Yarı Yarıya Burada — Kendinden İstifa

Yazın Karim ailesinin evine döndü. Çantasını odasının kapısının yanına koydu. Sonra akşam yemeğinde eski yerine oturdu. Kız kardeşi artık sandalyenin üstüne çıkmadan tabağa uzanabiliyordu. Telefonunu görünce sandalyesini biraz yaklaştırdı. Tabağının yanına katlanmış bir kâğıt koydu. Karim takımın mesajını açarken gününün nasıl geçtiğini sordu.

Amcası bir şaka yaptı. Herkes güldü. Karim yarım saniye sonra onlarla birlikte güldü. Gözleri masanın altındaki ekrandaydı. Babası bir kez gözlerini tabağından kaldırdı. Karim'in masanın altındaki eline baktı. Sonra tabağına döndü. Kız kardeşi boya kutusunu kâğıdının yanına koydu. Bakmasını bekledi.

Annesi, “Aklın nerede?” diye sordu. Karim başını kaldırdı. “Buradayım, buradayım,” dedi. Annesi ekmeği uzatmasını isteyince ona salata tabağını uzattı. Kız kardeşi güldü. Karim tabağı yerine koydu. Kâğıtta ne olduğunu sordu. Kız kardeşi bir rengi anlatmaya başladı. Elindeki telefon titredi. Karim ona baktı. Kız kardeşi cümlesinin ortasında sustu.

Kız kardeşi kâğıdı açtı. Masanın çevresinde bir aile. Mavi çocuk küçük bir dikdörtgene bakıyordu. Karim gözleri telefonundayken, “Güzel,” dedi. Kız kardeşi sakince, “Bakmadın ki,” dedi. Odadaki herkes güldü. Karim hariç. Telefonu yüzüstü çevirdi. Kâğıdı yeniden önüne aldı. Bir bildirimle masa titredi. Elini uzatıp telefonu yeniden çevirdi. Rengi sormaya çalıştı. Ama takımın bir cevabı kafasında yarım kalmıştı. Telefonu cebine koydu. Bir dakika sonra orada titredi. Elini cebine uzattı.

Sevdiğin insanlarla oturabilir, doğru zamanda cevap verebilir, sonra son cümleyi duymadığını fark edebilirsin. Bedenin oradadır. Dikkatin bir sonraki titreşimi bekler. Sohbete kısa bir sessizlik çöktüğünde elinin ne yaptığına bak. Karşındaki kişiyi mi bekliyorsun? Yoksa seni ondan uzaklaştıracak şeyi mi açıyorsun?

Sürekli Kısmi Dikkat

Linda Stone, büyük teknoloji şirketlerinde yıllarca çalışmış bir yazardır. Daha önce adı olmayan bir duruma isim verdi: “sürekli kısmi dikkat”¹.

Yarı yarıya burada olan kişi, olan biteni takip ettiğini sanır. Karşısındaki ise dinlenmediğini hisseder. Kendimizde görmediğimiz nokta budur. Biz ne kadar orada olduğumuzu bedenimizin bulunduğu yerle ölçeriz. Çevremizdekilerse dikkatimizin nerede olduğuyla.

Andan bütünüyle kopmuş değiliz. Ama tam olarak orada da değiliz. Bir şey kaçırmaktan korkarak her şeyi dikkatimizin küçük bir kısmıyla izleriz. Böylece hiçbir şeye bütün dikkatimizi vermeyiz.

Odaklanmak bir şeyi seçer. Geri kalanını bilerek dışarıda bırakır. Dağılmış dikkat ise her şeyi tutmaya çalışır. Her şey de elinden biraz kayar.

Bildirimler beynimizi, her an yeni bir kesintiyi beklemeye alıştırdı. Sessiz kaldıklarında bile hafif bir tetikte olma hâli sürer. Bakmaya hazırızdır.

Bundan daha derin bir sorunu araştırmacı Sophie Leroy açıklar. Bir işi bitirmeden diğerine geçtiğinde dikkatinin bir kısmı ilkinde takılı kalır². Deneylerinde, tamamlanmamış bir işi erkenden bırakıp diğerine geçmek, sonraki işte daha düşük performansa yol açtı. İki iş de basit olduğunda bile bu görüldü.

Peki telefonu yüzüstü çevirmek yeter mi? Başka araştırmacılar daha da ileri gitti. Telefonun sessiz ve yüzüstü dururken yalnızca yakınlarda bulunmasının bile kullanılabilir zihinsel kapasitemizin bir kısmını tüketebileceğini buldular. Ona dokunmasak bile³. Deneylerinde telefonlarını başka bir odada bırakanlar, ölçülen işlerde onları masaya koyanlardan daha iyi performans gösterdi. Telefonlarını ceplerinde ya da çantalarında tutanların performansı ise iki grubun da performansından istatistiksel olarak farklı değildi.

Özellikle bu sonuca temkinli yaklaşmak gerekir. Deneyi tekrarlama girişimleri farklı sonuçlar verdi. 56 çalışmayı ve 7093 katılımcıyı bir araya getiren bir inceleme, beklenenden daha küçük bir etki, fikre sınırlı destek ve birçok çalışmada yöntem açısından zayıflık buldu⁴. Kendi hayatında denemeye değer soru şudur: Telefonu susturmak sana yetiyor mu? Yoksa gerçekten uzaklaştırman mı gerekiyor?

Araştırmacı Cal Newport, Pürdikkat adlı kitabında tek bir şeye bütünüyle odaklanma becerisine “derin çalışma” der⁵. Kesintinin istisna olmaktan çıkıp alışkanlığa dönüştüğü her gün bu becerinin aşındığını düşünür.

Gazeteci Johann Hari de Çalınan Dikkat adlı kitabında toplum olarak dikkatimizin nasıl çalındığına dair tanıklık ve araştırmaları bir araya getirir⁶. Özellikle Hari'nin öne sürdüğü bazı görüşler bilimsel tartışma konusudur. Dikkatli bir okumayı hak eder. Bütünüyle kabullenmeyi değil.

﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ Mü'minler gerçekten kurtuluşa ermişlerdir. Onlar ki, namazlarında derin saygı içindedirler. (Mü'minûn: 1–2)⁷; huşû, kalp ve bedenle Allah'a boyun eğmektir. Huşûda insan bütün varlığıyla oradadır. Bu, yalnızca odaklanmanın ötesine geçer.

Başka Bir Oda

Gününde küçük bir zaman aralığıyla başla:

Ne zaman kullanmalı? Bedenini bir ortamda, dikkatini telefonda bulduğunda. Süre: Hazırlık için beş dakika. Ardından bir hafta boyunca, her gün seçtiğin bir zaman aralığı.

Önce günlük küçük bir zaman aralığı seç: Akşam yemeğinin yarım saati, üniversiteye gidiş yolu ya da uyandıktan sonraki ilk yirmi dakika.
Telefonu gerçekten elinin erişemeyeceği yere koy: Başka bir odaya ya da kapalı bir çantaya. Önündeki masaya yüzüstü bırakma.
Telefonun genelde doldurduğu boş an için bir alternatif hazırla: Küçük bir kitap, bir defter, evdeki bir çocukla oyun. Hatta bir süre pencereden bakmak bile olabilir.
Çevrendekilere denemeyi anlat: “Telefonum önümüzdeki bir saat başka odada.” Bu cümle onları gözlemciden tanığa dönüştürür.
Farkı her gün uzun bir analiz yerine tek cümleyle kaydet: Bugün dikkatini bulunduğun ana vermekle ilgili ne fark ettin?

Bir çocuktan ya da hastadan sorumluysan veya ertelenemeyecek bir telefon bekliyorsan başka bir yarım saat seç. Ya da yalnızca bir numara için zil sesini açık bırak. Gerekli iletişimi aksatmadan alışılmış kesintileri azalt.

Düşersen: Bir sonraki zaman aralığında telefonu yerine geri koy. İki kez kaçırman haftayı geçersiz kılmaz.

Akşam yemeğinden önce Karim telefonu odasına götürdü. Annesine, “Yarım saat burada kalacak,” dedi. Annesi kendi telefonunu da yanına koydu. İlk akşam dört kez kalkıp odanın kapısına kadar gitti. Dördüncüde içeri girip beklediği mesajı okudu. Sonra telefonu yanında salona getirdi. Bunu ancak kız kardeşi kâğıdını kaldırdığında fark etti. Telefonu geri götürdü. Günün satırına şunu yazdı: Bir kez içeri girdim. Ertesi gün boşluktan sıkıldı. Kırkıncı sayfada bıraktığı İngilizce kitabı açtı. Bir bölüm bitirmedi. Bir sayfa okudu. Kız kardeşi konuşmaya başlayınca kapattı. Altıncı akşam annesi, “Bu günlerde bizimle olduğunu hissediyorum,” dedi. İlk haftanın son akşamı yeni resim geldi. Aynı masa. Dikdörtgen yoktu. Karim kız kardeşine her rengi sordu. “Bu sensin, büyüdün,” dedi kız kardeşi. İkinci hafta telefon iki kez masaya döndü. Her seferinde sonraki akşam yemeğinde onu odada tuttu. “Duyabilmek için uzaklaştırmam gerekiyor,” dedi.

Şimdi küçük bir adım: Telefonunun şu an nerede olduğuna bak. Elindeyse ya da doğrudan gözünün önündeyse, ulaşmak için kalkman gereken bir yere taşı. Yalnızca beş dakikalığına bile olsa.

Bütünüyle Orada Olmayı Yaşadın

Ağlayan bir arkadaşını dinlerken, sözünü bitirmeden vereceğin cevabı düşünmediğinde bunu yaşadın. Yapman gereken bu beceriyi geri kazanmak.

Başka Odadan Döndükten Sonra

Telefonu başka odada bırak. Sonra yaz: Gününün hangi anında, daha çalmadan bile elin kendiliğinden ona uzanıyor?

Evdeki son gecesinde kız kardeşi, Karim görmeden yeni bir resmi çantasının ön cebine soktu. Bu kez altına hiçbir şey yazmadı.