Chỉ hiện diện một nửa — Từ bỏ chính mình

Mùa hè, Karim về nhà với gia đình. Cậu đặt túi gần cửa phòng rồi ngồi ăn tối ở chỗ cũ. Em gái giờ đã với được tới đĩa mà không phải đứng lên ghế. Thấy điện thoại của anh, cô bé kéo ghế lại gần một chút, đặt một tờ giấy gấp bên đĩa của cậu. Cậu hỏi em hôm nay thế nào trong lúc mở tin nhắn của đội.

Chú kể một câu đùa, mọi người cùng cười. Karim cười theo chậm nửa giây, mắt vẫn nhìn màn hình dưới bàn. Cha ngẩng mắt khỏi đĩa một lần, nhìn tay Karim dưới bàn rồi trở lại đĩa của mình. Em gái đặt hộp màu cạnh tờ giấy, đợi anh nhìn.

Mẹ hỏi: “Con đang nghĩ đi đâu thế?” Cậu ngẩng đầu: “Con ở đây, ở đây mà.” Mẹ nhờ đưa bánh mì, cậu lại đưa đĩa salad. Em gái bật cười. Cậu đặt đĩa về chỗ cũ, hỏi em trên giấy có gì. Cô bé bắt đầu tả một màu, điện thoại rung trong tay cậu. Cậu nhìn nó. Em gái ngừng nói giữa câu.

Em gái mở tờ giấy: một gia đình quanh bàn, cậu bé màu xanh nhìn một hình chữ nhật nhỏ. Karim nói: “Đẹp đấy”, mắt vẫn ở điện thoại. Cô bé nói khẽ: “Anh chưa nhìn mà.” Ai trong phòng cũng cười, trừ cậu. Cậu úp điện thoại, đặt lại tờ giấy trước mặt. Mặt bàn rung vì thông báo. Cậu đưa tay lật điện thoại lên. Cậu cố hỏi về màu sắc, nhưng một câu trả lời cho đội vẫn dang dở trong đầu. Cậu cất điện thoại vào túi. Một phút sau nó rung ở đó, cậu đưa tay vào túi.

Bạn có thể ngồi với người mình yêu, trả lời đúng lúc, rồi phát hiện mình chưa nghe câu cuối. Cơ thể bạn ngồi đó, sự chú ý chờ thêm một lần rung. Hãy nhìn tay mình làm gì khi cuộc trò chuyện im đi một chút: bạn đợi người ấy, hay mở thứ sẽ đưa mình ra xa họ?

Sự chú ý liên tục nhưng chỉ một phần

Linda Stone là nhà văn từng làm việc nhiều năm ở các công ty công nghệ lớn. Bà đặt tên cho một trạng thái trước đó chưa có tên: “sự chú ý liên tục nhưng chỉ một phần”¹.

Người chỉ hiện diện một nửa tưởng mình đang theo dõi. Người đối diện lại cảm thấy họ không lắng nghe. Đó là điểm ta không nhìn thấy ở mình: ta đo sự hiện diện bằng nơi cơ thể mình có mặt, còn người quanh ta đo bằng điều ta đang chú ý.

Ta không hoàn toàn vắng mặt khỏi khoảnh khắc, nhưng cũng không hiện diện trọn vẹn. Ta theo dõi mọi thứ bằng một phần chú ý nhỏ, vì sợ bỏ lỡ điều gì. Vì thế, ta không dành trọn sự chú ý cho bất cứ điều gì.

Sự tập trung chọn một điều và chủ động bỏ qua phần còn lại. Sự chú ý phân tán giữ mọi thứ, rồi để mọi thứ tuột khỏi tay một chút.

Thông báo luyện cho não ta chờ một sự gián đoạn có thể đến bất cứ lúc nào. Ngay cả khi chúng im lặng, ta vẫn hơi cảnh giác, sẵn sàng nhìn.

Còn một vấn đề sâu hơn, được nhà nghiên cứu Sophie Leroy giải thích. Khi bạn chuyển sang công việc khác trước khi xong việc đầu tiên, một phần sự chú ý vẫn mắc lại ở đó². Trong các thí nghiệm của bà, chuyển sớm khỏi một việc chưa xong làm kết quả ở việc tiếp theo kém hơn. Điều này xảy ra ngay cả khi cả hai việc đều đơn giản.

Vậy úp điện thoại đã đủ chưa? Những nhà nghiên cứu khác đi xa hơn. Họ thấy chỉ cần điện thoại ở gần, im lặng và úp xuống, cũng có thể tiêu hao một phần năng lực trí óc sẵn có. Điều này xảy ra ngay cả khi ta không chạm vào nó³. Trong thí nghiệm của họ, những người để điện thoại ở phòng khác làm các nhiệm vụ được đo tốt hơn những người để trên bàn. Người giữ điện thoại trong túi áo quần hoặc túi xách có kết quả không khác biệt có ý nghĩa thống kê với bất kỳ nhóm nào trong hai nhóm ấy.

Riêng kết quả này cần được nhìn thận trọng. Những lần lặp lại thí nghiệm cho kết quả khác nhau. Một tổng quan tập hợp 56 nghiên cứu với 7093 người tham gia thấy tác động nhỏ hơn dự kiến, bằng chứng ủng hộ ý tưởng còn hạn chế và nhiều nghiên cứu yếu về phương pháp⁴. Câu hỏi đáng thử trong chính cuộc sống của bạn là: để điện thoại im lặng đã đủ, hay bạn cần thật sự đưa nó ra xa?

Nhà nghiên cứu Cal Newport, trong cuốn Làm ra làm, chơi ra chơi, gọi khả năng tập trung trọn vẹn vào một việc là “làm việc sâu”⁵. Ông cho rằng khả năng ấy hao mòn mỗi ngày khi sự gián đoạn trở thành thói quen thay vì ngoại lệ.

Nhà báo Johann Hari, trong cuốn Kiểm soát sự tập trung giữa cơn bão công nghệ, cũng tập hợp lời kể và nghiên cứu về việc sự chú ý của cả chúng ta bị đánh cắp⁶. Riêng một số điều Hari đưa ra vẫn đang được tranh luận trong khoa học. Cuốn sách đáng được đọc kỹ, chứ không nên tin nhận hoàn toàn.

﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ Quả thật, những người có đức tin đã thành công. Họ là những người kính cẩn trong lễ nguyện Salah của mình. (Al-Muminun: 1–2)⁷. Khushu là sự quy phục Allah bằng trái tim và các chi thể. Trong đó có sự hiện diện vượt ra ngoài việc chỉ tập trung.

Một căn phòng khác

Bắt đầu bằng một khoảng thời gian nhỏ trong ngày:

Khi nào nên dùng: Khi cơ thể bạn ở bên mọi người còn sự chú ý ở điện thoại. Thời gian cần thiết: Năm phút chuẩn bị, rồi một khoảng thời gian bạn chọn mỗi ngày, trong một tuần.

Trước hết chọn một khoảng nhỏ mỗi ngày: Nửa giờ ăn tối, quãng đường tới trường đại học hoặc hai mươi phút đầu sau khi thức dậy.
Thật sự đặt điện thoại ngoài tầm tay: Trong phòng khác hoặc túi xách đã đóng, đừng chỉ úp nó trên bàn trước mặt.
Chuẩn bị thứ thay thế cho khoảng trống điện thoại thường lấp đầy: Một cuốn sách nhỏ, cuốn sổ, trò chơi với một đứa trẻ trong nhà, hoặc chỉ nhìn ra cửa sổ một lúc.
Nói với người xung quanh về thử nghiệm: “Trong một giờ tới, điện thoại của tôi ở phòng khác.” Một câu biến họ từ người quan sát thành người chứng kiến.
Ghi lại khác biệt mỗi ngày bằng một câu, đừng phân tích dài: Hôm nay bạn nhận ra điều gì trong sự hiện diện của mình?

Nếu bạn chăm sóc trẻ nhỏ hoặc người bệnh, hay đang chờ một cuộc gọi không thể hoãn, hãy chọn nửa giờ khác hoặc để một số điện thoại được phép đổ chuông. Giảm những gián đoạn thường ngày mà không cắt đứt liên lạc cần thiết.

Nếu bạn vấp ngã: Đưa điện thoại về chỗ cũ trong khoảng thời gian tiếp theo. Bỏ lỡ hai lần không xóa bỏ cả tuần.

Trước bữa tối, Karim mang điện thoại vào phòng. Cậu nói với mẹ: “Nó sẽ ở đây nửa giờ.” Mẹ cũng để điện thoại của mình ở đó. Tối đầu tiên, cậu đứng dậy đi tới cửa phòng bốn lần. Lần thứ tư cậu vào đọc tin nhắn đang đợi, rồi mang điện thoại ra phòng khách. Cậu chỉ nhận ra khi em gái giơ tờ giấy lên. Cậu mang nó trở lại, ghi ở dòng hôm nay: đã vào xem một lần. Hôm sau, không chịu được khoảng trống, cậu mở cuốn sách tiếng Anh đang bỏ ở trang bốn mươi. Cậu không đọc hết một chương. Cậu đọc một trang rồi đóng lại khi em gái bắt đầu nói. Vào buổi tối thứ sáu của đợt thử, mẹ nói: “Mấy hôm nay mẹ thấy con ở bên cả nhà.” Đêm cuối tuần đầu tiên, bức vẽ mới xuất hiện: vẫn chiếc bàn ấy, không còn hình chữ nhật. Cậu hỏi em từng màu. Cô bé nói: “Đây là anh, lớn hơn rồi.” Tuần thứ hai, điện thoại trở lại bàn hai lần. Mỗi lần như vậy, cậu lại để nó trong phòng vào bữa tối tiếp theo. Cậu nói: “Con cần đưa nó ra xa mới nghe được.”

Một bước nhỏ ngay bây giờ: nhìn xem điện thoại đang ở đâu. Nếu đang trong tay hoặc ngay trước mắt, chuyển nó tới nơi bạn phải đứng dậy mới lấy được, dù chỉ năm phút.

Bạn đã từng hiện diện trọn vẹn

Bạn đã từng hiện diện khi nghe người bạn khóc, không nghĩ câu trả lời trước khi họ nói hết. Điều cần làm là lấy lại khả năng ấy.

Sau khi trở lại từ căn phòng khác

Để điện thoại trong phòng khác, rồi viết: lúc nào trong ngày tay bạn tự động đưa tới nó, ngay cả trước khi nó đổ chuông?

Đêm cuối cùng cậu ở nhà, em gái lén nhét bức vẽ mới vào ngăn trước túi của cậu. Lần này, cô bé không viết gì bên dưới.