Half aanwezig — Ontslag nemen van jezelf

In de zomer keerde Karim terug naar het huis van zijn ouders. Hij zette zijn tas bij de deur van zijn kamer en ging vervolgens op zijn oude plek aan het avondeten zitten. Zijn zusje kon nu bij het bord zonder op haar stoel te hoeven staan. Ze zag zijn telefoon, schoof haar stoel wat dichterbij en legde een opgevouwen vel papier naast zijn bord. Hij vroeg haar naar haar dag terwijl hij een bericht van het team opende.

Zijn oom vertelde een mop en iedereen lachte. Karim lachte een halve seconde later met hen mee, met zijn ogen op het scherm onder de tafel gericht. Zijn vader keek één keer op van zijn bord, wierp een blik op Karims hand onder de tafel en keek toen weer naar zijn bord. Zijn zusje zette haar kleurdoos naast haar tekening en wachtte tot hij zou kijken.

Zijn moeder vroeg: «Waar zit je met je gedachten?» Hij keek op en zei: «Hier, hier». Ze vroeg hem het brood door te geven, en hij reikte haar de saladeschaal aan. Zijn zusje lachte. Hij zette de schaal terug en vroeg haar wat er op het papier stond. Ze begon een kleur te beschrijven, en de telefoon trilde in zijn hand, waarop hij ernaar keek. Zijn zusje zweeg midden in haar zin.

Zijn zusje vouwde het papier open: een familie rond de tafel, en de blauwe jongen die naar een kleine rechthoek kijkt. Karim zei: «Mooi», met zijn ogen op zijn telefoon. Ze zei kalm: «Je hebt er niet naar gekeken». Iedereen in de kamer lachte, behalve hij. Hij legde de telefoon met het scherm omlaag en schoof de tekening weer voor zich. Het tafelblad trilde door een melding; hij stak zijn hand uit en draaide de telefoon weer om. Hij probeerde naar de kleur te vragen, maar een antwoord van het team bleef onafgemaakt in zijn hoofd rondspoken. Hij verplaatste de telefoon van zijn hand naar zijn broekzak. Een minuut later trilde hij daar, en hij reikte naar zijn zak.

Misschien zit je wel eens bij iemand van wie je houdt en antwoord je op het juiste moment, om er vervolgens achter te komen dat je de laatste zin niet hebt gehoord. Je lichaam is in de kamer, maar je aandacht wacht op de volgende trilling. Kijk naar wat je hand doet wanneer het gesprek even stilvalt: wacht je op de persoon, of open je datgene wat je van hem zal verwijderen?

Continue gedeeltelijke aandacht

Linda Stone is een schrijfster die jarenlang bij grote technologiebedrijven werkte. Zij bedacht een naam voor een toestand die voorheen geen naam had: «continue gedeeltelijke aandacht»¹.

Wie half aanwezig is, denkt dat hij het volgt. Degene tegenover hem voelt dat hij niet luistert. En dit is precies het punt dat we in onszelf niet zien: wij meten onze aanwezigheid aan de plek waar ons lichaam is, terwijl de mensen om ons heen haar meten aan de plek waar onze aandacht is.

We zijn niet helemaal afwezig op het moment, maar we zijn er ook niet volledig bij. We houden alles in de gaten met een klein deel van onze aandacht, uit angst iets te missen. Zo geven we aan niets onze volledige aandacht.

Focus kiest één ding en negeert de rest bewust. Verdeelde aandacht probeert alles vast te houden, en laat van alles een beetje glippen.

Meldingen hebben ons brein getraind om op elk moment een onderbreking te verwachten. Zelfs als ze stil zijn, blijven we in een lichte staat van paraatheid, klaar om te kijken.

En er is een dieper probleem, dat onderzoekster Sophie Leroy verklaart. Wanneer je overstapt van de ene taak naar de andere voordat je de eerste hebt afgerond, blijft een deel van je aandacht daarin hangen². In haar experimenten leidde een vroege overstap van een onvoltooide taak tot slechtere prestaties bij de volgende taak. Dit gebeurde zelfs wanneer beide taken eenvoudig waren.

Is het dan voldoende om de telefoon met het scherm omlaag te leggen? Andere onderzoekers gingen verder. Zij ontdekten dat alleen al de aanwezigheid van de telefoon in de buurt, stil en omgedraaid, een deel van onze beschikbare denkkracht kan verbruiken. Dit gebeurt zelfs zonder dat we hem aanraken³. In hun experiment presteerden degenen die hun telefoon in een andere kamer achterlieten beter op de gemeten taken dan degenen die hem op tafel legden. Bij degenen die hem in hun zak of tas hielden, verschilde de prestatie statistisch niet van beide groepen.

Met dit specifieke resultaat moeten we voorzichtig zijn. Pogingen om het experiment te herhalen leverden wisselende uitkomsten op, en een meta-analyse van 56 onderzoeken met 7093 deelnemers vond een kleiner effect dan verwacht, beperkte steun voor het idee en methodologische zwaktes in veel studies⁴. De vraag die de moeite waard is om in je eigen leven te testen is: is het voor jou voldoende om de telefoon stil te zetten, of moet je hem echt wegleggen?

Onderzoeker Cal Newport noemt in zijn boek Deep Work het vermogen om je volledig op één ding te concentreren «diep werk»⁵. Hij stelt dat dit vermogen elke dag verder afbrokkelt naarmate onderbreking een gewoonte wordt in plaats van een uitzondering.

En journalist Johann Hari verzamelt in zijn boek Stolen Focus getuigenissen en onderzoeken over de diefstal van onze collectieve aandacht⁶. Sommige beweringen van Hari liggen wetenschappelijk onder vuur. Zijn werk verdient een kritische lezing, geen klakkeloze aanvaarding.

﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۝ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾ Waarlijk, de gelovigen slagen. Degenen die nederig zijn in hun shalât. (Al-Mu'minun: 1–2)⁷; en nederigheid is overgave aan Allah met het hart en de ledematen, en daarin ligt een aanwezigheid die loutere concentratie overstijgt.

Een andere kamer

Begin met een klein tijdvenster in je dag:

Wanneer te gebruiken: Wanneer je merkt dat je lichaam in een gezelschap is en je aandacht bij je telefoon zit. Benodigde tijd: Vijf minuten voorbereiding, daarna een dagelijks venster naar keuze, gedurende een week.

Kies eerst een klein dagelijks venster: Het halfuur van het avondeten, de reis naar de universiteit, of de eerste twintig minuten na het opstaan.
Leg de telefoon fysiek buiten handbereik: In een andere kamer of in een afgesloten tas, niet omgedraaid op tafel voor je neus.
Zorg voor een alternatief voor het lege moment dat de telefoon gewoonlijk vult: Een klein boek, een notitieboek, een spelletje met een kind in huis, of simpelweg even uit het raam kijken.
Vertel de mensen om je heen over het experiment: «Mijn telefoon ligt het komende uur in de andere kamer», een zin die hen van toeschouwers in getuigen verandert.
Noteer het verschil elke dag in één zin, geen lange analyse: Wat viel je vandaag op aan je aanwezigheid?

Als je verantwoordelijk bent voor een kind of een zieke, of een telefoontje verwacht dat niet kan wachten, kies dan een ander halfuur, of laat het geluid aanstaan voor één enkel nummer. Verminder de routineuze onderbrekingen zonder noodzakelijke communicatie af te sluiten.

Als je valt: Leg de telefoon tijdens het volgende venster weer op zijn plek; twee gemiste momenten doen de week niet teniet.

Voor het avondeten bracht Karim de telefoon naar zijn kamer. Hij zei tegen zijn moeder: «Hij blijft hier een halfuur liggen». Zij legde haar telefoon er ook bij. Op de eerste avond liep hij vier keer naar de deur van zijn kamer; de vierde keer ging hij naar binnen, las het bericht waarop hij wachtte en nam de telefoon mee terug naar de woonkamer. Hij merkte het pas toen zijn zusje haar tekening omhoog hield. Hij bracht hem terug en schreef op zijn dagregel: ik ben er één keer naartoe gegaan. De volgende dag benauwde de leegte hem, dus opende hij het Engelstalige boek dat hij bij bladzijde veertig had laten liggen. Hij las geen heel hoofdstuk uit; hij las één bladzijde en deed het dicht toen zijn zusje begon te praten. Zijn moeder zei op de zesde avond: «Ik heb het gevoel dat je deze dagen echt bij ons bent». En op de laatste avond van de eerste week kwam de nieuwe tekening: dezelfde tafel, zonder de rechthoek. Hij vroeg zijn zusje naar elke kleur. Ze zei: «Dit ben jij, je bent gegroeid». In de tweede week keerde de telefoon twee keer terug naar de tafel, en elke keer liet hij hem bij het volgende avondeten weer in de kamer. Hij zei: «Ik moet hem wegleggen om te kunnen luisteren».

Een kleine stap voor nu: kijk waar je telefoon op dit moment is. Als hij in je hand ligt of recht voor je ogen, verplaats hem dan naar een plek waar je voor moet opstaan om erbij te kunnen, al is het maar voor vijf minuten.

Je hebt volledige aanwezigheid gekend

Je was aanwezig toen je luisterde naar een vriend die huilde, zonder na te denken over je antwoord voordat hij uitgesproken was. Het doel is dat je dat vermogen herwint.

Na de terugkeer uit de andere kamer

Laat de telefoon in de andere kamer en schrijf op: op welk moment van je dag reikt je hand er automatisch naar uit, zelfs voordat hij overgaat?

Op zijn laatste avond thuis schoof zijn zusje een nieuwe tekening in het voorvak van zijn tas zonder dat hij het zag. En deze keer schreef ze er niets onder.