɗi e wootere, e nafoore makko. O wi’i sara damal: «Aset garoowo, e waktu nay». E nder moota o heɓi ɓataake ummoraade e gollodiiɗo makko debbo naamnotooɗo dosiye, o winndi: «Jaŋngo subaka». Caggal ɗuum o udditi doggol ngol, o momti konngol «dagginaaɗo» e diidol cakkitiingol, o winndi e nokku mum: «Waktu timmuɗo. Mi foolaama laabi ɗiɗi».

Aadi Ndi Heddii

Winndu jemma aadi gootol heddiingol e dow maa, sara mum moƴƴere nde kuutortoo-ɗaa ngam heɓanaade hoore daliilu dagginal. Sendindin hakkunde majji, suɓo gollal aranndal e waktu mum e nder yontere. So waktu oo arii, winndu ko mbaɗ-ɗaa, wonaa ko nan-noo-ɗaa aɗa heɓi hakke mum.

E nder suudu almudɓe, Karim ina haaldatnoo e fedde mum e fijirde e daande toownde. Gollodiiɗo makko fuɗɗii haalde gila e leeso mum: «Mbele aɗa waawi leyɗinde…», Karim wi’i: «Eey, jaaraama» hade makko timminde. Gollodiiɗo makko jali: «Mi wonaa baaba maa». Karim leyɗini daande mum, o jalaani.