Nîvê amade — Îstifakirina ji xwe | Mehmûd Şaban Fesfûs

Di havînê de, Karim vegeriya mala malbata xwe. Çenteyê xwe danî nêzîkî deriyê odeya xwe, paşê ji bo şîvê li cihê xwe yê kevn rûnişt. Xwişka wî êdî bêyî ku li ser kursiyê rabe digihîşt firaqê. Wê telefona wî dît, lewma kursiya xwe hinekî nêzîk kir û kaxezeke qatkirî danî kêleka firaqa wî. Dema ku wî peyama tîmê vedikir, li ser roja wê jê pirsî.

Apê wî henekek kir û her kes keniya. Karim nîv çirke şûnda bi wan re keniya, çavên wî li ser ekrana binê maseyê bûn. Bavê wî carekê çavên xwe ji firaqê hilda, li destê Karim ê binê maseyê nihêrî, paşê vegeriya ser firaqa xwe. Xwişka wî qutiya rengan danî nêzîkî kaxeza xwe û li bendê ma ku ew lê binihêre.

Diya wî jê pirsî: “Hişê te çû ku derê?”. Serê xwe hilda û got: “Ez li vir im, li vir im”. Jê xwest ku nan dirêjî wê bike, lê wî firaqa seletê dirêjî wê kir. Xwişka wî keniya. Wî firaq danî cihê wê û jê pirsî ka çi di kaxezê de heye. Wê dest bi wesifkirina rengekî kir, lê telefon di destê wî de lerizî û wî lê nihêrî. Xwişka wî di nîvê hevokê de bêdeng ma.

Xwişka wî kaxez vekir: malbatek li dora maseyê, û kurikê şîn li lakêşeyeke piçûk dinihêre. Karim got: “Pir xweş e”, û çavên wî li ser telefona wî bûn. Wê bi aramî got: “Te qet lê nenihêrî”. Yên di odeyê de keniyan, ji bilî wî. Wî telefon serberjêr kir û kaxez dîsa danî ber xwe. Rûyê maseyê bi agahdariyekê lerizî; destê xwe dirêj kir û dîsa zivirand. Hewl da ku li ser rengê bipirse, lê bersiveke ji tîmê di serê wî de kêm mabû. Telefon ji destê xwe xiste berîka xwe. Piştî deqeyekê li wir lerizî, û wî destê xwe bir berîka xwe.

Dibe ku tu li cem kesê ku jê hez dikî rûnê û di dema rast de bersiv bidî, paşê fêm bikî ku te hevoka dawî nebihîstiye. Laşê te li wir e, lê bala te li benda lerizîneke din e. Binihêre ka destê te çi dike gava axaftin hinekî kêm dibe: Ma tu li benda wî kesî dimînî, an tiştê ku dê te jê dûr bixe vedikî?

Bala parçekirî ya berdewam

Linda Stone nivîskarek e ku bi salan di şîrketên mezin ên teknolojiyê de xebitiye. Wê navek da rewşeke ku berê navekî wê tune bû: “bala parçekirî ya berdewam”¹.

Yê ku nîvî amade ye difikire ku ew dişopîne. Lê yê li hemberî wî hîs dike ku ew lê guhdarî nake. Ev xala ku em di xwe de nabînin ev e: em hebûna xwe bi cihê laşê xwe dipîvin, lê yên derdora me bi cihê bala me dipîvin.

Em ne bi tevahî ji vê gavê winda ne, û ne jî bi temamî tê de amade ne. Ji tirsa ku tiştek ji destê me neçe, em bi parek piçûk a bala xwe her tiştî dişopînin. Lewma em bala xwe ya tam nadin ti tiştî.

Bala kûr tiştekî hildibijêre û bi zanebûn yên mayî piştguh dike. Lê bala belawela her tiştî digire, lewma her tişt hinekî ji destê wê direve.

Agahdariyan mejiyê me hînî wê yekê kiriye ku her gav li benda birînekê be. Di bêdengiya wan de jî, em di rewşeke hişyariya sivik de dimînin, amade ne ku lê binihêrin.

Û pirsgirêkeke kûrtir ji vê heye, lêkolîner Sophie Leroy wê rave dike. Gava tu berî qedandina karê yekem derbasî yekî din dibî, parek ji bala te tê de asê dimîne². Di ceribandinên wê de, derbasbûna zû ji karekî neqediyayî bû sedema performansek lawaztir di karê din de. Ev qewimî heta gava ku her du kar hêsan bûn jî.

Nexwe gelo bes e ku mirov telefonê serberjêr bike? Lêkolînerên din hîn pêşdetir çûn. Wan dît ku tenê hebûna telefonê li nêzîk, bêdeng û serberjêr, dikare parek ji şiyana me ya hişî ya berdest bixwe. Ev çêdibe heta bêyî ku em dest bidinê jî³. Di ceribandina wan de, yên ku telefonên xwe di odeyeke din de hiştin, di karên pîvandî de ji yên ku ew danîn ser maseyê çêtir bûn. Lê yên ku ew di berîk an çenteyên xwe de hiştin, performansa wan ji aliyê îstatîstîkî ve ji her du koman cûda nebû.

Ev encam bi taybetî hewceyî baldarî ye. Hewldanên dubarekirina ceribandinê ji hev cuda derketin, û lêkolîneke vekolînê ku 56 lêkolîn û 7093 beşdar kom kirin, bandorek ji ya dihat hêvîkirin piçûktir, piştevaniyek bisînor ji bo vê ramanê, û qelsiya rêbazî di gelek lêkolînan de dît⁴. Pirsyara ku hêjayî ceribandinê ye di jiyana te de ev e: Gelo ji bo te bêdengkirina telefonê bes e, an hewce ye ku tu wê bi rastî dûr bixî?

Lêkolîner Cal Newport, di pirtûka xwe ya Deep Work de, şiyana baldariya tam li ser tiştekî bi navê “xebata kûr” bi nav dike⁵. Û dibîne ku ew her roj dihele gava ku navberdan dibe adet ne îstisna.

Rojnamevan Johann Hari jî di pirtûka xwe ya Stolen Focus de şahidî û lêkolînên li ser dizîna bala me ya kolektîf kom dike⁶. Hin nêrînên ku Hari pêşkêş dike cihê nîqaşa zanistî ne. Ew hewceyî xwendineke bi baldarî ye, ne qebûlkirineke korane.

﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ Bêguman bawermend serketin; ewên ku di nimêja xwe de dilnizm in. (Al-Mu'minun: 1–2)⁷; dilnizmî û xuşû milxwarbûna ji bo Xwedê ye bi dil û endaman, û tê de hebûneke ji baldariya tenê wêdetir heye.

Odeyeke din

Bi pencereyeke piçûk di roja xwe de dest pê bike:

Kengî tu bi kar tînî: Gava tu dibînî laşê te di civatê de ye û bala te li ser telefonê ye. Dem: Pênc deqe ji bo amadekariyê, paşê pencereyeke rojane ya ku tu hildibijêrî, bo hefteyekê.

Pêşî pencereyeke rojane ya piçûk hilbijêre: Nîv saeta şîvê, an riya zanîngehê, an bîst deqeyên pêşîn ên piştî hişyarbûnê.
Telefonê bi fîzîkî ji destê xwe dûr bixe: Di odeyeke din de, an di çenteyekî girtî de, ne serberjêr li ser maseya li pêşiya te.
Ji bo dema vala ya ku telefon bi gelemperî dadigire alternatîfekê amade bike: Pirtûkek piçûk, lênûskek, lîstikek bi zarokekî re li malê, an jî tenê hinekî nihêrîna ji pencereyê.
Yên derdora xwe ji vê ceribandinê agahdar bike: “Saeta pêş me telefona min di odeya din de ye”, hevokek ku wan ji çavdêran diguherîne şahidan.
Her roj cudahiyê di hevokekê de tomar bike, ne vekolîneke dirêj: Te îro di amadebûna xwe de çi dît?

Heke tu berpirsiyarê zarokekî an nexweşekî bî, an li benda peywendiyekê bî ku nayê paşxistin, nîv saeteke din hilbijêre, an zengilê ji bo hejmarekê vekirî bihêle. Navberdanên adetî kêm bike bêyî ku têkiliya pêwîst qut bikî.

Heke tu ketî: Di pencereya din de telefonê vegerîne cihê wê; du carên ji dest çûyî hefteyê betal nakin.

Berî şîvê, Karim telefon bir odeya xwe. Ji diya xwe re got: “Ew ê nîv saetê li vir bimîne”. Wê jî telefona xwe danî cem a wî. Şeva yekem çar caran heta ber deriyê odeyê çû; cara çarem ket hundir û peyama ku li benda wê bû xwend, paşê telefon bi xwe re anî salonê. Tenê gava ku xwişka wî kaxeza xwe hilda, wî ferq kir. Wî ew vegerand, û di rêzika îro de nivîsand: Ez carekê ketim hundir. Dotira rojê ji ber valahiyê bêzar bû, lewma pirtûka bi îngilîzî ya ku li rûpela çilî hiştibû vekir. Beşek temam nekir; rûpelek xwend û dema ku xwişka wî dest bi axaftinê kir ew girt. Diya wî di şeva şeşem de got: “Ez hîs dikim ku tu van rojan bi me re yî”. Û di şeva dawî ya hefteya yekem de nexşeya nû hat: heman mase, bêyî lakêşeyê. Li ser her rengekî ji xwişka xwe pirsî. Wê got: “Ev tu yî, tu mezin bûyî”. Di hefteya duyem de telefon du caran vegeriya ser maseyê, û her carê wî ew di şîva din de di odeyê de hişt. Wî got: “Pêdiviya min pê heye ku ez wê dûr bixim da ku ez bibihîzim”.

Gaveke piçûk niha: binihêre bê ka di vê gavê de telefona te li ku derê ye. Heke di destê te de be an rastî li ber çavên te be, wê deyne cihekî ku hewce bike tu rabî ser pêyan da ku bigihîjiyê, her çend tenê bo pênc deqeyan be jî.

Te hebûna tam jiya

Te hebûn jiya gava ku te guhdarî hevalekî kir ku digirî, û te berî ku ew gotina xwe biqedîne li ser bersiva xwe nefikirî. Ya ku tê xwestin ew e ku tu vê şiyanê ji nû ve bi dest bixî.

Piştî vegera ji odeya din

Telefonê di odeya din de bihêle, û binivîse: Di kîjan kêliya roja te de destê te bixweber ber bi wê ve dirêj dibe, heta berî ku lêbixe jî?

Û di şeva wî ya dawî ya li malê de, xwişka wî nexşeyeke nû xiste berîka pêşîn a çenteyê wî bêyî ku ew bibîne. Û vê carê di binê wê de tiştek nenivîsand.