Rabe… heta cara sedem jî be — Îstifakirina ji xwe

Çenteyê werzişê bi mehan li ber deriyê odeya Karim ma, lê tayê ku ew jê dûr xist tenê du hefte kişandibû. Di dawiya havînê de vegeriya wargehê û ew wekî ku hiştibû dît; dema ku ket hundir kembera çenteyê wî pê ve asê bû. Wî ew vekir û danî ser doşekê. Li ser telefonê zengila yekşemê ya kevn hebû, û di çenteyê de kirasek ku berî nexweşiyê şûştibû. Zîpa çente vekir û paşê girt. Hevodeyê wî hat, ku ji dema nexweşiya Karim ve bi tena serê xwe dibeziya, û got: “Were em bi hev re vegerin”. Karim got: “Gava ku ez vegerim hêza xwe ya berê”. Hevodeyê wî nîqaş pê re nekir. Karim çar mehên ku tenê bi bezê yekşemê dest pê kiribûn bi bîr anî, paşê hefteyê çar caran dibeziya, heta ku her du hefteyên tayê di zivistanê de hatin. Pêlav derxist; girêka wê ji cara dawî ya bezê ve mabû. Hewl da ku wê veke, lê hîn zêdetir şidand. Pêlav li derveyî çente hişt. Sibeya yekşemê çû ber pencereyê, û hevodeyê wî li ber derî pêlava xwe girêdida. Pirsyara ku pê dizanî bihîst: “Te bezî?”. Got: “Hêj na”. Hevodeyê wî mifteya xwe hilda û derî nîvvekirî hişt. Li ser ekrana Karim zengil xuya bû: “Yekşem, saet şeş, park”. Ne dengê zengilê birî, û ne jî rabû. Ji deriyê nîvvekirî dengê gavên hevodeyê wî yên li ser pêlekanan hat, paşê winda bû.

Dibe ku rojek ji destê te biçe, paşê tu wê hevokê bibihîzî ku nebûna rojekê dike hefteyek: hemû keda me çû. Her sekinîn ne şemitîn e; nexweşî û bêhnvedan xwedî mafê xwe ne. Lê gava tu dikarî vegerî, tu bi kîjan hevokê tiştê qewimî vedibêjî? Binihêre ka ferqa di navbera mezinahiya nebûnê û mezinahiya hukmê ku tu lê zêde dikî de çiqas e.

Dûriya di navbera şemitîn û ketinê de

Şemitîn bûyereke piçûk û sînordar e: rojek ji dest çûyî, an xwarinek ku ji planê derketiye, an du hefteyên bêyî salonê. Lê paşveketin pir ji vê mezintir e: vegera tam a li ser rewşa berî ku tu dest pê bikî.

Her du lêkolîner Alan Marlatt û Judith Gordon ev guherîn bi taybetî di bernameyên dermankirina tiryakê de lêkolîn kirin, û tiştê diqewime bi navekî durust bi nav kirin: bandora binpêkirina dûrketinê¹.

Gava kesek soz dide ku ji tevgerekê dûr bisekine û paşê dişemite, dibe ku bi tundî wê şîrove bike: Ez têkçûyî me. Ev şîrove deriyê vegera tam vedike: Heke ez jixwe têk çûbûm, çima bisekinim? Hukmê ku dixwest pê pêşî li dubarebûnê bigire, wî ber bi wê ve dikişîne.

Xêza berî şemitînê û piştî wê

Dibe ku tu Karim di beşa 3 de bi bîr bînî, û cixareya kafeyê ya ku piştî mehekê ew vegerand ser pakêteke tam. Li wir me got ku îstisnaya yekem dibe mînak, û xêza zelal pêşî lê digire. Û li vir em dibêjin ku şemitîn ne paşveketin e. Nexwe em ê baweriya xwe bi kîjanê bînin?

Her duyan jî, di du gavên cuda de. Xêza zelal berî gava yekem dixebite. Û heke bişkê, hevoka pişt re biryarê dide: yek cixare, an vegera tam? Karim cixareya kafeyê di şeva din de kir hinceta xwe. Û parêzerê ku te di beşa 6 de nas kir di vê parêzvaniyê de pispor e: Madem ku xêz şikest, ti cudahî nîne.

Heke Karim bigota: “Min yek cixare kişand, û ez niha vedigerim ser dûrketinê”, dê fersendek bida xwe. Xêz destpêkê diparêze, û hevok tiştê piştî şikestinê diparêze.

Rawestana Karim a ji bezê di vî salî de ne şemitîn bû; nexweşî bû, û bêhnvedan tê de maf bû ne kêmmasî. Pirsgirêk ew bû ku piştî wê li ser hemû şiyana xwe hukim da.

Lêkolîner James Prochaska, Carlo DiClemente û John Norcross, di vekolînek li ser lêkolînên guhertina reftara tiryakê de, nexşeyek ji bo qonaxên guherînê pêşkêş kirin: ji nefikirîna li ser wê, ber bi fikirînê, paşê amadekarî, paşê çalakî, û paşê parastina wê². Û paşveketin di nexşeya wan de ne dawiya rê ye. Ew kesê vedigerîne qonaxeke berê, û ji wir dîsa dest pê dike.

Û di wan lêkolînên ku wan vekolîn de, derbasbûna çend caran di van qonaxan re rêbazeke belavbûyî bû berî bi dawîkirina reftara girêdayîbûnê. Guherîn, di vê nexşeyê de, her gav di xêzeke rast de naçe.

Heke şemitîn dubare bibe, li şûna ku dîsa li ser xwe hukim bidî, bipirse ka çi di planê an piştevaniyê de hewceyî guherînê ye.

Pêncî şev paşê veger

Di beşa 6 de me dît ku Ke‘b îbn Malîk amadekariyê paşve dixe û paşê rastiyê hildibijêre. Xelk bi fermana Pêxember ﷺ dev ji axaftina pê re berdabûn. Ew li ser rewşa xwe ma heta ku pêncî şev ji destpêka boykotê temam bûn. Di sibeya wê de, piştî nimêja sibê, ji Çiyayê Sel‘ê dengekî mizgîniyê bihîst. Çû secdê, paşê derket cem Pêxember ﷺ. Xelk rastî wî dihatin û pîrozbahî lê dikirin, û dema ku ket mizgeftê, Telhe îbn Ubeydullah rabû ser pêyan ber bi wî ve, destê wî guvaşt û pîrozbahî lê kir. Ke‘b dibêje ku wî ev qencî ji Telhe re qet ji bîr nekir.

Û çîrok bi îtîrafa yekem bi dawî nabe. Demek dirêj li pey wê heye, paşê hevdîtin, pîrozbahî û sozek ji bo tiştê tê: Ke‘b di temamê emrê xwe yê mayî de rastgo bûn ji xwe re kir mecbûrî. Veger ne jêbirina tiştê qewimî bû, lê belê destpêkek bû ku pê re vedibêje ka dê piştî wê çi bike.

Tiştê ku me ji çîroka Ke‘b digihîne amûra vê beşê, derbasbûna ji wesifkirina bûyerê ber bi tevgereke din a zelal ve ye. Û dema bendewariyê di çîroka kesekî de neke pîvana vegera xwe; gava te ya gengaz xwedî demeke wisa ye ku tu dikarî niha diyar bikî.

Û mizgînî ev bû: “Mizgînî li te be bi roja herî qenc a ku ji dema diya te tu aniyî dinyayê ve bi ser te de hatiye”³.

Girêkek ku nehat vekirin

Karim di telefona xwe de li bernameya bezê geriya ku berî nexweşiyê pê ve girêdayî bû. Roja yekem a tê de ji ya ku niha dikare bike dirêjtir e. Çar caran ji bo hefteya bê diyar kir, paşê li pêlava ber derî nihêrî. Ji hevodeyê xwe re got: “Ez wekî berê vedigerim, an jî qet feyde nîne”. Hevodeyê wî nîşana xaneya yekem a bernameyê da: “Ev îro ye?”. Karim ekran vemirand. Heke deh deqeyan derketa, dê di xaneya bernameya kevn de cihek ji bo wê nedîtiya. Zîpa çenteyê cara duyem vekir, paşê bêyî ku kiras derxîne girt.

Sê hevok piştî şemitînê

Di deqeya pêşîn a piştî şemitînê de hevokê sererast bike, berî ku mezin bibe. Va ne sê hevok ku şûna “Min her tişt xira kir” digirin, û du gavên ku wan temam dikin:

Kengî tu bi kar tînî: Di deqeya yekem a piştî derbasbûna adeta te de, an gava tu vegerê paşve dixî heta ku wêneya xwe ya kevn vegerînî. Dem: Pênc deqe ji bo nivîsandinê, û gaveke vegerê ku tu dema wê îro diyar dikî, bi qasî ku rewşa te destûrê dide.

Hevoka wesfê: Tiştê qewimî bi qebareya wê ya rastîn vebêje, ne bi qebareya hesta xwe ya li hemberî wê. “Ji ber nexweşiyê ez du hefte rawestiyam, paşê min veger mehan paşve xist” hevokeke durust e. “Min her tişt winda kir” hevokeke mezinbirkirî ye.
Hevoka cudakirinê: Binivîse: Şemitîn bûyerek e, ne nasnameyeke nû ye. Tu di du hefteyan de nebûyî tembel, wekî ku tu di çar mehên berê de nebûyî leheng.
Hevoka vegerê: Li benda destpêka hefteyê nemîne, û ne jî li benda vegera hemû “hêza berê”. Îro vegere, bi biçûktirîn guhertoya mimkun: deh deqe, ne saetek tam.
Ji bo vegerê bixwe şahidekî hilbijêre, ne ji bo berdewamiya bêkêmasî: Ji hevalekî re bibêje: “Ez îro vegeriyam, heta bi gaveke piçûk be jî”, li şûna ku wenda bibî heta ku tu bi tevahî amade bibî.
Rawestana ku nexweşiyê li ser te ferz kiriye ji ya ku te bi xwe hilbijartiye cuda bike: Ya yekem kes li ser nayê darizandin. Ya duyem jî tu dikarî jê poşman bibî, bêyî ku li ser hemû şiyana xwe hukmekî dawî bidî. Di her du rewşan de jî, li gorî hêza xwe ya îro gaveke vegerê diyar bike, ne li gorî hêza xwe ya berî rawestanê.

Heke tu ketî: Hevoka wesfê dubare bike, firsenda herî nêz ji bo gava piçûk diyar bike, û ji nû ve piştevaniya şahidê xwe bixwaze.

Sibeya duşemê, Karim li ser kaxezekê nivîsand: Ji ber nexweşiyê ez du hefte rawestiyam, paşê min veger mehan paşve xist. Li binê wê rêzikek hişt: Nexweşî bûyerek e, û hukmê min ê piştî wê bûyereke din e. Gava ku hevodeyê wî xwest derkeve bangî wî kir: “Îro bi min re were, tenê deh deqeyan”. Hevodeyê wî pirsî: “Em li benda yekşemê namînin?”. Got: “Bi tiştê ku îro dikarim ez vedigerim”. Heta çemana nêzîk derketin. Berî ku deqe bi dawî bibin bêhna wî çikiya, lewma hevodeyê wî li kêleka wî meşiya, û riya mayî meşiyan. Di odeyê de nivîsand: Deh deqeyan derketim; nîvê wê meş bû. Di hefteya yekem de du caran ji bo bezê derket. Di ya duyem de dereng raza û rojek jê çû. Peyama hevodeyê wî hat: “Ez dakevim?”. Destê xwe dirêj kir ku binivîse: Hefte qediya. Rawestiya, û vegeriya ser rêzika “Heke tu ketî”. Nivîsand: “Rojek çû. Sibe deh deqe”. Pêlav danî ber derî, û vê carê berî razanê girêka wê vekir. Dotira rojê berî hevodeyê xwe gihîşt ber derî.

Gava şahid paşve dikişe

Şahidê derve îskele ye, ne dîwar e. Alîkariya te dike heta ku avahî xurt bibe, paşê hêdî hêdî paşve dikişe.

Û di şevekê de ku Karim bi kesên nenas re lîst, piştî rûniştinê vegeriya ser peyamên xwe, û hevokek sererast kir ku tu kes ji tîma wî ya adetî dê nexwenda. Vê carê kesî jê nepirsî; wî bi xwe ji xwe pirsî: Ma heke wan navê min bizaniya min ê ev wisa binivîsanda? Şahid wisa dixebite: Pirs dest pê dike, paşê xwediyê wê fêr dibe ku wê ji xwe bipirse.

Di beşa 8 de me dît ka tu çawa dest bi vekolîna tiştê ku te mîrat girtiye dikî berî ku hilbijêrî ka tu bi xwe çi îmze dikî. Û heman tişt ji bo soza te derbas dibe gava tu bizanî çima tu wê bi cih tînî, ne ji bo kê. Ev tiştê ku derûnnasan di beşa 1 de bi navê “rêxistina hundirîn” bi nav kirine.

Li gorî hewcedariya xwe pirsyara hevalê xwe kêm bike, ne li gorî demeke mecbûrî: ji her roj ber bi hefteyê carekê ve, paşê heta ku tu bixwe jê re bibêjî. Lênûska te dimîne û rêzika: Ez çûm, an ez neçûm. Û heke tu şemitî, ji nû ve piştevaniya wî bixwaze.

Û di dawiya îskeleyê de, gava her şahid paşve bikişe, tu bi tenê namînî. Û wateya îhsanê dimîne: “Heke tu Wî nebînî jî, bêguman Ew te dibîne” (Buxarî 50, Muslim 8). Şahidek ku qet winda nabe, ranazê, û her sêşem li benda peyamekê namîne. Di destpêka pirtûkê de me ji mirovan şahid deyn kirin, ji ber ku em ji bilî wan li ser kesekî din nehatibûn perwerdekirin. Û di dawiya wê de em Wî kesê ku hemû demê me dibîne bi bîr tînin.

Pêdiviya te pê nîne ku tu şemitînên xwe bihejmêrî da ku heqê vegerê bikî. Pêdiviya te bi gavekê heye ku niha li gorî te be, ne gavek ku li gorî kesê ku qet neşemitiye be.

Deqeyên pêşîn ên piştî şemitînê

Ji bo ceribandinê li benda şemitîneke nû nemîne. Adeta dawî ya ku te dev jê berdaye hilde, û li ser wê, di lênûskekê de an li cihekî ku tiştek bala te belav nake, tenê sê hevokan binivîse: hevoka wesfê bi hejmarên rastîn, wekî ku Karim kir. Û hevoka cudakirinê: Çi bûyer bû, û çi tişt te kir hukim? Û hevoka vegerê, bi biçûktirîn guhertoya ku tu dikarî di saeta pêş de bikî.

Paşê berî ku pirtûkê bigirî vê hevokê temam bike: “Cara bê ya ku ez tê de bişemitim, yekem tiştê ku ez ê ji xwe re bibêjim ev e…”.

Hincet te nagihînin cihekî. Xweragiriya ku di ser têkçûnê re derbas dibe te digihîne encamê.

Ev rûpel pêşî li şemitîna te nagirin, lê dibe ku navbera wê û rabûnê kurt bikin. Û gava ku te niha nivîsand destpêk e.

Û di dawiya hefteya dawî de berî destpêkirina xwendinê, Karim serdana malbata xwe kir, û xortên taxê ew vexwendin şeveke kaxezlîstinê ya li kafeya nêzîk; ew sê kes bûn, û ya çarem kêm bû. Yekî ji wan kaxez belav kirin, û li kêleka maseyê pakêteke cixareyê ya vekirî hebû, bi wî rengê ku pê dizanî. Piştî du dewran hevalekî kevn pakêt dirêjî wî kir: “Yek?”. Karim kefa destê xwe danî ser berîka xwe, û li bin tiliyên wî keviya qerta xuriyayî hebû; wî rêzika wê dizanî bêyî ku wê derxîne.

Karim got: “Ez cixareyê nakêşim”.